Arthashastra Adhyaya 3
DharmasthiyaAdhyaya 332 Sutras

Adhyaya 3

ഈ അധ്യായം ക്ഷമതാ പരിധികൾ നിശ്ചയിച്ചും, പരിപാലന കടമകൾ നടപ്പാക്കിയും, ഗാർഹിക ശിക്ഷണം പരിമിതപ്പെടുത്തിയും ഗൃഹത്തെ രാഷ്ട്രത്തിന് ഗ്രഹ്യമാക്കുന്നു, അങ്ങനെ സ്വകാര്യ സംഘർഷം പൊതു ക്രമക്കേടാകാതിരിക്കുന്നു. ഗൃഹത്തെ ഭരണ ഘടകമായി കണക്കാക്കുക: തർക്കങ്ങൾ വേഗമുള്ള തീർപ്പിനായി വർഗ്ഗീകരിക്കുന്നു. ക്ഷമതാ/പ്രായ പരിധികൾ സേവന, ഗാർഹിക ബാധ്യതകളിൽ അവ്യക്തത കുറയ്ക്കുന്നു. ശുശ്രൂഷാ നിയമങ്ങൾ അനുസരണക്കേടിന് ക്രമീകൃത പിഴകളിലൂടെ തൊഴിൽ അച്ചടക്കം സംരക്ഷിക്കുന്നു. ഭർമ്മ നിയമങ്ങൾ പരിപാലന ബാധ്യത സമയ-വ്യവസ്ഥകളോടും പരിധികളോടും വിഭജിക്കുന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് അന്തർവർഗ്ഗ സംയോജന/വേർപിരിയലിൽ. പാരൂഷ്യ നിയമങ്ങൾ ന്യൂനമായ തിരുത്തൽ അനുവദിക്കുന്നു പക്ഷേ അമിത അടിയും ദുരുപയോഗ പടിയും കുറ്റകൃത്യമാക്കുന്നു. വ്യക്തമായ തെളിവ് പ്രേരകങ്ങൾ നിർവ്വഹണ ചിലവ് കുറയ്ക്കുകയും പ്രതികാര അക്രമം തടയുകയും ചെയ്യുന്നു. വിജിഗീഷുവിനുള്ള മാക്രോ-ഫലം: സ്ഥിരമായ ജനപദ അനുസരണം, കുറവായ വർഗ്ഗീയ പരാതികൾ, കൂടുതൽ പ്രവചനീയമായ അനന്തരാവകാശ/തൊഴിൽ ബന്ധങ്ങൾ.

Recitation with translationArthashastra 3.3

Sutras

Sutra 1

द्वादशवर्षा स्त्री प्राप्तव्यवहारा भवति षोडशवर्षः पुमान् ॥

പന്ത്രണ്ടാം വയസ്സിൽ സ്ത്രീ നിയമപരമായി അംഗീകൃത ഇടപാടുകൾക്ക് അർഹയാകുന്നു; പതിനാറാം വയസ്സിൽ പുരുഷൻ.

Sutra 2

अत ऊर्ध्वमशुश्रूषायां द्वादशपणः स्त्रिया दण्डः पुंसो द्विगुणः । इति शुश्रूषा ॥

അതിന് ശേഷം യഥാവിധി സേവനം/ഹാജർ നൽകാതിരുന്നാൽ സ്ത്രീക്ക് 12 പണ പിഴ; പുരുഷന് അതിന്റെ ഇരട്ടം. ഇതാണ് ‘ശുശ്രൂഷ’ (സേവനം/ഹാജർ) സംബന്ധിച്ച നിയമം.

Sutra 3

भर्मण्यायामनिर्दिष्टकालायां ग्रासाच्छादनं वाधिकं यथापुरुषपरिवापं सविशेषं दद्यात् ॥

പരിപാലനം നൽകേണ്ടതായിരിക്കെ കാലപരിധി നിർദേശിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ, അവൻ ഭക്ഷണവും വസ്ത്രവും നൽകണം; കൂടാതെ വ്യക്തിയുടെ നില/ആവശ്യത്തിന് അനുസരിച്ച് അധിക സഹായവും യോജിച്ച പ്രത്യേക വ്യവസ്ഥകളോടെയും നൽകണം.

