Adhyaya 58
Duryodhana-patana-anuśocana (The Fall of Duryodhana and the Contest of Restraint)
Upa-parva: Gadā-yuddha and Duryodhana-vadha Episode (Mace Duel Aftermath)
Saṃjaya reports that the Pāṇḍavas and Somakas react with exhilaration upon seeing Duryodhana felled, likened to a great tree brought down. Bhīmasena approaches the fallen Kaurava ruler and verbally frames the moment as retributive justice for earlier mockery and the sabhā humiliation connected with Draupadī; he performs a public gesture of dominance by placing his foot upon Duryodhana’s head and reiterates taunts about reversing prior derision. The narration then marks a moral dissonance: dharmically minded Somaka leaders do not approve of the humiliating act. Yudhiṣṭhira rebukes Bhīma, cautioning that crushing a fallen king’s head violates appropriate conduct, especially given kinship ties and the opponent’s already total devastation. Yudhiṣṭhira then turns to lamentation, interpreting the catastrophe as shaped by destiny while also attributing Duryodhana’s end to his own faults—greed, pride, and destructive choices that led to the deaths of friends, brothers, elders, and teachers. The chapter thus juxtaposes vengeance, public symbolism, and post-victory ethics, closing with Yudhiṣṭhira’s grief and moral accounting.
Chapter Arc: रणभूमि के कोलाहल के बीच अर्जुन जनार्दन से पूछता है—इन दो महावीरों के युद्ध में कौन श्रेष्ठ है, किसका गुण अधिक है—मानो शस्त्रों से पहले विवेक का निर्णय आवश्यक हो। → श्रीकृष्ण (वायुदेव-उपदेश की शैली में) दोनों की शिक्षा-समानता, पर भीम की प्रचण्ड बल-प्रधानता और धृतराष्ट्र-पुत्र के यत्न-कौशल का तुलनात्मक संकेत देते हैं; फिर मायावी उपायों का स्मरण कराते हैं—जैसे इन्द्र ने वृत्र का तेज माया से हर लिया था—और भीम को ‘मायामय पराक्रम’ धारण करने का संकेत मिलता है। → दोनों वृषभाक्ष, तरस्वी वीर बैलों-से भिड़ते हैं; घोर संघर्ष के साथ प्रकृति स्वयं विक्षुब्ध हो उठती है—आँधी-गर्जन, धूल-वर्षा, पृथ्वी का कम्पन, आकाश में यक्ष-राक्षस-पिशाचों का महानाद—और अंततः धृतराष्ट्र-पुत्र के धराशायी होते ही समस्त सेना काँप उठती है। → पुत्र के गिरते ही कौरव-पक्ष में भय और शोक की लहर दौड़ती है; अपशकुनों की श्रृंखला (रक्त-उफान, नदियों का उल्टा बहना) युद्ध के नैतिक-भाग्य-चक्र को और गाढ़ा करती है, जबकि पाण्डव-पाञ्चाल भी इन उत्पातों से मन-ही-मन उद्विग्न हो उठते हैं। → धृतराष्ट्र-पुत्र के पतन के बाद रण की दिशा किस ओर मुड़ेगी—और ये अपशकुन किस अगले महाविनाश का संकेत हैं—यह अनिश्चितता अगले अध्याय की देहरी पर छोड़ दी जाती है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ७२ श्लोक हैं।) अपन क्ाता छा 2 अष्टपञज्चाशत्तमो< ध्याय: श्रीकृष्ण और अर्जुनकी बातचीत तथा अर्नके के संकेतके अनुसार भीमसेनका गदासे दुर्योधनकी जाँघें तोड़कर उसे धराशायी करना एवं भीषण उत्पातोंका प्रकट होना संजय उवाच समुद्रीर्ण ततो दृष्ट्वा संग्रामं कुरुमुख्ययो: । अथाब्रवीदर्जुनस्तु वासुदेवं॑ यशस्विनम्
ಸಂಜಯನು ಹೇಳಿದನು—ರಾಜನೇ! ಕುರುಕುಲದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರಮುಖ ವೀರರ ಯುದ್ಧವು ಕ್ರಮೇಣ ಇನ್ನಷ್ಟು ಭೀಕರವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ಅರ್ಜುನನು ಆಗ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ವಾಸುದೇವ (ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ)ನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತಾಡಿದನು।
Verse 2
अनयोर्वीरियोर्युद्धे को ज्यायानू भवतो मतः । कस्य वा को गुणो भूयानेतद् वद जनार्दन,“जनार्दन! आपकी रायमें इन दोनों वीरोंमेंसे इस युद्धस्थलमें कौन बड़ा है अथवा किसमें कौन-सा गुण अधिक है? यह मुझे बताइये”
ಜನಾರ್ದನನೇ! ಈ ಇಬ್ಬರು ವೀರರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಯಾರು ಶ್ರೇಷ್ಠ? ಅಥವಾ ಯಾರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಗುಣ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೊಂದಿದೆ? ಅದನ್ನು ನನಗೆ ಹೇಳಿರಿ।
Verse 3
वायुदेव उवाच उपदेशो5नयोस्तुल्यो भीमस्तु बलवत्तर: । कृती यत्नपरस्त्वेष धार्तराष्ट्री वकोदरात्
ವಾಸುದೇವನು ಹೇಳಿದನು—ಅರ್ಜುನನೇ! ಇವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಉಪದೇಶ ಒಂದೇ; ಆದರೆ ಭೀಮನು ಬಲದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು. ಆದರೆ ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರಪುತ್ರ (ದುರ್ಯೋಧನ)ನು ವಕೋದರನಿಗಿಂತ ಅಭ್ಯಾಸ, ಪರಿಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಪ್ರಯತ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಮಿಗಿಲಾಗಿದ್ದಾನೆ।
Verse 4
भीमसेनस्तु धर्मेण युद्धयमानो न जेष्यति । अन्यायेन तु युध्यन् वै हन्यादेव सुयोधनम्
ಭೀಮಸೇನನು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲೇ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾ ಹೋದರೆ ಜಯಿಸಲಾರನು; ಆದರೆ ಧರ್ಮಸೀಮೆಯನ್ನು ಮೀರಿ ಅನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದರೆ, ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಸುಯೋಧನನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವನು।
Verse 5
मायया निर्जिता देवैरसुरा इति न: श्रुतम् । विरोचनस्तु शक्रेण मायया निर्जित: स वै,हमने सुना है कि देवताओंने पूर्वकालमें मायासे ही असुरोंपर विजय पायी थी और इन्द्रने मायासे ही विरोचनको परास्त किया था
ನಾವು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ—ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಮಾಯೆ (ನೀತಿಯುಕ್ತ ತಂತ್ರ) ಮೂಲಕ ಅಸುರರನ್ನು ಜಯಿಸಿದರು; ಹಾಗೆಯೇ ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ)ನು ಮಾಯೆಯಿಂದಲೇ ವಿರೋಚನನನ್ನು ಪರಾಜಯಗೊಳಿಸಿದನು।
Verse 6
मायया चाक्षिपत् तेजो वृत्रस्य बलसूदन: । तस्मान्मायामयं भीम आतिष्ठतु पराक्रमम्,बलसूदन इन्द्रने मायासे वृत्रासुरके तेजको नष्ट कर दिया था, इसलिये भीमसेन भी यहाँ मायामय पराक्रमका ही आश्रय लें
ಬಲಸೂದನನಾದ ಇಂದ್ರನು ತನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ವೃತ್ರನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಕೆಡವಿ ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ, ಓ ಭೀಮ, ಇಲ್ಲಿಯೂ ಮಾಯಾಜನ್ಯ ಪರಾಕ್ರಮ—ಪ್ರತಿಮಾಯೆ—ಅನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸು.
