Prakarana 16
सोपान-प्रवेश: ‘भक्ति का जन्म’ और ‘संशय-निवृत्ति’। बालकाण्ड में जगत-इतिहास और अवतार-कारण एक साथ रखकर तुलसी यह दिखाते हैं कि मुक्ति का प्रथम पायदान है—भगवत्-प्रतिज्ञा पर भरोसा, तथा भोग/राज्य/वरदान को भी ‘चरण-रति’ में रूपान्तरित कर देना। यहाँ दम्पति (सतरूपा–मनु) का वर-प्रार्थन प्रसंग साधक को सिखाता है कि सर्वोच्च वर है—विवेक, भक्ति, और चरण-स्नेह; बाकी सब उसी के अधीन हैं।
នៅក្នុងផ្នែកនេះ ចំណុចកណ្តាលនៃរសគឺ សាន្ត និងករុណា បំភ្លឺដោយពន្លឺនៃអទ្ភូតា គឺសេចក្តីសន្យានៃអវតារ។ ការអង្វរករដោយក្តីប្រណីប៉ុន្តែជាប្រកបដោយកាយរិទ្ធរបស់សតរូបា ថា "អ្នកជាបិតានៃព្រហ្ម និងសព្វសត្វទាំងអស់" បានធ្វើឲ្យមានរូបរាងនៃធម៌របស់ភក្តី គឺសេចក្តីសង្ស័យដែលធម៌អនុញ្ញាត តើព្រះអម្ចាស់ដែលមានអំណាចទាំងប៉ុន្មានពិតជានឹងក្លាយជាបុត្រដើម្បីសេចក្តីសុខរបស់ភក្តទាំងឡាយរបស់ព្រះអង្គឬទេ? តុលសីទាសបានភ្ជាប់និរ្គុណព្រហ្មញ្ញដែលពេញលេញគ្រប់ទីកន្លែងជាអ្នកគ្រប់គ្រងខាងក្នុងទៅនឹងពាក្យសគុណនៃលីលា ថា "សូមឲ្យកើតឡើងដូច្នេះចុះ"។ តាមរយៈរូបភាពដូចជា "ពស់ដែលគ្មានត្បូង" និង "ត្រីដែលគ្មានទឹក" អារម្មណ៍នៃទីពឹងតែមួយគត់ក្នុងជីវិតកាន់តែខ្លាំងឡើង គឺការរស់នៅមានន័យតែនៅក្នុងទីពឹងរបស់ព្រះអម្ចាស់ប៉ុណ្ណោះ។ បន្ទាប់មកកើតឡើងនូវរឿងរ៉ាវប្រតាបភានុជាប្រវត្តិសាស្ត្រ គឺភាពរុងរឿងរបស់រាជវង្ស ទាន ធម៌ ហើយបន្ទាប់មកគឺអារម្មណ៍វង្វេងនៃការបរបាញ់ ដែលបង្ហាញថា នីតិ និងកម្មតែមួយមិនគ្រប់គ្រាន់ទេ មានៈដោយគ្មានវិវេកក្លាយជាមូលហេតុនៃការដួលរលំ។ ដូច្នេះផ្នែកនេះធ្វើឲ្យអ្នកស្វែងរកមានស្ថិរភាពនៅលើជំហានដំបូង គឺសូម្បីតែវរប្បដ៏ប្រសើរក៏ក្លាយជាមង្គលតែនៅពេលដែលវាទុំជាភក្តិដែលនាំដោយវិវេក។
Verses
ចៅបៃ 150.1-4
देखि प्रीति सुनि बचन अमोले।एवमस्तु करुनानिधि बोले।।
आपु सरिस खोजौं कहँ जाई।नृप तव तनय होब मैं आई।।
सतरूपहि बिलोकि कर जोरें।देबि मागु बरु जो रुचि तोरे।।
जो बरु नाथ चतुर नृप मागा।सोइ कृपाल मोहि अति प्रिय लागा।।
प्रभु परंतु सुठि होति ढिठाई।जदपि भगत हित तुम्हहि सोहाई।।
तुम्ह ब्रह्मादि जनक जग स्वामी।ब्रह्म सकल उर अंतरजामी।।
अस समुझत मन संसय होई।कहा जो प्रभु प्रवान पुनि सोई।।
जे निज भगत नाथ तव अहहीं।जो सुख पावहिं जो गति लहहीं।।
dekhi prīti suni bacana amole |evam-astu karuṇānidhi bole ||
āpu sarisa khojauṁ kahã jāī |nṛpa tava tanaya hoba maiṁ āī ||
satarūpahi biloki kara joreṁ |debi māgu baru jo ruci tore ||
jo baru nātha catura nṛpa māgā |soi kṛpāla mohi ati priya lāgā ||
prabhu parantu suṭhi hoti ḍhiṭhāī |jadapi bhagata hita tumhahi sohāī ||
