Prakarana 26
The first sopāna (step) where bhakti is born through śravaṇa–darśana: the seeker’s heart is trained to recognize divinity hidden in apparent childhood, humility, and ‘play’ (kautuka). In this passage, the Pināka-bow episode becomes an inner rite: egoic strength fails, and only grace-aligned strength (guru-ājñā + vinaya) can ‘lift’ the burden of saṃsāra.
រសៈនៅទីនេះជាការចងត្របាញ់យ៉ាងប៉ិនប្រសប់នៃវីរៈ (វីរភាព), អទ្ភុតៈ (អស្ចារ្យភាព), និងករុណា (ទុក្ខវេទនា), ដែលនាំទៅរកស្រ្ដឹង្គារៈជាការរៀបចំខ្លួនរបស់ព្រលឹងសម្រាប់ការរួបរួមដ៏សក្តិសិទ្ធិ។ ការមិនអាចលើកធ្នូរបស់ព្រះសិវៈរបស់ពួកស្តេចម្តងហើយម្តងទៀត បង្ហាញពីការដួលរលំនៃអហង្ការ-ពលៈ: កម្លាំងលោកីយធ្វើឲ្យមានការតានតឹង, ហៀរញើស, និងចុងក្រោយអង្គុយក្នុងការខ្មាសអៀន។ ពាក្យដ៏មុតស្រួចរបស់ព្រះជនកធ្វើឲ្យករុណាកាន់តែខ្លាំងឡើង និងហាស្យៈដែលមានរសៈនៃឧបហាសៈ (ការចំអក), ប៉ុន្តែការងារទេវវិជ្ជាជ្រៅជាងនេះគឺដើម្បីអំពាវនាវលីលារបស់អវតារឲ្យបើកសម្តែងជាសាធារណៈ។ កំហឹងដែលគ្រប់គ្រងរបស់ព្រះលក្ស្មណ៍បង្ហាញពីធម៌ការពារ, ខណៈព្រះរាមស្ងៀម និងទម្លាក់ក្បាលបង្ហាញពីវិនយៈ - វេយ្យាករណ៍ដំបូងរបស់ភក្តិ។ នៅពេលព្រះវិស្វាមិត្របង្គាប់, ព្រះរាមក្រោកឡើងសហជសុភាវៈ (តាមធម្មជាតិដោយមិនខ្វល់ខ្វាយ), បង្ហាញថាមុក្តិមិនមែនត្រូវបានដណ្តើមយកដោយកម្លាំងទម្ងន់ទេ ប៉ុន្តែត្រូវបានបើកសម្តែងនៅពេលពាក្យរបស់គុរុធ្វើឲ្យជីវៈសម្របសម្រួលជាមួយឆន្ទៈរបស់ព្រះអម្ចាស់ផ្ទាល់។ ការអធិស្ឋានក្នុងចិត្តរបស់ព្រះសីតាទៅកាន់ព្រះភវានី និងព្រះគណេស បង្ហាញពីការព្រមព្រៀងគ្នាដោយចេតនារវាងសិវៈ និងវិស្ណុក្នុងមានស់: ផ្លូវនេះជាផ្លូវតែមួយ, ដែលត្រូវបានចូលទៅកាន់តាមរយៈទ្វារទេវតាជាច្រើន, ដែលបញ្ចប់នៅព្រះរាមជាព្រះអម្ចាស់គង់នៅក្នុង។
Verses
ចៅបៃ 250.1-4
नृप भुजबल बिधु सिवधनु राहू।गरुअ कठोर बिदित सब काहू।।
रावनु बानु महाभट भारे।देखि सरासन गवँहिं सिधारे।।
सोइ पुरारि कोदंडु कठोरा।राज समाज आजु जोइ तोरा।।
त्रिभुवन जय समेत बैदेही।बिनहिं बिचार बरइ हठि तेही।।
सुनि पन सकल भूप अभिलाषे।भटमानी अतिसय मन माखे।।
परिकर बाँधि उठे अकुलाई।चले इष्टदेवन्ह सिर नाई।।
तमकि ताकि तकि सिवधनु धरहीं।उठइ न कोटि भाँति बलु करहीं।।
जिन्ह के कछु बिचारु मन माहीं।चाप समीप महीप न जाहीं।।
nṛpa bhujabala bidhu sivadhanu rāhū |garua kaṭhora bidita saba kāhū ||
rāvanu bānu mahābhaṭa bhāre |dekhi sarāsana gavãhiṁ sidhāre ||
soi purāri kodaṁḍu kaṭhorā |rāja samāja āju joi torā ||
tribhuvana jaya sameta baidehī |binahiṁ bicāra barai haṭhi tehī ||
suni pana sakala bhūpa abhilāṣe |bhaṭamānī atisaya mana mākhe ||
parikara bā̃dhi uṭhe akulāī |cale iṣṭadevanha sira nāī ||
tamaki tāki taki sivadhanu dharahīṁ |uṭhai na koṭi bhā̃ti balu karahīṁ ||
jinha ke kachu bicāru mana māhīṁ |cāpa samīpa mahīpa na jāhīṁ ||
កម្លាំងដៃរបស់ព្រះរាជាទាំងឡាយដូចជាព្រះច័ន្ទ ហើយធ្នូរបស់ព្រះសិវៈដូចជារាហូ ធ្ងន់និងរឹងមាំ ដូចដែលគ្រប់គ្នាស្គាល់ រាពណ៌ និងពាណាសុរ យោធាធំទាំងពីរ បានឃើញធ្នូនោះហើយក៏លបលួចចាកចេញ ធ្នូរឹងមាំនោះរបស់ព្រះសិវៈ អ្នកបំផ្លាញទ្រីបុរៈ គឺនៅក្នុងសភារាជនេះសព្វថ្ងៃ អ្នកណានឹងបំបែកវា នឹងឈ្នះទាំងបីពិភពលោក ហើយនាងសីតានឹងជ្រើសរើសអ្នកនោះដោយសិទ្ធិ ដោយមិនចាំបាច់ពិចារណា បានឮសច្ចាប្រាជ្ញាហើយ ព្រះរាទាំងឡាយក៏ពេញដោយបំណង ហើយយោធាដែលមានមោទនភាពក៏ឆេះដោយកំហឹងយ៉ាងខ្លាំងក្នុងចិត្ត ពួកគេចងក្បិនហើយក្រោកឡើងដោយភាពរហ័ស ហើយដើលទៅមុខដោយឱ្យក្បាលថ្វាយបង្គំតាមទីព្រះរបស់ខ្លួន ដោយកំហឹង ពួកគេមើលធ្នូរបស់ព្រះសិវៈម្តងហើយម្តងទៀតហើយចាប់វា តែវាមិនលើកឡើង ទោះបីពួកគេប្រើកម្លាំងដោយវិធីរាប់លានយ៉ាងក៏ដោយ ព្រះរាជណាដែលមានបញ្ញាពិចារណាក្នុងចិត្ត ព្រះរាជទាំងនោះមិនទៅជិតធ្នូទេ