Sutra 4

निर्दिष्टकालायां तदेव संख्याय बन्धं च दद्यात् ॥

കാലപരിധി നിർദേശിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, കണക്കുപ്രകാരം കൃത്യമായി അത്രയേ നൽകണം; കൂടാതെ സുരക്ഷ/ബോണ്ടും നൽകണം.

Sutra 5

शुल्कस्त्रीधनाधिवेदनिकानामनादाने च ॥

കൂടാതെ ശുൽകം (വധുമൂല്യം), സ്ത്രീധനം, അധിക ഭാര്യയെ സ്വീകരിക്കുന്നതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട അധിവേദനികാ-ദാനം—ഇവ നൽകാതിരിക്കുക/അടയ്ക്കാതിരിക്കുക എന്നീ കേസുകളിലും (ഇതേ നിയമങ്ങൾ ബാധകം).

Sutra 6

श्वशुरकुलप्रविष्टायां विभक्तायां वा नाभियोज्यः पतिः । इति भर्म ॥

അവൾ ശ്വശുരകുടുംബത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുകയോ അല്ലെങ്കിൽ വേർപിരിഞ്ഞ് താമസിക്കുകയോ ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ, ആ വിഷയത്തിൽ ഭർത്താവിനെതിരെ നടപടി സ്വീകരിക്കരുത്. ഇത് ഭരണം/പോഷണം (ഭർമ) സംബന്ധിച്ച നിയമമാണ്.

Sutra 7

नष्टे विनष्टे न्यङ्गे अपितृके अमातृके इत्यनिर्देशेन विनयग्राहणम् ॥

കാണാതാകൽ, സമ്പത്ത്/സാധനങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെട്ട് ദരിദ്രാവസ്ഥ, വൈകല്യം, പിതാവില്ലായ്മ, മാതാവില്ലായ്മ മുതലായവ—ഇങ്ങനെ പ്രത്യേകമായി നിർദ്ദേശിക്കാതെ പൊതുവായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന സാഹചര്യങ്ങളിൽ—ശാസനാത്മക കസ്റ്റഡി/ഗാർഡിയൻഷിപ്പ് (വിനയ-ഗ്രഹണം) സ്വീകരിക്കണം.

Sutra 8

वेणुदलरज्जुहस्तानामन्यतमेन वा पृष्ठे त्रिराघातः ॥

പിളർന്ന മുള, കയർ, അല്ലെങ്കിൽ കൈ—ഇവയിൽ ഏതെങ്കിലും ഒന്നുകൊണ്ട്—പുറത്ത് മൂന്ന് അടികൾ (പരിധി).

Sutra 9

तस्यातिक्रमे वाग्दण्डपारुष्यदण्डाभ्यामर्धदण्डाः ॥

ആ പരിധി ലംഘിച്ചാൽ, വാചിക അപമാനം (വാഗ്ദണ്ഡ)യും ശാരീരിക ആക്രമണം (പാരുഷ്യദണ്ഡ)യും സംബന്ധിച്ച് നിശ്ചയിച്ച പിഴകളുടെ പകുതി നിരക്കിൽ ശിക്ഷ ബാധകമാകും.

Sutra 10

तदेव स्त्रिया भर्तरि प्रसिद्धदोषायाः ॥

മുമ്പ് പറഞ്ഞ അതേ നിയമം/ശിക്ഷ, ഭർത്താവിനോടുള്ള ഭാര്യയുടെ കുറ്റം പൊതുവായി സ്ഥാപിതമായ/പ്രസിദ്ധമായിരിക്കുമ്പോഴും ബാധകമാണ്।

Sutra 11

ईर्ष्यया बाह्यविहारेषु द्वारेष्वत्ययो यथानिर्दिष्टः । इति पारुष्यम् ॥

അസൂയ മൂലം പുറത്തുള്ള സഞ്ചാരസമയത്തോ വാതിലുകളിലോ (അപമാനം/ഹിംസ സംഭവിച്ചാൽ), മുമ്പ് നിർദേശിച്ചതുപോലെ തന്നെ ശിക്ഷാവർധന പ്രയോഗിക്കും. ഇത് ‘പാരുഷ്യം’ (അപമാനകര/ഹിംസാത്മക പെരുമാറ്റം) ആണ്.