tumha brahmādi janaka jaga svāmī |brahma sakala ura antarajāmī ||
asa samujhata mana saṁsaya hoī |kahā jo prabhu pravāna puni soī ||
je nija bhagata nātha tava ahāhīṁ |jo sukha pāvahiṁ jo gati lahahīṁ ||
ទ្រង់បានឃើញសេចក្ដីស្រឡាញ់ និងបានស្តាប់ពាក្យដ៏មានតម្លៃ ព្រះអង្គជាមហាសមុទ្រនៃសេចក្ដីអាណិត ទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា សូមឲ្យបានដូច្នោះចុះ តើយើងនឹងទៅរកនរណាដែលស្មើនឹងយើងនៅទីណា មហាស្តេចអើយ យើងនឹងមកកើតជាបុត្រារបស់ទាស់ដោយខ្លួនឯង ទ្រង់បានទតមើលសតរូបដែលឈរប្រណម្យដៃ ទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា ទេវី ចូរសូមពរដែលពេញចិត្តរបស់នាង ព្រះអម្ចាស់អើយ ពរដែលស្តេចដ៏មានប្រាជ្ញាបានសូមនោះ ពរនោះឯង អ្នកមានចិត្តអាណិតអើយ ជាទីស្រឡាញ់ណាស់របស់ខ្ញុំផងដែរ ប៉ុន្តែ ព្រះអម្ចាស់អើយ នោះជាការហ៊ានពេក ទោះបីជាព្រះអង្គពេញចិត្តដើម្បីផលប្រយោជន៍របស់ភក្ដីរបស់ព្រះអង្គក៏ដោយ ព្រះអង្គជាបិតានៃព្រហ្ម និងទេវតាផ្សេងៗ ជាម្ចាស់នៃលោក ជាព្រហ្មដ៏បរិសុទ្ធ ជាសាក្សីខាងក្នុងគ្រប់ចិត្តទាំងអស់ នៅពេលគិតដូច្នេះ សេចក្ដីសង្ស័យកើតឡើងក្នុងចិត្ត ប៉ុន្តែពាក្យដែលព្រះអម្ចាស់បានយល់ព្រមហើយ ពាក្យនោះត្រូវតែប្រព្រឹត្តទៅតាម ព្រះអម្ចាស់អើយ អ្នកដែលជាភក្ដីរបស់ព្រះអង្គ សេចក្ដីសុខណាដែលពួកគេបានទទួល ស្ថានភាពណាដែលពួកគេបានដល់,
ទោហា 150
सोइ सुख सोइ गति सोइ भगति सोइ निज चरन सनेहु।सोइ बिबेक सोइ रहनि प्रभु हमहि कृपा करि देहु।।150।।
soi sukha soi gati soi bhagati soi nija carana sanehu.soi bibeka soi rahani prabhu hamahi kṛpā kari dehu..150..
សេចក្តីសុខនោះ ស្ថានភាពនោះ ភាពជាអ្នកភក្ដិភាពនោះ សេចក្តីស្នេហ៍ចំពោះព្រះបាទនោះ ប្រាជ្ញានោះ និងការរស់នៅនោះ ព្រះអម្ចាស់ សូមព្រះអង្គអាណិតអាសូរហើយប្រទានដល់ពួកយើងផង។
ចៅបៃ 151.1-4
सुनु मृदु गूढ़ रुचिर बर रचना।कृपासिंधु बोले मृदु बचना।।
जो कछु रुचि तुम्हेर मन माहीं।मैं सो दीन्ह सब संसय नाहीं।।
मातु बिबेक अलोकिक तोरें।कबहुँ न मिटिहि अनुग्रह मोरें।।
बंदि चरन मनु कहेउ बहोरी।अवर एक बिनति प्रभु मोरी।।
सुत बिषइक तव पद रति होऊ।मोहि बड़ मूढ़ कहै किन कोऊ।।
मनि बिनु फनि जिमि जल बिनु मीना।मम जीवन तिमि तुम्हहि अधीना।।
अस बरु मागि चरन गहि रहेऊ।एवमस्तु करुनानिधि कहेऊ।।
अब तुम्ह मम अनुसासन मानी।बसहु जाइ सुरपति रजधानी।।
sunu mṛdu gūṛha rucira bara racanā |kṛpāsiṃdhu bole mṛdu bacanā ||
jo kachu ruci tumhera mana māhīṃ |maiṃ so dīnh saba saṃsaya nāhīṃ ||
mātu bibeka alokika toreṃ |kabahuṃ na miṭihi anugraha moreṃ ||
baṃdi carana manu kaheu bahorī |avara eka binati prabhu morī ||
