Bala Kanda

ಬಾಲಕಾಂಡದ ಸಮಗ್ರ ಭಾವ-ಪ್ರವಾಹವು ‘ಸಾಧನಾ-ದ್ವಾರ’ದಿಂದ ತೆರೆಯುತ್ತದೆ: ಮಂಗಳಾಚರಣ, ಅಧಿಕಾರ-ನಿರೂಪಣ, ಗುರು-ವಂದನೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಸಂಗದ ಮಹಿಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಶಾಂತ-ರಸ (ಚಿತ್ತ-ಪ್ರಶಮನ) ಪ್ರಧಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ‘ನಾಮ’ವನ್ನು ಮೋಕ್ಷ-ಸೋಪಾನದ ಮೊದಲ ದೃಢ ಪಾದಾನವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿ ದಾಸ್ಯ-ಭಾವ ಮತ್ತು ಅದ್ಭುತ-ರಸ (ನಾಮ-ಪ್ರತಾಪ)ದ ಪ್ರಕಾಶ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ‘ಮಾನಸ-ಸರಿತ’ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಕಥಾ-ನದಿಯ ಶಾಂತ, ಸ್ನಿಗ್ಧ ಧಾರೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ—ಮಜ್ಜನ-ಪಾನದ ಫಲ, ಋತು-ಪರಿವರ್ತನ, ತರಂಗ-ಘಾಟಾದಿಗಳಿಂದ ಸಾಧಕನ ಮನ ಸ್ಥಿರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಶಿವ-ಉಮಾ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಶಾಂತದೊಳಗೆ ಕರುಣ, ಭಯ ಮತ್ತು ರೌದ್ರದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಅಲೆಗಳು ಏಳುತ್ತವೆ: ಸತಿಯ ಸಂಶಯ/ಅಂತರ್ದಾಹ, ದಕ್ಷ-ಯಜ್ಞದ ದಾರುಣ ಪ್ರಸಂಗ, ಉಮೆಯ ಕಠೋರ ತಪಸ್ಸು, ಕಾಮ-ವಿಜಯ, ಮತ್ತು ಶಿವ-ವಿವಾಹದ ಹಾಸ್ಯ-ಅದ್ಭುತ-ಉತ್ಸವ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಉತ್ಸವ-ರಸ ಜಿಜ್ಞಾಸಾ-ರಸವಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡು ಉಮೆಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಮೂಲಕ ರಾಮಕಥಾ-ಪ್ರವೃತ್ತಿಗೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟುತ್ತದೆ—ಮಾಯಾ-ವಿನೋದದ ಝಟಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಅನುಗ್ರಹ-ಪ್ರಬೋಧದೊಂದಿಗೆ ಶಾಂತ-ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ. --- ಈ ಕಾಂಡದ ಭಾವ-ಯಾತ್ರೆ ‘ಕರುಣ-ವಿಪ್ರಲಂಭ’ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ‘ಶಾಂತ-ಧೀರತೆ’ಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜತಿಲಕ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ‘ವಿಪರೀತ ವಿಧಿ’ಯಿಂದ ವನವಾಸದ ವಿಧಾನದ ಸಂಭವ—ಮಂಥರಾ-ಪ್ರೇರಿತ ಕಪಟ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಕಟುತೆ ಮತ್ತು ದಶರಥನ ವಿವಶತೆ—ಕರುಣೆಯನ್ನು ಪರಮಾವಧಿಗೆ ತರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಈ ಕರುಣೆ ಶೋಕ-ವಿಲಾಪವಲ್ಲ, ಧರ್ಮ-ದೀಪ್ತ ಕರುಣೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉಗ್ರ ವೀರ-ಉದ್ಯಮ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ರಾಮ-ನೀತಿಯ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಶಾಂತ-ರಸ ಮತ್ತು ದಾಸ್ಯ/ಭ್ರಾತೃ-ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ವನಗಮನವು