Verse 7
प्रतिज्ञातं च भीमेन द्यूतकाले धनंजय । ऊरू भेत्स्यामि ते संख्ये गदयेति सुयोधनम्
ಧನಂಜಯಾ! ದ್ಯೂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭೀಮನು ಸುಯೋಧನನಿಗೆ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು—‘ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗದೆಯಿಂದ ನಿನ್ನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವೆನು.’
Verse 8
सो<यं प्रतिज्ञां तां चापि पालयत्वरिकर्षण: । मायाविन तु राजानं माययैव निकृन्ततु
ಅರಿಕರ್ಷಣನಾದ ಭೀಮನು ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಲಿ; ಆದರೆ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ರಾಜನನ್ನು ಮಾಯೆಯಿಂದಲೇ ಕಡಿದು ಬೀಳಿಸಲಿ.
Verse 9
अतः शत्रुसूदन भीमसेन अपनी उस प्रतिज्ञाका पालन करें और मायावी राजा दुर्योधनको मायासे ही नष्ट कर डालें ।।
ಆದ್ದರಿಂದ, ಓ ಶತ್ರುಸೂದನ ಭೀಮಸೇನ, ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸು; ಮಾಯಾವಿ ರಾಜ ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಮಾಯೆಯಿಂದಲೇ ನಾಶಮಾಡು. ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಹರಿಸಿದರೆ, ರಾಜ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಮತ್ತೆ ವಿಷಮ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕುವನು.
Verse 10
पुनरेव तु वक्ष्यामि पाण्डवेय निबोध मे । धर्मराजापराधेन भयं नः पुनरागतम्,पाण्डुनन्दन! मैं पुन: यह बात कहे देता हूँ, तुम उसे ध्यान देकर सुनो। धर्मराजके अपराधसे हमलोगोंपर फिर भय आ पहुँचा है
ಪಾಂಡವೇಯ, ನಾನು ಮತ್ತೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ—ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ಗಮನದಿಂದ ಕೇಳು. ಧರ್ಮರಾಜನ ಅಪರಾಧದಿಂದ ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಭಯವು ಮತ್ತೆ ಬಂದಿದೆ.
Verse 11
कृत्वा हि सुमहत् कर्म हत्वा भीष्ममुखान् कुरून् | जय: प्राप्तो यशः प्राग्रयं वैरं च प्रतियातितम्
ನಿಜಕ್ಕೂ ಒಂದು ಮಹತ್ತಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ—ಭೀಷ್ಮನ ನೇತೃತ್ವದ ಕುರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ—ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇವೆ; ಪರಮ ಯಶಸ್ಸು ದೊರೆತಿದೆ; ವೈರವೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ತೀರಿದೆ।
Verse 12
अबुद्धिरेषा महती धर्मराजस्य पाण्डव
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು: “ಪಾಂಡವ ಧರ್ಮರಾಜನಿಗೆ ಇದು ಮಹಾ ಅವಿವೇಕ.”
Verse 13
सुयोधन: कृती वीर एकायनगतस्तथा
ಸುಯೋಧನನು ಕಾರ್ಯನಿಪುಣ, ವೀರ, ಹಾಗೆಯೇ ಒಂದೇ ಸಂಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದಾನೆ।
Verse 14
अपि चोशनसा गीत: श्रूयते5यं पुरातन: । श्लोकस्तत्त्वार्थसहितस्तन्मे निगदत: शृणु
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು: “ಮತ್ತೂ, ಉಶನಸ್ (ಶುಕ್ರಾಚಾರ್ಯ) ರಚಿಸಿದ ಈ ಪುರಾತನ ಶ್ಲೋಕವು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಇದು ನೀತಿತತ್ತ್ವದ ಸಾರಾರ್ಥದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ; ನಾನು ಉಚ್ಚರಿಸುವುದನ್ನು ಕೇಳು—ನನ್ನ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಕೇಳು.”
Verse 15
पुनरावर्तमानानां भग्नानां जीवितैषिणाम् । भेतव्यमरिशेषाणामेकायनगता हिते
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು: “ಸೋತು ಜೀವ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಓಡಿಹೋಗಿ, ಮತ್ತೆ ತಿರುಗಿ ಯುದ್ಧದತ್ತ ಬರುವ ಶತ್ರುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಿರಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ಅಂಥ ಉಳಿದ ಶತ್ರುಗಳು ಒಂದೇ ದಾರಿಯ ದೃಢ ಸಂಕಲ್ಪಕ್ಕೆ ತಲುಪಿರುತ್ತಾರೆ—ಆ ವೇಳೆ ಅವರು ಮರಣಕ್ಕೂ ಹಿಂಜರಿಯುವುದಿಲ್ಲ.”