suta biṣaika tava pada rati hoū |mohi baṛa mūṛha kahai kina koū ||
mani binu phani jimi jala binu mīnā |mama jīvana timi tumhahi adhīnā ||
asa baru māgi carana gahi raheū |evamastu karuṇānidhi kaheū ||
aba tumha mama anuśāsana mānī |basahu jāi surapati rajadhānī ||
បានស្តាប់សេចក្តីទូលសុំដែលរាបសា ជ្រាលជ្រៅ ស្រស់ស្អាត និងឧត្តម មហាសមុទ្រនៃការអាណិតអាសូរក៏មានព្រះបន្ទូលដោយព្រះបន្ទូលរាបសា ការប្រាថ្នាអ្វីដែលមានក្នុងចិត្តរបស់អ្នក អញបានប្រទានឱ្យទាំងអស់ហើយ មិនមានការសង្ស័យឡើយ ម្តាយអើយ ប្រាជ្ញាដ៏អស្ចារ្យលើសល្អរបស់អ្នកនឹងមិនរលត់បាត់ទេ ដោយព្រះគុណរបស់អញ ថ្វាយបង្គំព្រះបាទ មនុបាននិយាយម្តងទៀតថា ព្រះអម្ចាស់ អញមានសេចក្តីសុំមួយទៀត សូមឱ្យអញមានសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះព្រះបាទរបស់ព្រះអង្គដូចសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះបុត្រ បើនរណាហៅអញថាជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅ ក៏តាម មានអ្វីបន្តិច ដូចពស់ដែលគ្មានត្បូង និងត្រីដែលគ្មានទឹក ជីវិតរបស់អញក៏ពឹងពារលើព្រះអង្គដូច្នោះដែរ បានសុំពរដូច្នេះហើយ ក៏នៅចាប់ព្រះបាទ មហាសមុទ្រនៃការអាណិតអាសូរក៏មានព្រះបន្ទូលថា សូមឱ្យបានដូច្នោះ ឥឡូវ អ្នកចូរទទួលបញ្ជារបស់អញ ហើយចូរទៅនៅក្នុងរាជធានីរបស់ព្រះម្ចាស់នៃទេវតាទាំងឡាយ
សោរឋា 151
तहँ करि भोग बिसाल तात गउँ कछु काल पुनि।होइहहु अवध भुआल तब मैं होब तुम्हार सुत।।151।।
tahā̃ kari bhoga bisāla tāta gaũ kachu kāla puni |hoihahu avadha bhuāla taba maĩ hoba tumhāra suta ||151||
នៅទីនោះ កូនសំឡាញ់ ចូរអ្នកសោយសុខភោគសុវិសាល ហើយនៅពេលដែលរយៈពេលកន្លងផុតទៅបន្តិច អ្នកនឹងកើតជាស្តេចនៃអយុធ្យា នៅពេលនោះ ខ្ញុំនឹងក្លាយជាបុត្រារបស់អ្នក
ចៅបៃ 152.1-4
इच्छामय नरबेष सँवारें।होइहउँ प्रगट निकेत तुम्हारे।।
अंसन्ह सहित देह धरि ताता।करिहउँ चरित भगत सुखदाता।।
जे सुनि सादर नर बड़भागी।भव तरिहहिं ममता मद त्यागी।।
आदिसक्ति जेहिं जग उपजाया।सोउ अवतरिहि मोरि यह माया।।
पुरउब मैं अभिलाष तुम्हारा।सत्य सत्य पन सत्य हमारा।।
पुनि पुनि अस कहि कृपानिधाना।अंतरधान भए भगवाना।।
दंपति उर धरि भगत कृपाला।तेहिं आश्रम निवसे कछु काला।।
समय पाइ तनु तजि अनयासा।जाइ कीन्ह अमरावति बासा।।
icchāmaya narabeṣa saṁvāreṁ |hoihaũ pragaṭa niketa tumhāre ||
aṁsanha sahita deha dhari tātā |karihaũ carita bhagata sukhadātā ||
je suni sādara nara baṛabhāgī |bhava tarihahiṁ mamatā mada tyāgī ||
ādisakti jehiṁ jaga upajāyā |sou avatarihi mori yaha māyā ||