Sutra 12

भर्तारं द्विषती स्त्री सप्तार्तवान्यमण्डयमाना तदानीमेव स्थाप्याभरणं निधाय भर्तारमन्यया सह शयानमनुशयीत ॥

ഭർത്താവിനെ വെറുക്കുന്ന ഭാര്യ—(ഉദാ.) ഏഴ് രജഃകാലങ്ങൾ സ്വയം അലങ്കരിക്കാതെ ഇരുന്നു, പിന്നെ അതേ സമയത്ത് ആഭരണങ്ങൾ ധരിച്ചു—ഭർത്താവ് മറ്റൊരു സ്ത്രീയോടൊപ്പം ശയിക്കുന്നപ്പോൾ അവനെ പ്രകോപിപ്പിക്കാനോ/അപമാനിക്കാനോ അവന്റെ അടുത്ത് കിടന്നാൽ, അവൾ കുറ്റക്കാരിയാകും.

Sutra 13

भिक्षुक्यन्वाधिज्ञातिकुलानामन्यतमे वा भर्ता द्विषन् स्त्रियमेकामनुशयीत ॥

ഭാര്യയെ വെറുക്കുന്ന ഭർത്താവ്, ഒരു സ്ത്രീയെ ഭിക്ഷുക്കളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവരിലോ, അനുചരൻ/ആശ്രിതൻ, ബന്ധുക്കൾ, അല്ലെങ്കിൽ കുലസംഘങ്ങളിൽ ഏതെങ്കിലും ഒരാളോടൊപ്പം ശയിപ്പിക്കുകയോ/ബലപ്പെടുത്തുകയോ ചെയ്താൽ, അവൻ കുറ്റക്കാരൻ.

Sutra 14

दृष्टलिङ्गे मैथुनापहारे सवर्णापसर्पोपगमे वा मिथ्यावादी द्वादशपणं दद्यात् ॥

ലക്ഷണങ്ങൾ വ്യക്തമായി കാണുന്ന കേസിൽ—ബലാത്സംഗം/ബലപ്രയോഗ സഹവാസം എന്ന ആരോപണം, സഹവാസത്തിനായി അപഹരണം, അല്ലെങ്കിൽ സമവർണ്ണക്കാരനോടൊപ്പം ഒളിച്ചോടൽ/പോകൽ—ഇത്തരം കാര്യങ്ങളിൽ കള്ളം പറയുന്നവൻ പന്ത്രണ്ട് പണം പിഴ അടയ്ക്കണം.

Sutra 15

अमोक्ष्या भर्तुरकामस्य द्विषती भार्या भार्यायाश्च भर्ता ॥

ഭർത്താവ് വേർപിരിയാൻ ആഗ്രഹിക്കാത്ത പക്ഷം, ഭർത്താവിനെ വെറുക്കുന്ന ഭാര്യയെ വിട്ടയക്കാൻ/മോചിപ്പിക്കാൻ കഴിയില്ല; അതുപോലെ, ഭാര്യയുടെ ഇച്ഛയ്ക്ക് വിരുദ്ധമായി ഭർത്താവിനെയും (വേർപെടുത്തി/മോചിപ്പിച്ച്) വിടാൻ കഴിയില്ല.

Sutra 16

परस्परं द्वेषान्मोक्षः ॥

പരസ്പര വൈരമുണ്ടെങ്കിൽ വേർപാട് (മോക്ഷം) അനുവദനീയമാണ്.

Sutra 17

स्त्रीविप्रकाराद्वा पुरुषश्चेन्मोक्षमिच्छेद् यथागृहीतमस्यै दद्यात् ॥

ഭാര്യയുടെ ദുഷ്പ്രവർത്തനം കാരണം ഭർത്താവ് വേർപാട് (മോക്ഷം) ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അവളിൽ നിന്ന് താൻ സ്വീകരിച്ചതെല്ലാം അവൾക്കു തിരികെ നൽകണം.

Sutra 18

पुरुषविप्रकाराद्वा स्त्री चेन्मोक्षमिच्छेन्नास्यै यथागृहीतं दद्यात् ॥

ഭർത്താവിന്റെ ദുഷ്പ്രവർത്തനം കാരണം ഭാര്യ വേർപാട് (മോക്ഷം) ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അവളിൽ നിന്ന് താൻ സ്വീകരിച്ചതിനെ അവൾക്കു തിരികെ നൽകേണ്ടതില്ല.