Verse 16
साहसोत्पतितानां च निराशानां च जीविते । न शक्यमग्रतः स्थातुं शक्रेणापि धनंजय,धनंजय! जो जीवनकी आशा छोड़कर साहसपूर्वक युद्धमें कूद पड़े हों, उनके सामने इन्द्र भी नहीं ठहर सकते
ಓ ಧನಂಜಯ! ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹಾರಿ, ಜೀವ ಉಳಿಯುವ ಆಶೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದವರ ಎದುರು ನಿಲ್ಲುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ—ಅವರ ಮುಂದೆ ಇಂದ್ರನೂ ನೆಲೆಯೂರಲಾರನು।
Verse 17
सुयोधनमिमं भग्नं हतसैन्यं हृदं गतम् । पराजित वनप्रेप्सुं निराशं राज्यलम्भने
ಈ ಸುವ್ಯೋಧನನು ಮುರಿದುಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ—ಅವನ ಸೇನೆ ನಾಶವಾಗಿದೆ, ಅವನ ಧೈರ್ಯ ಹೃದಯದೊಳಗೆ ಕುಸಿದಿದೆ। ಸೋತು, ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಓಡಿಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಜ್ಯಲಾಭದ ಆಶೆಯನ್ನು ಕಳೆದು ಒಳಗಿನಿಂದಲೇ ಕುಸಿದುಹೋಗಿದ್ದಾನೆ।
Verse 18
अपि नो निर्जितं राज्यं न हरेत सुयोधन:
ನಾವು ಗೆದ್ದ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸುವ್ಯೋಧನನು ಮತ್ತೆ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳದಿರಲಿ.
Verse 19
यस्त्रयोदशवर्षाणि गदया कृतनिश्रम: । चरत्यूर्थध्व च तिर्यक्ू च भीमसेनजिघांसया
ಗದಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಿರಂತರ ಶ್ರಮ-ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದವನು, ಈಗ ಭೀಮಸೇನನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆಯಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೂ ಅಡ್ಡಕ್ಕೂ—ಇಲ್ಲಿಂದ ಅಲ್ಲಿಗೆ—ಸುತ್ತಾಡುತ್ತಾ ಅವಕಾಶ ಹುಡುಕುತ್ತಿದ್ದಾನೆ।
Verse 20
एनं चेन्न महाबाहुरन्यायेन हनिष्यति । एष व: कौरवो राजा धार्तराष्ट्रो भविष्यति,यदि महाबाहु भीमसेन इसे अन्यायपूर्वक नहीं मारेंगे तो यह धृतराष्ट्रका पुत्र दुर्योधन ही आपका तथा समस्त कुरुकुलका राजा होगा
ಮಹಾಬಾಹು ಭೀಮಸೇನನು ಅವನನ್ನು ಅಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಿಂದ ಸಂಹರಿಸದಿದ್ದರೆ, ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನ ಈ ಪುತ್ರ—ದುರ್ಯೋಧನ—ನಿಮಗೂ ಸಮಸ್ತ ಕುರುವಂಶಕ್ಕೂ ರಾಜನಾಗಿಬಿಡುವನು।
Verse 21
धनंजयस्तु श्रुत्वैतत् केशवस्य महात्मन: । प्रेक्षतो भीमसेनस्य सव्यमूरूमताडयत्,महात्मा भगवान् केशवका यह वचन सुनकर अर्जुनने भीमसेनके देखते हुए अपनी बायीं जाँघको ठोंका
ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಭಗವಾನ್ ಕೇಶವನ ಈ ವಚನಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಧನಂಜಯ ಅರ್ಜುನನು ಭೀಮಸೇನನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಂತೆಯೇ ತನ್ನ ಎಡ ತೊಡೆಯನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ತಟ್ಟಿದನು.
Verse 22
गृह संज्ञां ततो भीमो गदया व्यचरद् रणे । मण्डलानि विचित्राणि यमकानीतराणि च,इससे संकेत पाकर भीमसेन रणभूमिमें गदाद्वारा यमक तथा अन्य प्रकारके विचित्र मण्डल दिखाते हुए विचरने लगे
ಆಮೇಲೆ ಸಂಕೇತವನ್ನು ಪಡೆದು ಭೀಮನು ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು; ಯಮಕಗಳನ್ನೂ ಇತರ ವಿಚಿತ್ರ ಮಂಡಲಗಳನ್ನೂ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದನು.
Verse 23
दक्षिणं मण्डलं सव्यं गोमूत्रकम थापि च । व्यचरत् पाण्डवो राजन्नरिं सम्मोहयज्निव,राजन! पाण्डुपुत्र भीमसेन आपके पुत्रको मोहित करते हुए-से दक्षिण, वाम और गोमूत्रक मण्डलसे विचरने लगे
ರಾಜನೇ! ಪಾಂಡವನಾದ ಭೀಮಸೇನನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸುವವನಂತೆ ಬಲಮಂಡಲ, ಎಡಮಂಡಲ ಹಾಗೂ ಗೋಮೂತ್ರಕ ಮಂಡಲಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಸಂಚರಿಸಿದನು.
Verse 24
तथैव तव पुत्रोडपि गदामार्गविशारद: । व्यचरल्लघु चित्र च भीमसेनजिघांसया,इसी प्रकार गदायुद्धकी प्रणालीका विशेषज्ञ आपका पुत्र भी भीमसेनके वधकी इच्छासे शीघ्रतापूर्वक विचित्र पैंतरे देता हुआ विचरने लगा
ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಗದಾಯುದ್ಧದ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನೂ ಭೀಮಸೇನನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆಯಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ವಿಚಿತ್ರ ಚಲನೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸಿದನು.
Verse 25
आधुन्वन्तो गदे घोरे चन्दनागरुरूषिते । वैरस्यान्तं परीप्सन्तौ रणे क्रुद्धाविवान्तकौ
ವೈರವನ್ನು ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸಬೇಕೆಂಬ ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರರು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಚಂದನ ಮತ್ತು ಅಗರಿನಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದ ಭೀಕರ ಗದೆಗಳನ್ನು ಆಡುವಂತೆ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಅವರು ಕ್ರುದ್ಧ ಯಮನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು.