ទោហា 250
तमकि धरहिं धनु मूढ़ नृप उठइ न चलहिं लजाइ।मनहुँ पाइ भट बाहुबलु अधिकु अधिकु गरुआइ।।250।।
tamaki dharahiṁ dhanu mūṛha nṛpa uṭhai na calahiṁ lajāi |manahũ pāi bhaṭa bāhubalu adhiku adhiku garuāi ||250||
ព្រះមហាក្សត្រពាវរាគចាប់ធ្នូដោយការខឹងសម្បារ តែលើកមិនឡើង ហើយដើរចេញទៅដោយការអៀនខ្មាស ដូចជាធ្នូបានទទួលកម្លាំងដៃរបស់យោធានីមួយៗ ហើយកាន់តែធ្ងន់ឡើងៗ
ចៅបៃ 251.1-4
भूप सहस दस एकहि बारा।लगे उठावन टरइ न टारा।।
डगइ न संभु सरासन कैसें।कामी बचन सती मनु जैसें।।
सब नृप भए जोगु उपहासी।जैसें बिनु बिराग संन्यासी।।
कीरति बिजय बीरता भारी।चले चाप कर बरबस हारी।।
श्रीहत भए हारि हियँ राजा।बैठे निज निज जाइ समाजा।।
नृपन्ह बिलोकि जनकु अकुलाने।बोले बचन रोष जनु साने।।
दीप दीप के भूपति नाना।आए सुनि हम जो पनु ठाना।।
देव दनुज धरि मनुज सरीरा।बिपुल बीर आए रनधीरा।।
bhūpa sahasa dasa ekahi bārā |lage uṭhāvana ṭarai na ṭārā ||
ḍagai na saṁbhu sarāsana kaiseṁ |kāmī bacana satī manu jaiseṁ ||
saba nṛpa bhae jogu upahāsī |jaiseṁ binu birāga saṁnyāsī ||
kīrati bijaya bīratā bhārī |cale cāpa kara barabasa hārī ||
śrīhata bhae hāri hiyã rājā |baiṭhe nija nija jāi samājā ||
nṛpanha biloki janaku akulāne |bole bacana roṣa janu sāne ||
dīpa dīpa ke bhūpati nānā |āe suni hama jo panu ṭhānā ||
deva danuja dhari manuja sarīrā |bipula bīra āe ranadhīrā ||
ព្រះមហាក្សត្រទសពាន់អង្គបាននាំគ្នាព្យាយាលើកធ្នូ តែធ្នូនោះមិនបានប្រែកប្រេងទោះបីព្យាយាមយ៉ាងណាក៏ដោយ ធ្នូរបស់ព្រះសម្ភុមិនបានញាប់ញ័រ ដូចជាចិត្តរបស់ស្ត្រីស្មោះត្រង់មិនញាប់ញ័រទៅតាមពាក្យរបស់បុរសដែលពោរពេញដោយតម្រេក ព្រះមហាក្សត្រទាំងអស់ក្លាយជាកន្លែងសើចចំអក ដូចជាអ្នកបួសដែលគ្មានការបោះបង់តម្រេក កិត្តិយស ជ័យជម្នះ និងភាពក្លាហានដ៏អស្ចារ្យរបស់ពួកគេ ត្រូវធ្នូដណ្តើមយកទៅដោយប្រកាន់ ហើយពួកគេបានចាកចេញដោយចាញ់ ព្រះមហាក្សត្រទាំងឡាយត្រូវដណ្តើមកិត្តិយស បរាជ័យក្នុងចិត្ត ហើយនីមួយៗបានទៅអង្គុយក្នុងទីតាំងរបស់ខ្លួនក្នុងសភា ព្រះជនកជនកៈបានឃើញព្រះមហាក្សត្រដូច្នេះ ក៏មានសេចក្តីទុក្ខព្រួយ ហើយបាននិយាយពាក្យដែលហាក់ដូចជាស្រក់ទៅដោយការខឹង ព្រះមហាក្សត្រពីកោះនីមួយៗ ពីប្រទេសជាច្រើន បានមកពេលបានឮសេចក្តីប្រាថ្នាដែលខ្ញុំបានតាំង ព្រះទេវៈនិងអសុរ ស្លៀកពាក់រូបកាយមនុស្ស និងវីរបុរសដ៏ច្រើន ដែលស្ថិតស្ថេរក្នុងសមរភូមិ ក៏បានមកដែរ
ទោហា 251
कुअँरि मनोहर बिजय बड़ि कीरति अति कमनीय।पावनिहार बिरंचि जनु रचेउ न धनु दमनीय।।251।।
kuãri manohara bijaya baṛi kīrati ati kamanīya |pāvanihāra biraṁci janu raceu na dhanu damanīya ||251||
កុមារីដ៏ស្អាត, ជ័យជម្នះដ៏ធំ, និងកិត្តិសព្ទដ៏គួរឲ្យប្រាថ្នាខ្លាំង: ហាក់ដូចជាព្រះព្រហ្មមិនបានបង្កើតនរណាម្នាក់ដែលអាចឈ្នះវាបានឡើយ, ហើយក៏មិនបានបង្កើតនរណាម្នាក់ដែលអាចទាញធ្នូឲ្យកោងបានដែរ
ចៅបៃ 252.1-4
कहहु काहि यहु लाभु न भावा।काहुँ न संकर चाप चढ़ावा।।
रहउ चढ़ाउब तोरब भाई।तिलु भरि भूमि न सके छड़ाई।।
अब जनि कोउ माखै भट मानी।बीर बिहीन मही मैं जानी।।
तजहु आस निज निज गृह जाहू।लिखा न बिधि बैदेहि बिबाहू।।
सुकृत जाइ जौं पनु परिहरऊँ।कुअँरि कुआरि रहउ का करऊँ।।
जो जनतेउँ बिनु भट भुबि भाई।तौ पनु करि होतेउँ न हँसाई।।
जनक बचन सुनि सब नर नारी।देखि जानकिहि भए दुखारी।।
माखे लखनु कुटिल भइँ भौंहें।रदपट फरकत नयन रिसौंहें।।
kahahu kāhi yahu lābhu na bhāvā |kāhũ na saṁkara cāpa caṛhāvā ||
rahau caṛhāuba toraba bhāī |tilu bhari bhūmi na sake chaṛāī ||
aba jani kou mākhai bhaṭa mānī |bīra bihīna mahī maiṁ jānī ||
tajahu āsa nija nija gṛha jāhū |likhā na bidhi baidehi bibāhū ||
sukṛta jāi jauṁ panu pariharaū̃ |kuãri kuāri rahau kā karaū̃ ||
jo janateũ binu bhaṭa bhubi bhāī |tau panu kari hoteũ na hãsāī ||
janaka bacana suni saba nara nārī |dekhi jānakihi bhae dukhārī ||
mākhe lakhanu kuṭila bhaĩ bhauṁheṁ |radapaṭa pharakata nayana risauṁheṁ ||
ចូរប្រាប់មក នរណាមិនពេញចិត្តនឹងរង្វាន់នេះ? ប៉ុន្តែគ្មាននរណាបានដោតធ្នូរបស់ព្រះសិវៈទេ។ ការដោតធ្នូនិងការបំបែកធ្នូ ម្នាកោតិភាតិទាំងឡាយ គឺមិនអាចកើតឡើងបានទេ អ្នកទាំងអស់គ្នាមិនអាចលើកធ្នូពីផែនដីបានសូម្បីតែប្រមាណដុំល្ង។ ឥឡូវនេះ សូមកុំឱ្យនៃការពូកែសង្គ្រាមណាស្អប់ខ្ពើមអាត្មា ដ្បិតអាត្មាបានដឹងហើយថា ផែនដីនេះគ្មានវីរបុរសទេ។ ចូរបោះបង់សង្ឃឹម ហើយត្រឡប់ទៅកាន់លំនៅរបស់ខ្លួន ព្រះបរមត្ថមិនបានសរសេរលក្ខណៈអាពាហ៍ពិពាហ៍របស់វៃទេហីទេ។ បើអាត្មាលះបង់ការសន្យា គុណធម៌របស់អាត្មានឹងបាត់បង់ ដូច្នេះចូរទុកឱ្យកន្សំងនៅជាក្រមុំ អាត្មានឹងធ្វើដូចម្តេចបាន? ម្នាកោតិភាតិទាំងឡាយ បើអាត្មាបានដឹងថា ផែនដីគ្មាននៃការពូកែសង្គ្រាម អាត្មានឹងមិនបានតាំងការសន្យាដូច្នេះ ហើយក្លាយជារឿងសើចចំអកទេ។ បានស្តាប់ពាក្យរបស់ជនកៈ បុរសនិងស្ត្រីទាំងអស់បានមើលជានកី ហើយកើតទុក្ខសោក។ លក្ស្មណៈក្តីក្រហាយ ភ្នែកទាំងគូរួម បបូរមាត់ញាប់ញ័រ ហើយភ្នែកពន្លត់ដោយកំហឹង។
ទោហា 252
कहि न सकत रघुबीर डर लगे बचन जनु बान।नाइ राम पद कमल सिरु बोले गिरा प्रमान।।252।।
kahi na sakata raghubīra ḍara lage bacana janu bāna |nāi rāma pada kamala siru bole girā pramāna ||252||
ដោយសារភ័យខ្លាចព្រះរាម លក្សណ៍មិនអាចនិយាយបាន ទោះបីពាក្យរបស់ព្រះជនកបានចាប់បានគាត់ដូចជាព្រួញក៏ដោយ លុះត្រាតែបន្ទន់ក្បាលថ្វាយបាទព្រះបាទដូចជាផ្កាឈូករបស់ព្រះរាមហើយ គាត់បាននិយាយដោយពាក្យដែលប្រយ័ត្ន
ចៅបៃ 253.1-4
रघुबंसिन्ह महुँ जहँ कोउ होई।तेहिं समाज अस कहइ न कोई।।
कही जनक जसि अनुचित बानी।बिद्यमान रघुकुल मनि जानी।।
सुनहु भानुकुल पंकज भानू।कहउँ सुभाउ न कछु अभिमानू।।
जौ तुम्हारि अनुसासन पावौं।कंदुक इव ब्रह्मांड उठावौं।।
काचे घट जिमि डारौं फोरी।सकउँ मेरु मूलक जिमि तोरी।।
तव प्रताप महिमा भगवाना।को बापुरो पिनाक पुराना।।
नाथ जानि अस आयसु होऊ।कौतुकु करौं बिलोकिअ सोऊ।।
कमल नाल जिमि चाफ चढ़ावौं।जोजन सत प्रमान लै धावौं।।
raghubaṁsinha mahũ jahã kou hoī |tehiṁ samāja asa kahai na koī ||
kahī janaka jasi anucita bānī |bidyamāna raghukula mani jānī ||
sunahu bhānukula paṁkaja bhānū |kahaũ subhāu na kachu abhimānū ||
jau tumhāri anusāsana pāvauṁ |kaṁduka iva brahmāṁḍa uṭhāvauṁ ||
kāce ghaṭa jimi ḍārauṁ phorī |sakaũ meru mūlaka jimi torī ||
tava pratāpa mahimā bhagavānā |ko bāpuro pināka purānā ||
nātha jāni asa āyasu hoū |kautuku karauṁ bilokia soū ||
kamala nāla jimi cāpha caṛhāvauṁ |jojana sata pramāna lai dhāvauṁ ||
ក្នុងសភាណាដែលមានអ្នកស្រឡាយពូជរាហូសូម្បីតែម្នាក់ គ្មាននរណានិយាយបែបនោះទេ។ ជនកៈបាននិយាយពាក្យដែលមិនសមគួរជាខ្លាំង ទោះបីជាបានដឹងថាត្បូងនៃវង្សរាហូមានវត្តមានក៏ដោយ។ សូមស្តាប់ ឱ ព្រះអាទិត្យនៃផ្កាឈូកនៃវង្សសុរិយៈ ខ្ញុំនិយាយតាមសភាវៈរបស់ខ្ញុំ ហើយមិនមានមោទនភាពអ្វីទាំងអស់។ បើខ្ញុំបានទទួលពាក្យបញ្ជារបស់លោកអ្នក ខ្ញុំនឹងលើកចក្រវាឡទាំងមូលឡើងដូចបាល់។ ខ្ញុំនឹងបំបែកវាដូចឆ្នាំងដីឆៅ ហើយខ្ញុំអាចដកភ្នំសុមេរុពីឫសដូចផ្លែរ៉ាឌីស។ ឱ ព្រះម្ចាស់ ទៅនឹងភាពអស្ចារ្យនៃអំណាចរបស់លោកអ្នក ធ្នូពិនាកៈចាស់ទុំនេះជាអ្វី។ សូមព្រះម្ចាស់ជ្រាបដូច្នេះ ហើយសូមប្រទានពាក្យបញ្ជា ខ្ញុំនឹងបង្ហាញការអស្ចារ្យឱ្យលោកអ្នកបានឃើញ។ ខ្ញុំនឹងចងធ្នូដូចដងឈូក ហើយរត់ជាមួយវាបានចម្ងាយមួយរយយោជន។