ಬಾಹ್ಯ ಘಟನೆಯಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ‘ಮರ್ಯಾದೆ’ಯ ಆಂತರಿಕ ಅನುಶಾಸನವಾಗುತ್ತದೆ—ರಾಜ-ಧರ್ಮ, ಕುಲ-ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ-ಧರ್ಮಗಳ ಸಂಘರ್ಷ ಆಜ್ಞಾ-ಪಾಲನದಲ್ಲಿ ಶುದ್ಧವಾಗಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ದಶರಥ-ದಾಹ ಮತ್ತು ದಶಗಾತ್ರಗಳ ನಂತರ ಕರುಣ-ಪ್ರವಾಹ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಧರ್ಮ-ರಸ ಮತ್ತು ಶಾಂತ-ರಸಗಳಲ್ಲಿ ಕರಗುತ್ತದೆ; ಭರತನ ನಿಷ್ಕಲಂಕ ರಾಮ-ಪ್ರೇಮ ಶೋಕವನ್ನು ‘ಶರಣಾಗತಿ-ರಸ’ವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಗಂಗಾತಟ, ಕೇವಟ-ಪ್ರಸಂಗ ಮತ್ತು ವನವಾಸಿ-ಸಂಪರ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿರಹ-ಕರುಣೆ ತೀರ್ಥ-ಭಾವ, ವಿನಯ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿ-ಆನಂದದ ಮಾರ್ಗವಾಗುತ್ತದೆ—ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕಾಂಡದ ಗುರಿ ಶೋಕದ ವಿಸ್ತಾರವಲ್ಲ, ಶೋಕದ ಶೋಧನೆ. --- ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಸಮಗ್ರ ಭಾವ-ಪ್ರವಾಹ ಶಾಂತ-ರಸದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಕರುಣ-ವಿರಹದ ತೀವ್ರತೆಯವರೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿಂದ ಧರ್ಮ-ರಕ್ಷಣೆಯ ವೀರ-ರಸ ಮತ್ತು ಅಧರ್ಮ-ವಿನಾಶದ ರೌದ್ರ-ಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಉಕ್ಕಿ ಬರುತ್ತದೆ. ವನ-ಪ್ರಕೃತಿ (ಸರಿತೆ, ಸರೋವರ, ಆಶ್ರಮ) ವೈರಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ವಿವೇಕದ ಶೀತಲ ಭೂಮಿಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಆ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸೀ-ಉತ್ಪಾತಗಳು ಮರುಮರು ಭೇದಿಸುತ್ತವೆ—ಇದರಿಂದ ಕರುಣೆಯ ‘ಪ್ಯಾರಡಾಕ್ಸ್’ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ: ಕೋಮಲತೆ ಮತ್ತು ಭೀತಿ—ಇರಡೂ ಕರುಣೆಯೇ ಎರಡು ಛಾಯೆಗಳು. ಸೀತಾ-ವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾನುಷ-ಚರಿತ (ಲೀಲೆ) ಗಾಢವಾಗುತ್ತದೆ—‘ಪೂರಣಕಾಮ’ನಾಗಿದ್ದರೂ ‘ಬಿರಹಿ’ಯಂತೆ ವಿಲಪಿಸುವುದು—ಮತ್ತು ಈ ಕರುಣೆ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಶಾಂತ-ಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ವಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶೋಕ, ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪಗಳು ಸೇರಿ ಧರ್ಮ-ಸ್ಥಾಪನೆಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಕಥಾ-ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುತ್ತವೆ. --- ಈ ಕಾಂಡವು ರಾಮಕಥೆಯ ಭಾವ-ಪ್ರವಾಹದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ತಿರುವು—ವಿರಹ-ಭ್ರಮಣ ಮತ್ತು ಸೀತಾ-ವಿಯೋಗದ ಕರುಣೆಯಿಂದ ಕಥೆ ‘ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ಣ ಹುಡುಕಾಟ’ದತ್ತ ಏಳುತ್ತದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕರುಣ-ರಸ (ಸುಗ್ರೀವನ ಅಪಮಾನ, ಅಂಗದನ ಆಶಂಕೆ, ರಾಮನ ವಿಯೋಗ) ಮತ್ತು ಶಾಂತ-ರಸ (ವಿವೇಕ, ವೈರಾಗ್ಯ, ಮರಣ-ಸ್ಮರಣೆ) ಜೊತೆಯಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತವೆ; ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವಚನ-ಪಾಲನ, ಮಿತ್ರ-ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ನೀತಿಯ ಕಾರಣ ವೀತರಾಗ-ಸಮಾನ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿರ್ಣಯ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವೀರ-ರಸ (ಹುಡುಕಾಟದ ಸಂಕಲ್ಪ, ದಳ-ಗठन) ಮತ್ತು ದಾಸ್ಯ-ಭಕ್ತಿ (ರಾಮ-ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಜೀವನ-ಧರ್ಮವೆಂದು ಧರಿಸುವುದು) ಪ್ರಧಾನವಾಗುತ್ತವೆ. ಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಶೋಕದ ಭಾರ ‘ಸೇವಾ-ಮಾರ್ಗ’ದಲ್ಲಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಂಡು ಆಶೆ, ಅನುಶಾಸನ ಮತ್ತು ಶಾಂತ ದೃಢತೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. --- ಸುಂದರಕಾಂಡದ ಭಾವ-ಪ್ರವಾಹ ಕರುಣೆಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ವೀರ್ಯ-ದೀಪ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಶಾಂತ-ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ ತಲುಪುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅದ್ಭುತ-ಆಶ್ವಾಸನದಲ್ಲಿ ಅರಳುತ್ತದೆ. ಸೀತಾ-ವಿರಹ, ಲಂಕೆಯ ಮಾಯಾ-ವೈಭವ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಕ್ರೂರತೆ ಕರುಣ-ರೌದ್ರದ ಧಾರೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಹನುಮಂತನ ‘ಸಂಸ್ಕಾರಿತ ವೀರತೆ’ (ಕ್ರೋಧವಲ್ಲ, ಸೇವಾ-ಸಮರ್ಪಿತ ಪರಾಕ್ರಮ) ಭಯ ಮತ್ತು ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಯನ್ನು ಭರವಸೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮ-ಮುದ್ರಿಕೆ/ರಾಮ-ನಾಮದ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಕರುಣೆಯ ಶಿಖರ ಶಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಲಂಕಾ-ದಹನ ಮತ್ತು ರಾವಣ-ದರ್ಬಾರದ ಮುಖಾಮುಖಿಯಲ್ಲಿ ರೌದ್ರ-ವೀರ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ; ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುದ್ದಿ-ಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಚೂಡಾಮಣಿ ಮತ್ತು ಆಶ್ವಾಸನದೊಂದಿಗೆ ಅದ್ಭುತ-ಶಾಂತ ರಸ ಸ್ಥಿರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ—ಈ ಕಾಂಡ ‘ಚಿಂತೆಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಿಂತತೆ’ಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವ ಭಕ್ತಿಮಯ ಸೇತು. --- ಲಂಕಾಕಾಂಡದ ಭಾವ-ಚಕ್ರ ತೀವ್ರ ‘ವೀರ-ರಸ’ದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ‘ರೌದ್ರ’ ಮತ್ತು ‘ಅದ್ಭುತ’ದ ಉಚ್ಚ್ವಾಸಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅದರ ಅಧಿಷ್ಠಾನ ‘ಧರ್ಮವೀರತೆ’—ಕ್ರೋಧ-ಉನ್ಮಾದವಲ್ಲ. ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯ ವೇಗದ ಮಧ್ಯೆ ಮಧ್ಯೆ ಕರುಣೆಯ ಧಾರೆ (ನಗರದ ಹಾಹಾಕಾರ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಮೂರ್ಚ್ಛೆಯ ಮೇಲೆ ರಾಮನ ಮನುಜ-ಸದೃಶ ವಿಲಾಪ, ವಿಭೀಷಣನ ಶಂಕೆ) ಕಥೆಯನ್ನು ಒಳಗಿನಿಂದ ಮೃದುವಾಗಿಸುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಮಾಯಿಕ ಛಲ, ಭಯ ಮತ್ತು ದೃಶ್ಯ-ವೈಭವದ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯ ಪರೀಕ್ಷೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಬಳಿಕ ಪ್ರಭುವಿನ ಸಹಜ ಪ್ರಭುತ್ವ (ಮಾಯೆಯ ಮೇಲೆ ಸ್ವಾಮ್ಯ) ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣ-ವಧದೊಂದಿಗೆ ವೀರ-ರಸದ ಶಿಖರ ತಕ್ಷಣವೇ ‘ಶಾಂತ’ ಮತ್ತು ‘ಭಕ್ತಿ’ಯಲ್ಲಿ ಕರಗುತ್ತದೆ—ದೇವ-ಸ್ತುತಿ, ಬ್ರಹ್ಮ-ವಿನಯ, ದಶರಥ-ದರ್ಶನ, ಅಮೃತ-ವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪುನರ್ಜೀವನ—ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಧರ್ಮ-ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಶೀತಲ, ಕರುಣಾಮಯ ಶಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಂಡದ ಸ್ವರ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. --- ಉತ್ತರಕಾಂಡದ ಸಮಗ್ರ ಭಾವ-ಪ್ರವಾಹ ‘ವಿರಹ-ಸಮಾಧಾನ’ದಿಂದ ‘ಶಾಂತ-ತತ್ತ್ವ’ದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಮತ್ತು ಭರತನ ದೀರ್ಘ ವಿರಹ ರಾಮ-ಆಗಮನದ ‘ಲಿಟರ್ಜಿಕಲ್’ ಉತ್ಕರ್ಷದಲ್ಲಿ ಕರಗುತ್ತದೆ—ಕರುಣೆಯಿಂದ ಹರ್ಷ/ಆನಂದದತ್ತ. ನಂತರ ರಾಜ್ಯಾಭಿಷೇಕವು ಬಾಹ್ಯ ಉತ್ಸವವಾಗದೆ ‘ಚಿತ್ತಾಭಿಷೇಕ’ವಾಗುತ್ತದೆ: ರಾಮ-ಸೀತೆಯ ಶೋಭೆ (ಭಕ್ತಿ-ಶೃಂಗಾರ) ಮತ್ತು ಸೇವಕ-ತ್ರಾಣ (ದಾಸ್ಯ)ಗಳೊಂದಿಗೆ ಶಾಂತ-ರಸ ಗಾಢಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯ-ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತದ ಉಬ್ಬರ (ಮಾಯಾ/ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ-ದರ್ಶನ, ಭಕ್ತಿ-ಪ್ರತಾಪ) ಸಾಧಕನನ್ನು ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ವೈರಾಗ್ಯದತ್ತ ತಿರುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕಲಿಯುಗ-ವರ್ಣನೆ, ಅಧಮ-ಲಕ್ಷಣಗಳ ಪಟ್ಟಿ, ಮತ್ತು ‘ಬಿನು X ನ Y’ ಎಂಬ ಸೂತ್ರಗಳು ಶಾಂತ-ರಸಕ್ಕೆ ನೀತಿ-ಉಪದೇಶದ ಧಾರೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ—ಕರುಣೆ (ಭ್ರಮಿತ ಜೀವದ ಮೇಲೆ ದಯೆ) ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ (ಅಸಾರ ಜಗತ್ತಿನಿಂದ ವಿರಕ್ತಿ)ಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಥೆಯ ನಿರ್ಣಯ ‘ಭಕ್ತಿ-ಚಿಂತಾಮಣಿ’ಯ ಸ್ಥಿರತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.