Verse 26
अन्योन्यं तौ जिघांसन्तौ प्रवीरौ पुरुषर्षभौ । युयुधाते गरुत्मन्तौ यथा नागामिषैषिणौ
ಪರಸ್ಪರ ವಧಿಸಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆಯಿಂದ ಉರಿದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಪ್ರಧಾನ ವೀರರು, ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಭೀಮಸೇನ ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನ—ಸರ್ಪಮಾಂಸವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಎರಡು ಗರುಡಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಹೋರಾಡುವಂತೆ—ಒಬ್ಬರೊಡನೆ ಒಬ್ಬರು ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.
Verse 27
मण्डलानि विचित्राणि चरतोर्नृपभीमयो: । गदासम्पातजास्तत्र प्रजज्ञु: पावकार्चिष:,विचित्र मण्डलों (पैंतरों)-से विचरते हुए राजा दुर्योधन और भीमसेनकी गदाओंके टकरानेसे वहाँ आगकी लपटें प्रकट होने लगीं
ವಿಚಿತ್ರ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜ ದುರ್ಯೋಧನ ಮತ್ತು ಭೀಮಸೇನರ ಗದೆಗಳು ಭೀಕರವಾಗಿ ಢಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಶಿಖೆಗಳು ಹೊಮ್ಮತೊಡಗಿದವು.
Verse 28
सम॑ प्रहरतोस्तत्र शूरयोर्बलिनोर्मथे । क्षुब्धयोर्वायुना राजन् द्वयोरिव समुद्रयो:
ರಾಜನೇ! ಆ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪ್ರಹಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಬಲಿಷ್ಠ ಶೂರರ ಘರ್ಷಣೆ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಕುದಿದ ಎರಡು ಸಮುದ್ರಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಢಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆಯುವಂತಿತ್ತು.
Verse 29
तयो: प्रहरतोस्तुल्यं मत्तकुड्जरयोरिव । गदानिर्घातसंह्ाद: प्रहाराणामजायत
ರಾಜನೇ! ಮದೋನ್ಮತ್ತ ಆನೆಗಳಂತೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪ್ರಹಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಇಬ್ಬರ ಹೊಡೆತಗಳಿಂದ ಗದೆಗಳ ಘಾತದ ಭೀಕರ ಘೋಷ ಉಂಟಾಯಿತು.
Verse 30
तस्मिंस्तदा सम्प्रहारे दारुणे संकुले भृशम् । उभावपि परिश्रान्तौ युध्यमानावरिंदमौ,उस समय उस अत्यन्त भयंकर घमासान युद्धमें शत्रुओंका दमन करनेवाले वे दोनों वीर परस्पर युद्ध करते हुए बहुत थक गये
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆ ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣ ಹಾಗೂ ಗೊಂದಲಭರಿತ ಸಮರದಲ್ಲಿ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಿಸುವ ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರರು ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾ ಯುದ್ಧಮಾಡುತ್ತಾ ಬಹಳವಾಗಿ ದಣಿದರು.
Verse 31
तौ मुहूर्त समाश्वस्य पुनरेव परंतप । अभ्यहारयतां क्रुद्धौ प्रगृह्ा महती गदे
ಪರಂತಪ ರಾಜನೇ! ಇಬ್ಬರೂ ಕ್ಷಣಕಾಲ ಉಸಿರು ಸರಿಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉರಿದು ಮತ್ತೆ ಮಹಾ ಗದೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪರಸ್ಪರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು।
Verse 32
तयो: समभवद् युद्ध घोररूपमसंवृतम् । गदानिपातेै राजेन्द्र तक्षतोर्वै परस्परम्,राजेन्द्र! गदाकी चोटसे एक-दूसरेको घायल करते हुए उन दोनोंमें खुले तौरपर घोर युद्ध हो रहा था
ರಾಜೇಂದ್ರನೇ! ಗದೆಗಳ ಭೀಕರ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾ, ಅವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಯಮವಿಲ್ಲದ ಘೋರ ಯುದ್ಧವು ಉದ್ಭವಿಸಿತು।
Verse 33
समरे प्रद्रुती तो तु वृषभाक्षौ तरस्विनौ । अन्योन्यं जष्नतुर्वीरी पड़कस्थौ महिषाविव
ಸಮರದಲ್ಲಿ ವೃಷಭಾಕ್ಷಿಗಳಾದ, ಬಲಿಷ್ಠರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರರು ಪರಸ್ಪರದತ್ತ ಧಾವಿಸಿ, ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತ ಎರಡು ಎಮ್ಮೆಗಳಿಗೆ ಸಮವಾಗಿ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೊಡೆದಾಡಿದರು।
Verse 34
जर्जरीकृतसर्वाड्री रुधिरेणाभिसम्प्लुतौ | ददृशाते हिमवति पुष्पिताविव किंशुकौ
ಗದೆಗಳ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಅವರ ಸರ್ವಾಂಗಗಳು ಜರ್ಜರಗೊಂಡು, ಇಬ್ಬರೂ ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ತೋಯ್ದಿದ್ದರು; ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಹಿಮವಂತದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪಿಸಿದ ಎರಡು ಕಿಂಶುಕ (ಪಲಾಶ) ಮರಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದರು।
Verse 35
दुर्योधनस्तु पार्थेन विवरे सम्प्रदर्शिते ईषदुन्मिषमाणस्तु सहसा प्रससार ह,जब अर्जुनने छिद्रकी ओर संकेत किया, तब कनखियोंसे उसे देखकर दुर्योधन सहसा भीमसेनकी ओर बढ़ा
ಪಾರ್ಥನು (ಅರ್ಜುನನು) ಬಿರುಕು ತೋರಿಸಿದಾಗ, ದುರ್ಯೋಧನನು ಅರ್ಧತೆರೆದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ, ಸಹಸಾ ಮುನ್ನಡೆದು ಧಾವಿಸಿದನು।
Verse 36
तमभ्याशगत प्राज्ञो रणे प्रेक्ष्य वृकोदर: । अवाक्षिपद् गदां तस्मिन् वेगेन महता बली,रणभूमिमें उसे निकट आया देख बुद्धिमान् एवं बलवान् भीमने उसपर बड़े वेगसे गदा चलायी
ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ ಪ್ರಾಜ್ಞನೂ ಬಲವಂತನೂ ಆದ ವೃಕೋದರ (ಭೀಮ) ಮಹಾ ವೇಗದಿಂದ ಆ ಪ್ರತಿದ್ವಂದ್ವಿಯ ಮೇಲೆ ಗದೆಯನ್ನು ಎಸೆದನು.