ទោហា 253
तोरौं छत्रक दंड जिमि तव प्रताप बल नाथ।जौं न करौं प्रभु पद सपथ कर न धरौं धनु भाथ।।253।।
torauṁ chatraka daṁḍa jimi tava pratāpa bala nātha |jauṁ na karauṁ prabhu pada sapatha kara na dharauṁ dhanu bhātha ||253||
ខ្ញុំនឹងបំបែកធ្នូដោយងាយស្រួលដូចជាមនុស្សបំបែកដើមឈើនៃឆត្រ ដោយអំណាចនិងកម្លាំងរបស់ទ្រង់ ឱ្យព្រះអម្ចាស់; បើខ្ញុំមិនធ្វើដូច្នោះទេ ខ្ញុំសច្ចាថានឹងព្រះបាទរបស់ព្រះអម្ចាស់ថាខ្ញុំនឹងមិនលើកធ្នូម្តងទៀតទេ។
ចៅបៃ 254.1-4
लखन सकोप बचन जे बोले।डगमगानि महि दिग्गज डोले।।
सकल लोक सब भूप डेराने।सिय हियँ हरषु जनकु सकुचाने।।
गुर रघुपति सब मुनि मन माहीं।मुदित भए पुनि पुनि पुलकाहीं।।
सयनहिं रघुपति लखनु नेवारे।प्रेम समेत निकट बैठारे।।
बिस्वामित्र समय सुभ जानी।बोले अति सनेहमय बानी।।
उठहु राम भंजहु भवचापा।मेटहु तात जनक परितापा।।
सुनि गुरु बचन चरन सिरु नावा।हरषु बिषादु न कछु उर आवा।।
ठाढ़े भए उठि सहज सुभाएँ।ठवनि जुबा मृगराजु लजाएँ।।
lakhana sakopa bacana je bole |ḍagamagāni mahi diggaja ḍole ||
sakala loka saba bhūpa ḍerāne |siya hiyã haraṣu janaku sakucāne ||
gura raghupati saba muni mana māhīṁ |mudita bhae puni puni pulakāhīṁ ||
sayanahiṁ raghupati lakhanu nevāre |prema sameta nikaṭa baiṭhāre ||
bisvāmitra samaya subha jānī |bole ati sanehamaya bānī ||
uṭhahu rāma bhaṁjahu bhavacāpā |meṭahu tāta janaka paritāpā ||
suni guru bacana carana siru nāvā |haraṣu biṣādu na kachu ura āvā ||
ṭhāṛhe bhae uṭhi sahaja subhāẽ |ṭhavani jubā mṛgarāju lajāẽ ||
ពេលលក្ស្មណៈនិយាយពាក្យដោយកំហឹង ផែនដីកក្រើក ហើយដំរីនៃទិសទាំងឡាយក៏ល្ហង់។ លោកទាំងអស់ និងស្តេចទាំងប៉ុន្មានត្រូវភ័យខ្លាច នាងសីតាមានអំណរក្នុងចិត្ត ហើយព្រះជនកចនកៈមានការអៀនខ្មាស។ ព្រះគុរូ ព្រះរាម និងពួកសីសទាំងអស់ក្នុងចិត្តមានអំណរ ហើយរំភើបដរាបដរាប។ ដោយសញ្ញា ព្រះអង្គម្ចាស់នៃរាគុលទ្រង់ហាមលក្ស្មណៈ ហើយទ្រង់អោយអង្គុយជិតដោយសេចក្តីស្រឡាញ់។ វិស្វាមិត្រទ្រង់ដឹងថាជាពេលមង្គល ទ្រង់មានព្រះបន្ទូលដោយពាក្យពោរពេញដោយសេចក្តីអាណិត។ ចូរក្រោកឡើង រាម បំបែកធ្នូរបស់ព្រះសិវៈ ហើយលុបបំបាត់ទុក្ខរបស់ជនកៈ បុត្តាជាទីស្រឡាញ់។ ទ្រង់បានស្តាប់ព្រះបន្ទូលព្រះគុរូហើយ ទ្រង់លើកព្រះសិរសាទៅថ្វាយបង្គំព្រះបាទ សេចក្តីអំណរនិងសេចក្តីសោកសង្រក់មិនកើតក្នុងព្រះហឫទ័យឡើយ។ ទ្រង់ក្រោកឡើងឈរដោយសភាពធម្មជាតិស្រស់ស្អាត ឥរិយាបថរបស់ព្រះអង្គធ្វើអោយសីហកុមារ ស្តេចនៃសត្វត្រូវអៀនខ្មាស។
ទោហា 254
उदित उदयगिरि मंच पर रघुबर बालपतंग।बिकसे संत सरोज सब हरषे लोचन भृंग।।254।।
udita udayagiri maṁca para raghubara bālapataṁga |bikase saṁta saroja saba haraṣe locana bhṛṁga ||254||
អ្នកប្រសិទ្ធនៃរាជវង្សរឃុបានឡើងនៅលើវេទិកានៃភ្នំដែលកំពុងរះដូចជាព្រះអាទិត្យវ័យក្មេង; ផ្កាឈូកនៃអ្នកបរិសុទ្ធទាំងអស់បានផ្ការីក ហើយសត្វឃ្មុំនៃភ្នែកទាំងអស់បានត្រេកអរ។
ចៅបៃ 255.1-4
नृपन्ह केरि आसा निसि नासी।बचन नखत अवली न प्रकासी।।
मानी महिप कुमुद सकुचाने।कपटी भूप उलूक लुकाने।।
भए बिसोक कोक मुनि देवा।बरिसहिं सुमन जनावहिं सेवा।।
गुर पद बंदि सहित अनुरागा।राम मुनिन्ह सन आयसु मागा।।
सहजहिं चले सकल जग स्वामी।मत्त मंजु बर कुंजर गामी।।