Sutra 19

अमोक्षो धर्मविवाहानाम् । इति द्वेषः ॥

ധർമ്മവിവാഹങ്ങൾക്ക് വേർപാട് (മോക്ഷം) ഇല്ല. ഇങ്ങനെ ‘ദ്വേഷ’ വിഷയത്തിന്റെ അവസാനം.

Sutra 20

प्रतिषिद्धा स्त्री दर्पमद्यक्रीडायां त्रिपणं दण्डं दद्यात् ॥

നിരോധിത/നിയന്ത്രിതയായ സ്ത്രീ ദർപ്പം (അലങ്കാരപ്രദർശനം), മദ്യപാനം, അല്ലെങ്കിൽ കളി/വിലാസം എന്നിവയിൽ പിടിക്കപ്പെട്ടാൽ, അവൾ മൂന്ന് പണ പിഴ അടയ്ക്കണം.

Sutra 21

दिवा स्त्रीप्रेक्षाविहारगमने षट्पणो दण्डः पुरुषप्रेक्षाविहारगमने द्वादशपणः ॥

പകൽ സ്ത്രീകളുടെ ദർശന/വിനോദ-വിഹാരസ്ഥലത്തേക്ക് പോയാൽ ആറു പണ പിഴ; പുരുഷന്മാരുടെ ദർശന/വിനോദ-വിഹാരസ്ഥലത്തേക്ക് പോയാൽ പന്ത്രണ്ട് പണ പിഴ.

Sutra 22

रात्रौ द्विगुणः ॥

രാത്രിയിൽ പിഴ ഇരട്ടിയാകും.

Sutra 23

सुप्तमत्तप्रव्रजने भर्तुरदाने च द्वारस्य द्वादशपणः ॥

ഭർത്താവ് ഉറങ്ങുകയോ മദ്യമത്തനാകുകയോ ചെയ്തിരിക്കുമ്പോൾ വീട്ടിൽ നിന്ന് പുറപ്പെടുകയും, ഭർത്താവിന്റെ സമ്മതി/കൈമാറ്റം ഇല്ലാതെ പുറത്തുപോകുകയും ചെയ്താൽ, വാതിൽകാവൽക്കാരന്‍/ഗൃഹവാതിലിന് പന്ത്രണ്ട് പണ പിഴ.

Sutra 24

रात्रौ निष्कसने द्विगुणः ॥

രാത്രിയിൽ പുറത്തുപോയാൽ പിഴ ഇരട്ടിയാകും.

Sutra 25

स्त्रीपुंसयोर्मैथुनार्थेनाङ्गविचेष्टायां रहोऽश्लीलसम्भाषायां वा चतुर्विंशतिपणः स्त्रिया दण्डः पुंसो द्विगुणः ॥

സ്ത്രീയും പുരുഷനും സംഭോഗോദ്ദേശത്തോടെ ശരീരചേഷ്ടകൾ/സൂചനകൾ നടത്തുകയോ, അല്ലെങ്കിൽ ഏകാന്തത്തിൽ അശ്ലീല സംഭാഷണം നടത്തുകയോ ചെയ്താൽ, സ്ത്രീക്ക് ഇരുപത്തിനാലു പണ പിഴ; പുരുഷന് അതിന്റെ ഇരട്ടിയോളം.

Sutra 26

केशनीविदन्तनखालम्बनेषु पूर्वः साहसदण्डः पुंसो द्विगुणः ॥

മുടി പിടിക്കൽ, വസ്ത്രം/കട്ടിബന്ധം പിടിക്കൽ, പല്ലുകൊണ്ട് കടിക്കൽ, നഖംകൊണ്ട് ചുരണ്ടൽ എന്നിവയ്ക്ക് ‘പ്രഥമ’ സാഹസ-ദണ്ഡം; പുരുഷനു അത് ഇരട്ടിയാകും.