Verse 37
आक्षिपन्तं तु त॑ दृष्टवा पुत्रस्तव विशाम्पते । अवासर्पत्तत: स्थानात् सा मोघा न्न्यपतद् भुवि,प्रजानाथ! उन्हें गदा चलाते देख आपका पुत्र सहसा उस स्थानसे हट गया और वह गदा व्यर्थ होकर पृथ्वीपर गिर पड़ी
ಹೇ ಪ್ರಜಾಪತೇ! ಅವನು ಗದೆಯನ್ನು ಎಸೆಯುವುದನ್ನು ಕಂಡ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನು ತಕ್ಷಣವೇ ಆ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಜಾರಿಹೋದನು; ಆ ಗದೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದಿತು.
Verse 38
मोक्षयित्वा प्रहारं त॑ सुतस्तव सुसम्भ्रमात् भीमसेनं च गदया प्राहरत् कुरुसत्तम,कुरुश्रेष्ठ! उस प्रहारसे अपनेको बचाकर आपके पुत्रने भीमसेनपर बड़े वेगसे गदाद्वारा आघात किया
ಹೇ ಕುರುಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಆ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಮಹಾ ವೇಗದಿಂದ ಗದೆಯಿಂದ ಭೀಮಸೇನನ ಮೇಲೆ ಹೊಡೆದನು.
Verse 39
तस्य विस्यन्दमानेन रुधिरेणामितौजस: । प्रहारगुरुपाताच्च मूच्छेंव समजायत,उसकी चोटसे अमिततेजस्वी भीमके शरीरसे रक्तकी धारा बह चली। साथ ही उस प्रहारके गहरे आघातसे उन्हें मूर्च्छा-सी आ गयी
ಆ ಹೊಡೆತದಿಂದ ಅಮಿತೌಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಭೀಮನ ದೇಹದಿಂದ ರಕ್ತಧಾರೆ ಹರಿಯತೊಡಗಿತು; ಆ ಭಾರೀ, ಕುಟುಕುವ ಪ್ರಹಾರದ ಬಲದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಮೂರ್ಚೆಯಂತಾಯಿತು.
Verse 40
दुर्योधनो न तं वेद पीडितं पाण्डवं रणे । धारयामास भीमो5पि शरीरमतिपीडितम्
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನನು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವ ಭೀಮಸೇನನು ಬಹಳವಾಗಿ ಪೀಡಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆಂಬುದನ್ನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ. ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾದ ನೋವು ಇದ್ದರೂ ಭೀಮನು ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡನು.
Verse 41
अमन्यत स्थित होन॑ प्रहरिष्यन्तमाहवे । अतो न प्राहरत् तस्मै पुनरेव तवात्मज:
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಅವನು ‘ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ; ಈ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಭೀಮಸೇನನು ಈಗ ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಲು ಬರುತ್ತಾನೆ’ ಎಂದುಕೊಂಡನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ್ವರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನು ಅವನ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ।
Verse 42
ततो मुहूर्तमाश्चस्य दुर्योधनमुपस्थितम् । वेगेनाभ्यपतद् राजन् भीमसेन: प्रतापवान्
ನಂತರ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ದುರ್ಯೋಧನನನ್ನು ನೋಡಿ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರ ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡು, ಓ ರಾಜನೇ, ಪ್ರತಾಪವಂತ ಭೀಮಸೇನನು ಅಪ್ರತಿಹತ ವೇಗದಿಂದ ಅವನ ಮೇಲೆ ಧಾವಿಸಿದನು।
Verse 43
राजन! तदनन्तर दो घड़ी सुस्ताकर प्रतापी भीमसेनने निकट आये हुए दुर्योधनपर बड़े वेगसे आक्रमण किया ।।
ಕೋಪದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಾ ಅಪಾರ ಬಲದಿಂದ ಧಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಭೀಮನನ್ನು ನೋಡಿ, ಓ ಭರತಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ದುರ್ಯೋಧನನು ಅವನ ಆ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ವ್ಯರ್ಥಗೊಳಿಸಲು ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದನು।
Verse 44
अवस्थाने मतिं कृत्वा पुत्रस्तव महामना: । इयेषोत्पतितुं राजन् छलयिष्यन् वृकोदरम्
ಓ ರಾಜನೇ! ನಿನ್ನ ಮಹಾಮನಸ್ವಿ ಪುತ್ರನು ಮೊದಲು ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿ, ನಂತರ ವೃಕೋದರನನ್ನು (ಭೀಮನನ್ನು) ಮೋಸಗೊಳಿಸಲು ಹಾರಿ ದೂರ ಸರಿಯಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದನು।
Verse 45
अबुद्धयद् भीमसेनस्तु राज्ञस्तस्य चिकीर्षितम् । अथास्य समभिद्रुत्य समुत्क्तुश्य च सिंहवत्
ಭೀಮಸೇನನು ರಾಜ ದುರ್ಯೋಧನನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡನು. ಆಗ ಅವನ ಮೇಲೆ ನೇರವಾಗಿ ಧಾವಿಸಿ, ಸಿಂಹದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸಿ, ಮಹಾ ವೇಗದಿಂದ ಗದೆಯನ್ನು ಅವನ ತೊಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬೀಸಿದನು।
Verse 46
सृत्या वज्चयतो राजन पुनरेवोत्पतिष्यत: । ऊरुभ्यां प्राहिणोद् राजन् गदां वेगेन पाण्डव:
ರಾಜನೇ, ದುರ್ಯೋಧನನು ಕಪಟ ಪಾಯಿಂಟಿನಿಂದ ಮೋಸಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಜಿಗಿದು ಏಳಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಪಾಂಡವ ಭೀಮಸೇನನು ಅವನ ತಂತ್ರವನ್ನು ಅರಿತು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿ, ಮಹಾ ವೇಗದಿಂದ ಅವನ ತೊಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಗದೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು।
Verse 47
सा वज्निष्पेषसमा प्रहिता भीमकर्मणा । ऊरू दुर्योधनस्याथ बभज्ज प्रियदर्शनी
ಭೀಕರ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಭೀಮನು ಎಸೆದ ಆ ಗದೆ ವಜ್ರಾಘಾತದಂತೆ ಬಿದ್ದು, ದುರ್ಯೋಧನನ ನೋಡಲು ಸುಂದರವಾದ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಚೂರಾಗಿ ಮುರಿದಿತು।
Verse 48
स पपात नरव्याप्रो वसुधामनुनादयन् । भग्नोरुर्भीमसेनेन पुत्रस्तव महीपते,पृथ्वीनाथ! इस प्रकार जब भीमसेनने उसकी जाँघें तोड़ डालीं, तब आपका पुत्र पुरुषसिंह दुर्योधन पृथ्वीको प्रतिध्वनित करता हुआ गिर पड़ा
ಮಹೀಪತೇ, ಭೀಮಸೇನನು ಅವನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಮುರಿದಾಗ, ನರವ್ಯಾಘ್ರನಾದ ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ದುರ್ಯೋಧನನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಗರ್ಜಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಸಿದನು।
Verse 49
ववुर्वाता: सनिर्घाता: पांशुवर्ष पपात च | चचाल पृथिवी चापि सवृक्षक्षुपपर्वता
ಗುಡುಗುಸಹಿತ ಗಾಳಿಗಳು ಬೀಸಿದವು; ಧೂಳಿನ ಮಳೆ ಸುರಿಯಿತು; ಮರಗಳು, ಪೊದೆಗಳು, ಪರ್ವತಗಳೊಡನೆ ಭೂಮಿಯೂ ಕಂಪಿಸಿತು।
Verse 50
महास्वना पुनर्दीप्ता सनिर्घाता भयंकरी
ಅದು ಮತ್ತೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿತು—ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ, ಗುಡುಗುಸಹಿತ, ಭಯಂಕರವಾಗಿ।
Verse 51
पपात चोल्का महती पतिते पृथिवीपतौ । पृथ्वीपति दुर्योधनके गिर जानेपर आकाशसे पुनः महान् शब्द और बिजलीकी कड़कके साथ प्रज्वलित, भयंकर एवं विशाल उल्का भूमिपर गिरी || ५० $ ।।
ಭೂಪತಿ ಪತನಗೊಂಡ ಕ್ಷಣವೇ, ಮಿಂಚಿನ ಕಡುಗರ್ಜನೆಯೊಡನೆ ಜ್ವಲಂತವಾದ ಭಯಾನಕ ಮಹಾ ಉಲ್ಕೆಯೊಂದು ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದು ಸಿಡಿದಿತು—ಇದು ಅಶುಭ ದೈವಸೂಚನೆ; ಬಲದ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಜಧರ್ಮವೂ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೂ ಕುಸಿಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸಿತು. ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಚಲಿತವಾದ ಅಧಿಕಾರದ ಅಂತ್ಯ ವಿನಾಶವೇ ಎಂಬುದನ್ನು, ಅನ್ಯಾಯಯುದ್ಧದ ಫಲಕ್ಕೆ ಪ್ರಕೃತಿಯೇ ಸಾಕ್ಷಿಯಂತೆ ತೋರಿಸಿತು।
Verse 52
यक्षाणां राक्षसानां च पिशाचानां तथैव च
“ಯಕ್ಷರ, ರಾಕ್ಷಸರ, ಹಾಗೆಯೇ ಪಿಶಾಚರದ್ದೂ…”
Verse 53
तेन शब्देन घोरेण मृगाणामथ पक्षिणाम्
ಆ ಘೋರ ಶಬ್ದದಿಂದ ಮೃಗಗಳೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಭೀತಿಗೊಂಡವು; ಎಲ್ಲವೂ ವ್ಯಾಕುಲವಾಗಿ ದಿಕ್ಕುದಿಕ್ಕಿಗೆ ಓಡಿದವು।
Verse 54
जज्ञे घोरतर: शब्दो बहूनां सर्वतोदिशम् | उस घोर शब्दके साथ बहुत-से पशुओं और पक्षियों-कती भयानक आवाज भी सम्पूर्ण दिशाओंमें गूँज उठी ।। ५३ ह ।। ये तत्र वाजिन: शेषा गजाश्न मनुजै: सह
ನಂತರ ಅನೇಕರಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ಇನ್ನೂ ಘೋರವಾದ ಗರ್ಜನೆ ಎದ್ದಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿದ್ದ ಕುದುರೆಗಳೂ ಆನೆಗಳೂ—ಮನುಜರೊಂದಿಗೆ—ಆ ಭೀಕರ ಕೋಲಾಹಲದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದವು।
Verse 55
मुमुचुस्ते महानादं तव पुत्रे निपातिते । वहाँ जो घोड़े, हाथी और मनुष्य शेष रह गये थे, वे सभी आपके पुत्रके मारे जानेपर महान् कोलाहल करने लगे ।। भेरीशड्खमृदज्ञानाम भवच्च स्वनो महान्
ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನು ನಿಪಾತಗೊಂಡಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿದ್ದ ಕುದುರೆಗಳು, ಆನೆಗಳು ಮತ್ತು ಮನುಜರು ಎಲ್ಲರೂ ಮಹಾನಾದವನ್ನು ಹೊರಡಿಸಿದರು. ಭೇರಿ, ಶಂಖ, ಮೃದಂಗಗಳ ಘೋಷವೂ ಮಹತ್ತಾಗಿ ಮೊಳಗಿತು।
Verse 56
बहुपादैर्बहुभुजै: कबन्धैर्घोरदर्शनै:
ವಾಯುದೇವನು ಹೇಳಿದನು—ರಣಭೂಮಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ತಲೆರಹಿತ ದೇಹಕಾಂಡಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ; ಅವು ನೋಡಲು ಭಯಂಕರ, ಅನೇಕ ಕಾಲುಗಳೂ ಅನೇಕ ಭುಜಗಳೂಳ್ಳವು.
Verse 57
ध्वजवन्तो<स्त्रवन्तश्न शस्त्रवन्तस्तथैव च
ಅವರು ಧ್ವಜಧಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದರು; ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಹಾಗೆಯೇ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಸಜ್ಜಿತರಾಗಿದ್ದರು.