purauba maiṁ abhilāṣa tumhārā |satya satya pana satya hamārā ||
puni puni asa kahi kṛpānidhānā |antaradhāna bhae bhagavānā ||
daṁpati ura dhari bhagata kṛpālā |tehiṁ āśrama nivase kachu kālā ||
samaya pāi tanu taji anayāsā |jāi kīnha amarāvati bāsā ||
«យើងនឹងយករូបជាមនុស្សដ៏សមរម្យតាមព្រះហឫទ័យរបស់យើង ហើយយើងនឹងបង្ហាញខ្លួននៅក្នុងទីលំនៅរបស់ព្រះអង្គ។ យើងនឹងយករូបកាយជាមួយនឹងអង្គទេវៈរបស់យើង ហើយយើងនឹងធ្វើកិច្ចការដែលនាំមកនូវសេចក្តីសុខដល់អ្នកដែលជាអ្នកកាន់សាសនា។ អ្នកដែលមានវាសនាល្អហើយស្តាប់កិច្ចការទាំងនេះដោយគោរព នឹងឆ្លងកាត់សមុទ្រនៃការកើតឡើងវិញ ដោយបោះបង់ចោលការប្រកាន់ខ្លួន និងការរីករាយក្នុងការប្រកាន់។ អាណាព្យាបាលដើមដែលពិភពលោកត្រូវបានបង្កើតឡើងដោយទ្រង់ នាងក៏នឹងចុះមកដែរ នេះគឺជាមាយារបស់យើង។ យើងនឹងបំពេញបំណងរបស់ព្រះអង្គ។ ពិតៗ ពិតៗ ការសន្យារបស់យើងគឺពិត និងពាក្យសន្យារបស់យើងក៏ពិតដែរ។» ទ្រង់មានព្រះបន្ទូលដូច្នេះម្តងហើយម្តងទៀត ព្រះអង្គជាទីឃ្លាំងនៃព្រះទ័យមេត្តាករុណាក៏បាត់ព្រះកាយទៅ។ គូស្វាមីភរិយាដែលមានព្រះទ័យសប្បាយរីករាយក្នុងចិត្ត បានគង់នៅក្នុងអាស្រមនោះក្នុងរយៈពេលខ្លះ។ នៅពេលដែលពេលវេលាមកដល់ ពួកទ្រង់បានលាចាករូបកាយដោយគ្មានទុក្ខវេទនា ហើយទ្រង់បានទៅគង់នៅក្នុងទីក្រុងអមរាវតី។
ទោហា 152
यह इतिहास पुनीत अति उमहि कही बृषकेतु।भरद्वाज सुनु अपर पुनि राम जनम कर हेतु।।152।।
yaha itihāsa punīta ati umahi kahī bṛṣaketu |bharadvāja sunu apara puni rāma janama kara hetu ||152||
រឿងរាមកថាដ៏ពិសិដ្ឋនេះត្រូវបាននិទានដោយព្រះសិវៈទៅកាន់ព្រះនាងឧមា។ ហៃភរទ្វាជ សូមស្តាប់បន្តទៀតម្តងទៀត ៖ ទូលបង្គំនឹងនិទានពីមូលហេតុ និងគោលបំណងនៃការចាប់កំណើតរបស់ព្រះរាម។
ចៅបៃ 153.1-4
सुनु मुनि कथा पुनीत पुरानी।जो गिरिजा प्रति संभु बखानी।।
बिस्व बिदित एक कैकय देसू।सत्यकेतु तहँ बसइ नरेसू।।
धरम धुरंधर नीति निधाना।तेज प्रताप सील बलवाना।।
तेहि कें भए जुगल सुत बीरा।सब गुन धाम महा रनधीरा।।
राज धनी जो जेठ सुत आही।नाम प्रतापभानु अस ताही।।
अपर सुतहि अरिमर्दन नामा।भुजबल अतुल अचल संग्रामा।।
भाइहि भाइहि परम समीती।सकल दोष छल बरजित प्रीती।।
जेठे सुतहि राज नृप दीन्हा।हरि हित आपु गवन बन कीन्हा।।
sunu muni kathā punīta purānī |jo girijā prati saṃbhu bakhānī ||
bisva bidita eka kaikaya desū |satyaketū tahã basai naresū ||
dharama dhuraṃdhara nīti nidhānā |teja pratāpa sīla balavānā ||
tehi kẽ bhae jugala suta bīrā |saba guna dhāma mahā ranadhīrā ||
rāja dhanī jo jeṭha suta āhī |nāma pratāpabhānu asa tāhī ||
apara sutahi arimardana nāmā |bhujabala atula acala saṃgrāmā ||