चलत राम सब पुर नर नारी।पुलक पूरि तन भए सुखारी।।
बंदि पितर सुर सुकृत सँभारे।जौं कछु पुन्य प्रभाउ हमारे।।
तौ सिवधनु मृनाल की नाईं।तोरहुँ राम गनेस गोसाईं।।
nṛpanha keri āsā nisi nāsī |bacana nakhata avalī na prakāsī ||
mānī mahipa kumuda sakucāne |kapaṭī bhūpa ulūka lukāne ||
bhae bisoka koka muni devā |barisahiṁ sumana janāvahiṁ sevā ||
gura pada baṁdi sahita anurāgā |rāma muninha sana āyasu māgā ||
sahajahiṁ cale sakala jaga svāmī |matta maṁju bara kuṁjara gāmī ||
calata rāma saba pura nara nārī |pulaka pūri tana bhae sukhārī ||
baṁdi pitara sura sukṛta sãbhāre |jauṁ kachu punya prabhāu hamāre ||
tau sivadhanu mṛnāla kī nāīṁ |torahũ rāma ganesa gosāīṁ ||
រាត្រីនៃសេចក្តីសង្ឃឹមរបស់ព្រះមហាក្សត្រទាំងឡាយបានវិនាស ដួងតារាដែលដូចជាពាក្យអួតអាងមិនបានភ្លឺរលោបទៀតទេ ព្រះមហាក្សត្រដែលមានមានៈដូចផ្កាឈូករួមបិទ ព្រះមហាក្សត្រដែលក្បត់ដូចបក្សីក្រពើលាក់ខ្លួនពួនភ្លាត់ ពួកសិទ្ធិរសីនិងទេវតាទាំងឡាយរួចផុតពីទុក្ខសោក បង្អោរផ្កាចុះមក បង្ហាញការបម្រើរបស់ខ្លួន ថ្វាយបង្គំលើព្រះបាទាគ្រូដោយសេចក្តីគោរព ព្រះរាមាសូមអនុញ្ញាតពីពួកសិទ្ធិរសីដើម្បីចេញទៅ ព្រះអម្ចាស់នៃពិភពលោកទាំងមូលដើរចេញដោយស្រួល ដោយកាយវិកាដ៏រលូនស្រស់ស្អាតដូចដំរីឈ្មោលក្នុងរដូវតក់ស្ល ពេលព្រះរាមាដើរ បុរសនិងស្ត្រីទាំងអស់ក្នុងទីក្រុងមានសក់រន្ធរាងកាយឡើង ហើយក្លាយជាមនុស្សមានសេចក្តីសុខ ថ្វាយបង្គំដល់បុព្វបុរសនិងទេវតា រំលឹកដល់កុសលរបស់ខ្លួនថា បើបុណ្យរបស់យើងមានអានុភាពអ្វី ទោះក៏សូមឱ្យព្រះរាមាបោកធ្នូរបស់ព្រះសិវៈដូចបោកដងឈូក បពិត្រព្រះគណេស
ទោហា 255
रामहि प्रेम समेत लखि सखिन्ह समीप बोलाइ।सीता मातु सनेह बस बचन कहइ बिलखाइ।।255।।
rāmahi prema sameta lakhi sakhinha samīpa bolāi |sītā mātu saneha basa bacana kahai bilakhāi ||255||
មើលព្រះរាមាដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ មាតារបស់នាងសីតាបានហៅស្នាមិត្រឱ្យចូលមកជិត ហើយដោយសេចក្តីស្រឡាញ់ដ៏លើកលែង បាននិយាយពាក្យទាំងនេះដោយសេចក្តីទុក្ខសោក
ចៅបៃ 256.1-4
सखि सब कौतुक देखनिहारे।जेठ कहावत हितू हमारे।।
कोउ न बुझाइ कहइ गुर पाहीं।ए बालक असि हठ भलि नाहीं।।
रावन बान छुआ नहिं चापा।हारे सकल भूप करि दापा।।
सो धनु राजकुअँर कर देहीं।बाल मराल कि मंदर लेहीं।।
भूप सयानप सकल सिरानी।सखि बिधि गति कछु जाति न जानी।।
बोली चतुर सखी मृदु बानी।तेजवंत लघु गनिअ न रानी।।
कहँ कुंभज कहँ सिंधु अपारा।सोषेउ सुजसु सकल संसारा।।
रबि मंडल देखत लघु लागा।उदयँ तासु तिभुवन तम भागा।।
sakhi saba kautuka dekhanihāre |jeṭha kahāvata hitū hamāre ||
kou na bujhāi kahai gura pāhīṁ |e bālaka asi haṭha bhali nāhīṁ ||
rāvana bāna chuā nahiṁ cāpā |hāre sakala bhūpa kari dāpā ||
so dhanu rājakuãra kara dehīṁ |bāla marāla ki maṁdara lehīṁ ||
bhūpa sayānapa sakala sirānī |sakhi bidhi gati kachu jāti na jānī ||
bolī catura sakhī mṛdu bānī |tejavaṁta laghu gania na rānī ||
kahã kuṁbhaja kahã siṁdhu apārā |soṣeu sujasu sakala saṁsārā ||
rabi maṁḍala dekhata laghu lāgā |udayã tāsu tibhuvana tama bhāgā ||