Verse 58
हृदा: कूपाश्व रुधिरमुद्वेमुर्नूपसत्तम,इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि दुर्योधनवधेडष्टपञ्चाशत्तमो5 ध्याय: ।।
ಓ ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಹೃದಯಗಳೂ ಕൂപಗಳೂ (ಬಾವಿಗಳೂ) ಸಹ ರಕ್ತದಿಂದ ಉಕ್ಕಿ ಹರಿದವು. ಹೀಗೆ ಶ್ರೀಮಹಾಭಾರತದ ಶಲ್ಯಪರ್ವದ ಒಳಗಿನ ಗದಾಪರ್ವದಲ್ಲಿ ದುರ್ಯೋಧನವಧವಿಷಯಕ ಅಷ್ಟಪಂಚಾಶತ್ತಮ ಅಧ್ಯಾಯವು ಸಮಾಪ್ತವಾಯಿತು.
Verse 59
पुल्लिज्जा इव नार्यस्तु स्त्रीलिड्रा पुरुषाभवन्
ಸ್ತ್ರೀಯರು ಉನ್ಮಾದಗ್ರಸ್ತರಂತೆ ಪುರುಷಸಮಾನರಾದರು; ಪುರುಷರು ಸ್ತ್ರೀಸಮಾನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತಾಳಿದರು.
Verse 60
दुर्योधने तदा राजन् पतिते तनये तव । राजन! आपके पुत्र दुर्योधनके धराशायी होनेपर स्त्रियोंमें पुरुषत्व और पुरुषोंमें स्त्रीत्वके सूचक लक्षण प्रकट होने लगे ।।
ಓ ರಾಜನೇ! ನಿನ್ನ ಪುತ್ರ ದುರ್ಯೋಧನನು ಪತನಗೊಂಡಾಗ, ಅದ್ಭುತವೂ ಅಮಂಗಳಸೂಚಕವೂ ಆದ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು—ಸ್ತ್ರೀಯರಲ್ಲಿ ಪುರುಷತ್ವದ, ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀತ್ವದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದವು. ಆ ಭಯಂಕರ ಅಪಶಕುನಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಪಾಂಚಾಲರು ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಗಮನಿಸಿದರು.
Verse 61
ययुर्देवा यथाकामं गन्धर्वाप्सरसस्तथा
ಆಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳು ತಮ್ಮ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಹೊರಟುಹೋದರು; ಹಾಗೆಯೇ ಗಂಧರ್ವರೂ ಅಪ್ಸರಸರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ತೆರಳಿದರು।
Verse 62
कथयन्तो<द्धुतं युद्ध सुतयोस्तव भारत । भारत! तदनन्तर देवता, गन्धर्व और अप्सराओंके समूह आपके दोनों पुत्रोंके अद्भुत युद्धकी चर्चा करते हुए अपने अभीष्ट स्थानको चले गये ।।
ಓ ಭಾರತಾ! ನಿನ್ನ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರ ಅದ್ಭುತ ಯುದ್ಧವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಅಪ್ಸರಸರು ತಮ್ಮ ಇಷ್ಟದ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದರು। ಹಾಗೆಯೇ, ಓ ರಾಜೇಂದ್ರಾ! ಸಿದ್ಧರೂ ವಾಯುಗಾಮಿಗಳಾದ ಚಾರಣರೂ ಆ ಇಬ್ಬರು ನರಸಿಂಹರನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತ, ಬಂದಂತೆಲೇ ಹಿಂದಿರುಗಿದರು।
Verse 113
तदेवं विजय: प्राप्त: पुन: संशयित: कृत: । महान् प्रयास करके भीष्म आदि कौरवोंको मारकर विजय एवं श्रेष्ठ यशकी प्राप्ति की गयी और वैरका पूरा-पूरा बदला चुकाया गया था। इस प्रकार जो विजय प्राप्त हुई थी
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—“ಹೀಗೆ ವಿಜಯವು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ದೊರೆತಿತ್ತು; ಆದರೆ ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಭೀಷ್ಮಾದಿ ಕೌರವ ವೀರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ ಜಯವೂ ಪರಮ ಕೀರ್ತಿಯೂ ಗಳಿಸಲಾಯಿತು; ವೈರವೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೀರಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೂ ಆ ಕಷ್ಟಾರ್ಜಿತ ವಿಜಯವನ್ನು ಈಗ ಮತ್ತೆ ಅನಿಶ್ಚಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ।”
Verse 126
यदेकविजये युद्ध पणितं घोरमीदृशम् । पाण्डुनन्दन! एककी ही हार-जीतसे सबकी हार-जीतकी शर्त लगाकर जो इन्होंने इस भयंकर युद्धको जूएका दाँव बना डाला, यह धर्मराजकी बड़ी भारी नासमझी है
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—“ಓ ಪಾಂಡುನಂದನ! ಒಂದೇ ಯುದ್ಧವಿಜಯದ ಮೇಲೆ ಇಂತಹ ಭೀಕರ ಪಣವಿಡುವುದು—ಒಬ್ಬನ ಜಯಪರಾಜಯದಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಜಯಪರಾಜಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕುವುದು, ಈ ಘೋರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಜೂಜಿನ ಪಣದಂತೆ ಮಾಡುವುದು—ಇದು ಧರ್ಮರಾಜನ ಮಹಾಮೂಢತೆ.”
Verse 173
को न्वेष संयुगे प्राज्ञ: पुनर्दन्द्धे समाह्नयेत् । इस दुर्योधनकी सेना मारी गयी थी। यह परास्त हो गया था और अब राज्य पानेसे निराश हो वनमें चला जाना चाहता था; इसीलिये भागकर पोखरेमें छिपा था
ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—“ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ಕುಸಿದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಮತ್ತೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಯಾವ ಜ್ಞಾನಿ ಆಹ್ವಾನಿಸುವನು? ದುರ್ಯೋಧನನ ಸೇನೆ ಸಂಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ಅವನು ಪರಾಜಿತನಾಗಿದ್ದ; ರಾಜ್ಯಲಾಭದ ಆಶೆ ಕಳೆದು ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಆದ್ದರಿಂದ ಓಡಿ ಹೋಗಿ ಕೆರೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡ. ಇಂತಹ ಮುರಿದ, ನಿರಾಶ ಶತ್ರುವನ್ನು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಏಕಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಯಾವ ವಿವೇಕಿ ಕರೆಯುವನು?”