Sutra 27

शङ्कितस्थाने सम्भाषायां च पणस्थाने शिफादण्डः ॥

സംശയകരമായ സ്ഥലത്ത് സംഭാഷണം നടത്തിയാൽ ശിഫാ-ദണ്ഡം; ചൂതാട്ട/പണ-സ്ഥാനത്ത് (സംഭാഷണം ചെയ്താൽ) ഒരു പണ ദണ്ഡം.

Sutra 28

स्त्रीणां ग्राममध्ये चण्डालः पक्षान्तरे पञ्चशिफा दद्यात् ॥

ഗ്രാമത്തിന്റെ നടുവിൽ സ്ത്രീകളുടെ ഇടയിൽ ഒരു ചണ്ഡാലൻ കണ്ടെത്തപ്പെട്ടാൽ, പക്ഷാന്തത്തിൽ അവൻ അഞ്ച് ശിഫകൾ അടയ്ക്കണം.

Sutra 29

पणिकं वा प्रहारं मोक्षयेत् । इत्यतीचारः ॥

അല്ലെങ്കിൽ പണം അടപ്പിച്ചോ, അടിച്ചോ വിട്ടയക്കാം; ഇതിനെ അതീചാര (അനിയമം/അതിശയം) എന്നു പറയുന്നു.

Sutra 30

प्रतिषिद्धयोः स्त्रीपुंसयोरन्योन्योपकारे क्षुद्रकद्रव्याणां द्वादशपणो दण्डः स्थूलकद्रव्याणां चतुर्विंशतिपणः हिरण्यसुवर्णयोश्चतुष्पञ्चाशत्पणः स्त्रिया दण्डः पुंसोर्द्विगुणः ॥

നിഷിദ്ധമായ സ്ത്രീ-പുരുഷർ പരസ്പര ഉപകാര/ഇടപാട് നടത്തുകയാണെങ്കിൽ, ചെറുവസ്തുക്കൾക്ക് 12 പണം പിഴ, വലിയ വസ്തുക്കൾക്ക് 24 പണം, സ്വർണം/വെള്ളി ആയാൽ 54 പണം; സ്ത്രീക്ക് പറഞ്ഞ പിഴ, പുരുഷന് അതിന്റെ ഇരട്ടം.

Sutra 31

त एवागम्ययोरर्धदण्डाः तथा प्रतिषिद्धपुरुषव्यवहारेषु च । इति प्रतिषेधः ॥

‘അഗമ്യ/നിഷിദ്ധ’ ബന്ധങ്ങളിൽ അതേ പിഴകൾ പകുതിയായി കുറയ്ക്കുന്നു; അതുപോലെ നിഷിദ്ധപുരുഷന്മാരുമായി ഇടപാടുകളിലും (ഇതേ നിയമം ബാധകം). ഇതോടെ നിഷേധ-നിയമം സമാപിക്കുന്നു.

Sutra 32

राजद्विष्टातिचाराभ्यामात्मापक्रमणेन च । स्त्रीधनानीतशुल्कानामस्वाम्यं जायते स्त्रियाः ॥

രാജദ്വേഷം, അതിക്രമം, കൂടാതെ ആത്മപരിത്യാഗം/ഒളിച്ചോടൽ എന്നിവ കാരണം (ചില നിയമാവകാശങ്ങൾ/വാദങ്ങൾ ബാധിക്കപ്പെടുന്നു). ഇത്തരം സാഹചര്യങ്ങളിൽ സ്ത്രീക്ക് തന്റെ സ്ത്രീധനത്തിലും കൊണ്ടുവന്ന/ലഭിച്ച ശുൽക്കം (വിവാഹപണം) മേലും ഉടമസ്ഥാവകാശം നഷ്ടപ്പെടുന്നു.

Frequently Asked Questions

Household stability becomes a public good: dependents receive enforceable maintenance, domestic violence is bounded by clear limits, and disputes are settled with predictable fines—reducing feuds, abandonment, and disorder that weaken the janapada’s productivity and loyalty.

Key penalties include: 12 paṇa fine for a woman’s non-service/insubordination after the legal threshold, double for a man; confinement (bandha) when time-bound maintenance is defaulted after accounting; half-fines for exceeding the permitted three blows; and 12 paṇa for false statements in specified sexual/infidelity-related allegations.

Ask anything about Adhyaya 3 of the Arthashastra

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Arthashastra in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play