មិត្តទាំងអស់គ្រាន់តែសម្លឹងមើលការហ្វឹកហ្វឺនប៉ុណ្ណោះ អ្នកដែលគេហៅថាជាអ្នកចាស់ទុំនិងស្រឡាញ់រិទ្ធិដល់យើងក៏ដូចគ្នា គ្មាននរណាពន្យល់ដល់គ្រូទេ ហើយនិយាយថា ក្មេងទាំងនេះគ្រាន់តែជាកុមារ ការ упорствоបែបនេះមិនល្អទេ រាពណៈនិងពាណាសុរៈមិនបានប៉ះពាល់ធ្នូសោះ ហើយស្តេចទាំងអស់ត្រូវបរាជ័យទោះបីមានការអួតអាងក៏ដោយ ប៉ុន្តែគេនៅតែប្រគល់ធ្នូនោះទៅក្នុងដៃកុមារ ហើយកុមារតូចមួយអាចលើកភ្នំមណ្ឌរបានឬ? ប្រាជ្ញារបស់ស្តេចទាំងអស់បានបញ្ចប់ មិត្តអើយ ផ្លូវនៃវិបាកមិនអាចយល់បានទាល់តែសោះ មិត្តឆ្លាតក៏និយាយដោយសំឡេងភ្លឺថា មហាក្សត្រិយាណីអើយ អ្នកដែលពោរពេញដោយពន្លឺមិនគួរឲ្យគេរាប់ថាតូចត្បូងទេ ឥសីដែលកើតពីឆ្នាំងតូចប៉ុន្មាន ហើយសមុទ្រក៏គ្មានព្រំដែនប៉ុន្មាន ប៉ុន្តែលោកបានផឹកវាឱ្យស្ងួត ហើយកិត្តិយសល្អរបស់លោកបានផ្សព្វផ្សាយទៅទូទាំងពិភពលោក ថាសព្រះអាទិត្យមើលទៅតូចក្នុងភ្នែក ប៉ុន្តែនៅពេលវាឡើង ភាពងងឹតនៃត្រីភពទាំងបីក៏រត់គេច
ទោហា 256
मंत्र परम लघु जासु बस बिधि हरि हर सुर सर्ब।महामत्त गजराज कहुँ बस कर अंकुस खर्ब।।256।।
maṁtra parama laghu jāsu basa bidhi hari hara sura sarba |mahāmatta gajarāja kahũ basa kara aṁkusa kharba ||256||
មន្តរបស់ទ្រង់ខ្លីបំផុត ប៉ុន្តែដោយអំណាចរបស់វា ព្រះព្រហ្ម ព្រះវិស្ណុ ព្រះសិវ និងទេវតាទាំងអស់ស្ថិតនៅក្រោមអំណាចរបស់ទ្រង់; សូម្បីតែដំរីដ៏ធំដែលកំពុងតែរីករាយក៏ត្រូវបានគ្រប់គ្រងដោយអង្គុសនៅក្នុងដៃរបស់ទ្រង់។
ចៅបៃ 257.1-4
काम कुसुम धनु सायक लीन्हे।सकल भुवन अपने बस कीन्हे।।
देबि तजिअ संसउ अस जानी।भंजब धनुष रामु सुनु रानी।।
सखी बचन सुनि भै परतीती।मिटा बिषादु बढ़ी अति प्रीती।।
तब रामहि बिलोकि बैदेही।सभय हृदयँ बिनवति जेहि तेही।।
मनहीं मन मनाव अकुलानी।होहु प्रसन्न महेस भवानी।।
करहु सफल आपनि सेवकाई।करि हितु हरहु चाप गरुआई।।
गननायक बरदायक देवा।आजु लगें कीन्हिउँ तुअ सेवा।।
बार बार बिनती सुनि मोरी।करहु चाप गुरुता अति थोरी।।
kāma kusuma dhanu sāyaka līnhe |sakala bhuvana apane basa kīnhe ||
debi tajia saṁsau asa jānī |bhaṁjaba dhanuṣa rāmu sunu rānī ||
sakhī bacana suni bhai paratītī |miṭā biṣādu baṛhī ati prītī ||
taba rāmahi biloki baidehī |sabhaya hṛdayã binavati jehi tehī ||
manahīṁ mana manāva akulānī |hohu prasanna mahesa bhavānī ||
karahu saphala āpani sevakāī |kari hitu harahu cāpa garuāī ||
gananāyaka baradāyaka devā |āju lageṁ kīnhiũ tua sevā ||
bāra bāra binatī suni morī |karahu cāpa gurutā ati thorī ||
កាមទ្រង់កាន់ធ្នូផ្កានិងព្រួញផ្កា ហើយបានធ្វើឱ្យពិភពលោកទាំងអស់ស្ថិតក្រោយអំណាចរបស់ទ្រង់ ដឹងដូច្នេះហើយ ទេវីអើយ សូមលះបង់ការសង្ស័យចោល សូមស្តាប់ មហេសីអើយ រាមនឹងបំបែកធ្នូ បានឮពាក្យរបស់មិត្តភក្តិ សីតាកើតការជឿជាក់ ទុក្ខសោកបានរលត់ និងការស្រឡាញ់បានកើនឡើងក្រៃលែង នៅពេលនោះ សីតាសម្លឹងរាម ដោយចិត្តភ័យខ្លាច បានអង្វរព្រះអម្ចាស់ដូចៗគ្នាទីទី នៅក្នុងចិត្តនាងបានអធិស្ឋារដោយសង្វេគថា មហេស្វរនិងភវានីអើយ សូមមេត្តាធម៌ដល់ខ្ញុំ សូមធ្វើឱ្យការបម្រើរបស់ខ្ញុំមានផល សូមប្រោសប្រណី និងដកហេវធ្នូចេញ គណេសទេវៈដែលជាមេដឹកនាំនៃពួកនិងអ្នកប្រទានពរអើយ ខ្ញុំបានបម្រើអ្នករហូតមកដល់ថ្ងៃនេះ សូមស្តាប់ការអង្វររបស់ខ្ញុំម្តងហើយម្តងទៀត និងធ្វើឱ្យទម្ងន់ធ្នូស្រាលណាស់
ទោហា 257
देखि देखि रघुबीर तन सुर मनाव धरि धीर।भरे बिलोचन प्रेम जल पुलकावली सरीर।।257।।
dekhi dekhi raghubīra tana sura manāva dhari dhīra |bhare bilocana prema jala pulakāvalī sarīra ||257||
មើលព្រះកាយនៃព្រះរាម វីរបុរសនៃរាជវង្សរគុ ម្ដងហើយម្ដងទៀត នាងសីតាបានថ្លឹកថ្លើមហើយអធិស្សារថ្វាយដល់ព្រះទេវតា ភ្នែកទាំងសងខាងពេញដោយទឹកភ្នែកនៃសេចក្ដីស្រឡាញ់ ហើយសក់លើរាងកាយទាំងអស់ឈរចង្អើរឡើង
ចៅបៃ 258.1-4
नीकें निरखि नयन भरि सोभा।पितु पनु सुमिरि बहुरि मनु छोभा।।
अहह तात दारुनि हठ ठानी।समुझत नहिं कछु लाभु न हानी।।
सचिव सभय सिख देइ न कोई।बुध समाज बड़ अनुचित होई।।
कहँ धनु कुलिसहु चाहि कठोरा।कहँ स्यामल मृदुगात किसोरा।।