Verse 493
तस्मिन् निपतिते वीरे पत्यौ सर्वमहीक्षिताम् । फिर तो समस्त भूपालोंके स्वामी वीर राजा दुर्योधनके धराशायी होनेपर वहाँ बिजलीकी गड़गड़ाहटके साथ प्रचण्ड हवा चलने लगी
ಸಮಸ್ತ ಭೂಪಾಲರ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ವೀರ ರಾಜ ದುರ್ಯೋಧನನು ಭೂಮಿಗೆ ಕುಸಿದ ತಕ್ಷಣ ಅಲ್ಲಿ ಮಿಂಚಿನ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಭಯಂಕರ ನಾದ ಕೇಳಿಬಂತು; ಪ್ರಚಂಡ ಗಾಳಿ ಬೀಸಿತು; ಧೂಳಿನ ಮಳೆ ಸುರಿಯಿತು; ಮರಗಳು, ಕಾಡುಗಳು, ಪರ್ವತಗಳೊಡನೆ ಸಮಸ್ತ ಭೂಮಿ ಕಂಪಿಸಿತು।
Verse 513
ववर्ष मघवांस्तत्र तव पुत्रे निपातिते । भरतनन्दन! आपके पुत्रके धराशायी हो जानेपर इन्द्रने वहाँ रक्त और धूलिकी वर्षा की
ಭರತನಂದನನೇ! ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನು ನೆಲಕೂಳಿದಾಗ ಮಘವಾನ್ ಇಂದ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ರಕ್ತವೂ ಧೂಳಿಯೂ ಮಳೆಯಾಗಿ ಸುರಿಸಿದನು।
Verse 523
अन्तरिक्षे महानाद: श्रूयते भरतर्षभ । भरतश्रेष्ठ उस समय आकाशमें यक्षों, राक्षमों तथा पिशाचोंका महान् कोलाहल सुनायी देने लगा
ಭರತರ್ಷಭನೇ! ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷರು, ರಾಕ್ಷಸರು ಮತ್ತು ಪಿಶಾಚಿಗಳ ಮಹಾ ಕೋಲಾಹಲ ಕೇಳಿಬರತೊಡಗಿತು।
Verse 553
अन्तर्भूमिगतश्वैव तव पुत्रे निपातिते । राजन! जब आपका पुत्र मार गिराया गया, उस समय इस भूतलपर भेरी, शंखों और मृदंगोंका गम्भीर घोष होने लगा
ರಾಜನೇ! ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನು ಹತನಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಈ ಭೂತಲದ ಮೇಲೆ ಭೇರಿ, ಶಂಖ ಮತ್ತು ಮೃದಂಗಗಳ ಗಂಭೀರ ಘೋಷ ಮೊಳಗತೊಡಗಿತು।
Verse 563
नृत्यद्धिर्भयदैर्व्याप्ता दिशस्तत्रा भवन् नृप । नरेश्वर! वहाँ सम्पूर्ण दिशाओंमें नाचते हुए अनेक पैर और अनेक बाँहवाले घोर एवं भयंकर कबन्ध व्याप्त हो रहे थे
ನರೇಶ್ವರನೇ! ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಭಯಂಕರ ದೃಶ್ಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವು; ನೃತ್ಯಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋರುವ ಅನೇಕ ಕಾಲುಗಳು, ಅನೇಕ ಕೈಗಳುಳ್ಳ ಘೋರ, ಭೀಕರ ಕಬಂಧಗಳು ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದವು।
Verse 576
प्राकम्पन्त ततो राजंस्तव पुत्रे निपातिते । राजन! आपके पुत्रके धराशायी हो जानेपर वहाँ अस्त्र-शस्त्र और ध्वजावाले सभी वीर काँपने लगे
ರಾಜನೇ! ನಿನ್ನ ಪುತ್ರನು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿ ಬಿದ್ದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರ ಹಾಗೂ ಧ್ವಜಧಾರಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ವೀರರೂ ಕಂಪಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು.
Verse 583
नद्यश्न सुमहावेगा: प्रतिस्रोतोवहा भवन् । नृपश्रेष्ठी तालाबों और कूपोंमें रक्तका उफान आने लगा और महान् वेगशालिनी नदियाँ उलटी अपने उद्गमकी ओर बहने लगीं
ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ! ಕೆರೆಗಳಲ್ಲೂ ಬಾವಿಗಳಲ್ಲೂ ರಕ್ತವು ಉಕ್ಕಿ ಹರಿಯತೊಡಗಿತು; ಮಹಾವೇಗದ ನದಿಗಳು ತಮ್ಮ ಹರಿವಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ತಿರುಗಿ ಮೂಲದ ಕಡೆಗೆ ಹರಿಯಲಾರಂಭಿಸಿದವು.
Verse 603
आविग्नमनस: सर्वे बभूवुर्भरतर्षभ । भरतश्रेष्ठ) उन अद्भुत उत्पातोंको देखकर पाण्डवोंसहित समस्त पाञ्चाल मन-ही-मन अत्यन्त उद्विग्न हो उठे
ಭರತವೃಷಭನೇ! ಆ ಅದ್ಭುತ ಅಪಶಕುನಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಪಾಂಡವರೊಡನೆ ಎಲ್ಲ ಪಾಂಚಾಲರೂ ಮನಸ್ಸಿನೊಳಗೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ವ್ಯಾಕುಲರಾದರು.
Frequently Asked Questions
Whether a rightful victory permits public humiliation of a defeated adversary; the narrative presents Bhīma’s retaliatory impulse and Yudhiṣṭhira’s insistence that dharma constrains conduct even at the moment of triumph.
Victory does not nullify ethical limits: restraint, respect for kingship and kinship, and awareness of the opponent’s already-complete ruin are presented as stabilizing virtues that prevent moral degradation after success.
No explicit phalaśruti appears here; instead, the chapter functions as ethical meta-commentary through narrative contrast—public vengeance versus principled restraint—and through Yudhiṣṭhira’s reflective attribution of suffering to character faults and consequential action.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.