बिधि केहि भाँति धरौं उर धीरा।सिरस सुमन कन बेधिअ हीरा।।
सकल सभा कै मति भै भोरी।अब मोहि संभुचाप गति तोरी।।
निज जड़ता लोगन्ह पर डारी।होहि हरुअ रघुपतिहि निहारी।।
अति परिताप सीय मन माही।लव निमेष जुग सब सय जाहीं।।
nīkeṁ nirakhi nayana bhari sobhā |pitu panu sumiri bahuri manu chobhā ||
ahaha tāta dāruni haṭha ṭhānī |samujhata nahiṁ kachu lābhu na hānī ||
saciva sabhaya sikha dei na koī |budha samāja baṛa anucita hoī ||
kahã dhanu kulisahu cāhi kaṭhorā |kahã syāmala mṛdugāta kisorā ||
bidhi kehi bhā̃ti dharauṁ ura dhīrā |sirasa sumana kana bedhia hīrā ||
sakala sabhā kai mati bhai bhorī |aba mohi saṁbhucāpa gati torī ||
nija jaṛatā loganha para ḍārī |hohi harua raghupatihi nihārī ||
ati paritāpa sīya mana māhī |lava nimeṣa juga saba saya jāhīṁ ||
នាងបានមើលរូបឆោមល្អស្អាតឲ្យពេញភ្នែក រួចពេលរលឹកដល់ការសន្យារបស់បិតា ចិត្តរបស់នាងក៏សោកសង្វេកម្ដងទៀត ឱ បិតា លោកបានតាំងសេចក្តីសម្រេចដ៏ខ្លាំងក្លានិងរឹងត្អឹង លោកមិនយល់អ្វីទាំងអស់ពីផលប្រយោជន៍ឬការខាតបង់ឡើយ អ្នកធំក្នុងទីប្រឹក្សាខ្លាចក្រែង ហើយគ្មាននរណាប្រឹក្សាទេ វាជារឿងមិនសមគួរអស់កាលក្នុងសភាបណ្ឌិត តើធ្នូដែលរឹងណាងជាងផ្គរលយនៅទីណា តើកុមារវ័យក្មេងស្បែកខ្មៅរូបរាងទន់នៅទីណា ឱព្រះស្នាដៃ ខ្ញុំនឹងរក្សាសេចក្តីក្លាហានក្នុងព្រះហឫទ័យបានដោយបែបណា តើពេជ្រអាចត្រូវគេចាក់ដោយមាសផ្កាសីរីសៈបានទេ ប្រាជ្ញារបស់សភាទាំងមូលបានវង្វេងហើយ ឥឡូវនេះ ឱធ្នូរបស់សម្ភូ អ្នកជាទីពឹងតែមួយគត់របស់ខ្ញុំ ចូរដាក់ភាពធ្ងន់របស់អ្នកទៅលើមនុស្សនៅទីនេះ ហើយចូរស្រាលឡើងពេលបានឃើញព្រះអង្គម្ចាស់នៃរាជវង្សរាគុ ទុក្ខសោកយ៉ាងខ្លាំងក្នុងព្រះហឫទ័យនាងសីតា គ្រប់ខណៈគ្រប់ពព្រិចភ្នែកកន្លងទៅយឺតយ៉ាវដូចជាសតវត្សរ៍ទាំងរយ
ទោហា 258
प्रभुहि चितइ पुनि चितव महि राजत लोचन लोल।खेलत मनसिज मीन जुग जनु बिधु मंडल डोल।।258।।
prabhuhi citai puni citava mahi rājata locana lola |khelata manasija mīna juga janu bidhu maṁḍala ḍola ||258||
នាងទតមើលព្រះអម្ចាស់ ហើយទតមើលផែនដីវិញ ព្រះនេត្រដែលវិលវឹងរបស់នាងរុងរឿង ហាក់ដូចជារង្វង់ព្រះចន្ទរំភើប នៅពេលដែលត្រីនៃសេចក្តីស្រឡាញ់លេងក្នុងនោះ។
ចៅបៃ 259.1-4
गिरा अलिनि मुख पंकज रोकी।प्रगट न लाज निसा अवलोकी।।
लोचन जलु रह लोचन कोना।जैसे परम कृपन कर सोना।।
सकुची ब्याकुलता बड़ि जानी।धरि धीरजु प्रतीति उर आनी।।
तन मन बचन मोर पनु साचा।रघुपति पद सरोज चितु राचा।।
तौ भगवानु सकल उर बासी।करिहिं मोहि रघुबर कै दासी।।
जेहि कें जेहि पर सत्य सनेहू।सो तेहि मिलइ न कछु संहेहू।।
प्रभु तन चितइ प्रेम तन ठाना।कृपानिधान राम सबु जाना।।
सियहि बिलोकि तकेउ धनु कैसे।चितव गरुरु लघु ब्यालहि जैसे।।
girā alini mukha paṁkaja rokī |pragaṭa na lāja nisā avalokī ||
locana jalu raha locana konā |jaise parama kṛpana kara sonā ||
sakucī byākulatā baṛi jānī |dhari dhīraju pratīti ura ānī ||
tana mana bacana mora panu sācā |raghupati pada saroja citu rācā ||
tau bhagavānu sakala ura bāsī |karihiṁ mohi raghubara kai dāsī ||
jehi keṁ jehi para satya sanehū |so tehi milai na kachu saṁhehū ||
prabhu tana citai prema tana ṭhānā |kṛpānidhāna rāma sabu jānā ||
siyahi biloki takeu dhanu kaise |citava garuru laghu byālahi jaise ||
ពាក្យរបស់នាងដូចជាពពួកឃ្មុំ ត្រូវបានឃាត់ទុកដោយផ្កាឈូកនៃបបូរមាត់ បានឃើញយប់នៃការខ្មាសអៀន ពាក្យទាំងនោះមិនបានលេចចេញមកក្រៅ។ ទឹកភ្នែកនៅសល់ក្នុងមុំភ្នែក ដូចជាមាសនៃមនុស្សកំព្រឹតកំព្រួយ។ នាងរួមរាម ដឹងច្បាស់ពីភាពរំភើបដ៏ធំ ហើយប្រកបដោយសេចក្តីអត់ធ្មត់ បាននាំយកទំនុកចិត្តចូលក្នុងព្រះហឫទ័យ។ បើការសន្យានៃកាយ ចិត្ត និងវាចារបស់ខ្ញុំជាការពិត ហើយចិត្តរបស់ខ្ញុំជាប់ជំពាក់នឹងផ្កាឈូកនៃព្រះបាទរឃុបតិយ៉ាងពិតប្រាកដ ព្រះភគវានដែលគង់ក្នុងព្រះហឫទ័យទាំងប៉ុន្មាន នឹងធ្វើឱ្យខ្ញុំក្លាយជាទាសីរបស់ព្រះរាម អ្នកដ៏ប្រសើរក្នុងត្រកូលរឃុ។ ដ្បិតអ្នកណាមានសេចក្តីស្រឡាញ់ពិតប្រាកដចំពោះអ្នកណា អ្នកនោះនឹងបានជួបនឹងអ្នកនោះ មិនមានអ្វីត្រូវសង្ស័យឡើយ។ នាងបានមើលទៅរកព្រះភគវាន ប្រកបដោយសេចក្តីស្រឡាញ់មុតមាំ ហើយព្រះរាម ឃ្លាំងនៃសេចក្តីអាណិតអាសូរ ទ្រង់ជ្រាបគ្រប់យ៉ាង។ បន្ទាប់ពីបានមើលព្រះនាងសីតា ទ្រង់បានងាកភ្នែកទៅរកធ្នូ ដូចជាគ្រុឌមើលពស់តូច។
ទោហា 259
लखन लखेउ रघुबंसमनि ताकेउ हर कोदंडु।पुलकि गात बोले बचन चरन चापि ब्रह्मांडु।।259।।
lakhana lakheu raghubaṁsamani tākeu hara kodaṁḍu |pulaki gāta bole bacana carana cāpi brahmāṁḍu ||259||
លក្ស្មណៈបានឃើញរាម រតនៈនៃរាជវង្សរឃុ កំពុងមើលធ្នូរបស់ព្រះសិវៈ រូបកាយរន្ធត់ដោយអំណរ ហើយជាន់ទម្ងន់លើចក្រវាលដោយព្រះបាទ ទ្រង់បាននិយាយពាក្យទាំងនេះ
Inside Prakarana 26
Compositional abstract
Rasa here is a crafted braid of vīra, adbhuta, and karuṇā moving toward śṛṅgāra as the soul’s readiness for divine union. The kings’ repeated failure to raise Śiva’s bow stages the collapse of ahankāra-bala: worldly power strains, sweats, and finally sits ashamed. Janaka’s sharp speech intensifies karuṇā and hāsyā-tinged upahāsa, but its deeper theological function is to summon the avatāra’s līlā into public revelation. Lakṣmaṇa’s controlled fury embodies protective dharma, while Rāma’s silence and bowed head enact vinaya—bhakti’s first grammar. When Viśvāmitra commands, Rāma rises ‘sahaja subhāya’ (effortless nature), signaling that liberation is not acquired by brute force but disclosed when the guru’s word aligns the jīva to the Lord’s own will. Sītā’s inner prayer to Bhavānī and Gaṇeśa shows Manas’ deliberate Śaiva–Vaiṣṇava concord: the path is one, approached through many devatā-doorways, culminating in Rāma as the indwelling Lord.
The dialogue
- Tulasīdāsa (kavi-narrator within the Manas frame)The sādhaka’s mind (mana) as implied adhikārī; outwardly the royal assembly of Mithilā · Yājñavalkya–Bharadvāja ghat (Prayāga): the ‘teaching-bank’ where dharma, maryādā, and the logic of grace are foregrounded even when the scene is royal spectacle.
Frequently Asked Questions
Traditional Manas-parāyaṇa belief treats the Pināka episode as ‘ahaṅkāra-bhañjana’: recitation cultivates vinaya, removes fear of worldly ‘impossible tasks,’ and is said to bless the sādhaka with guru-kṛpā, steadiness of mind, and auspiciousness in dhārmic marriage/saṅkalpa—because Sītā’s svayaṃvara becomes the emblem of the jīva’s union with Rāma.
Common practice in some Manas-kathā traditions is to insert a Rāma-nāma refrain such as “श्रीराम जय राम जय जय राम” at doha-endings; in bow-breaking contexts, some add “जय जय रघुवीर समर्थ” as a congregational dhvani. (Samput usage is regional and not uniform across all sampradāyas.)
Ask anything about Prakarana 26 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