bhāihi bhāihi parama samītī |sakala doṣa chala barajita prītī ||
jeṭhe sutahi rāja nṛpa dīnhā |hari hita āpu gavana bana kīnhā ||
បពិត្រមុនី សូមស្តាប់និទានដ៏បរិសុទ្ធនិងបុរាណ ដែលព្រះសម្ភុបានសម្តែងដល់ព្រះគិរិជា មាននគរមួយឈ្មោះកៃកយ ល្បីល្បាញក្នុងពិភពលោក ព្រះរាជាឈ្មោះសត្យកេតុគ្រងនៅទីនោះ ព្រះអង្គជាអ្នកទ្រទ្រង់ភារៈនៃធម្ម ជាឃ្លាំងនៃនីតិ មានព្រះតេជះ មានព្រះបារមី មានសីល និងមានពលំ ព្រះអង្គមានព្រះរាជបុត្រក្លាហានពីរអង្គ ជាទីស្ថាននៃគុណធម៌ទាំងពួង និងមានសេចក្តីមាំមួនក្នុងសង្គ្រាម ព្រះរាជបុត្រច្បង ដែលជាអ្នកស្នងរាជ្យ មានព្រះនាមថា ប្រតាបភានុ ព្រះរាជបុត្រមួយទៀតមានព្រះនាមថា អរិមរ្ទន មានពលំព្រះហស្តមិនអាចប្រៀបផ្ទឹម និងមិនប្រែប្រួលក្នុងសង្គ្រាម រវាងពួកបងប្អូនមានសេចក្តីសាមគ្គីដ៏ប្រសើរ និងសេចក្តីស្រឡាញ់ប្រកបដោយគ្មានទោស និងគ្មានការបោកប្រាស់ទាំងពួង ព្រះរាជាប្រគល់រាជ្យដល់ព្រះរាជបុត្រច្បង ហើយព្រះអង្គផ្ទាល់ចូលទៅក្នុងព្រៃដើម្បីព្រះហរិ
ទោហា 153
जब प्रतापरबि भयउ नृप फिरी दोहाई देस।प्रजा पाल अति बेदबिधि कतहुँ नहीं अघ लेस।।153।।
jaba pratāpa-rabi bhayu nṛpa phirī dohāī desa |prajā pāla ati beda-bidhi katahū̃ nahī̃ agha lesa ||153||
នៅពេលដែលព្រះរាជសូរ្យីយ៍នៃព្រះរាជាត្រូវបានបង្កើតឡើងយ៉ាងមាំមួន ការប្រកាសត្រូវបានលើកឡើងម្តងទៀតទូទាំងនគរ។ ទ្រង់បានការពារប្រជារាស្ត្ររបស់ទ្រង់ដោយត្រឹមត្រូវតាមវេទ គ្មានទីណាមួយដែលមានស្នាមប្រេះនៃបាបទេ។
ចៅបៃ 154.1-4
नृप हितकारक सचिव सयाना।नाम धरमरुचि सुक्र समाना।।
सचिव सयान बंधु बलबीरा।आपु प्रतापपुंज रनधीरा।।
सेन संग चतुरंग अपारा।अमित सुभट सब समर जुझारा।।
सेन बिलोकि राउ हरषाना।अरु बाजे गहगहे निसाना।।
बिजय हेतु कटकई बनाई।सुदिन साधि नृप चलेउ बजाई।।
जँह तहँ परीं अनेक लराईं।जीते सकल भूप बरिआई।।
सप्त दीप भुजबल बस कीन्हे।लै लै दंड छाड़ि नृप दीन्हें।।
सकल अवनि मंडल तेहि काला।एक प्रतापभानु महिपाला।।
nṛpa hitakāraka saciva sayānā |nāma dharmaruci śukra samānā ||
saciva sayāna bandhu balabīrā |āpu pratāpapuñja raṇadhīrā ||
sena saṅga caturaṅga apārā |amita subhaṭa saba samara jujhārā ||
sena biloki rāu haraṣānā |aru bāje gahagahe nisānā ||
bijaya hetu kaṭakaī banāī |sudina sādhi nṛpa caleu bajāī ||
jaṁha taṁha parīṁ aneka larāīṁ |jīte sakala bhūpa bariāī ||
sapta dīpa bhujabala basa kīnhe |lai lai daṇḍa chāḍi nṛpa dīnhe ||
sakala avani maṇḍala tehi kālā |eka pratāpabhānu mahipālā ||
ព្រះមហាក្សត្រមានរដ្ឋមន្ត្រីជាអ្នកប្រាជ្ញ ជាអ្នកប្រាថ្នាល្អដល់ព្រះមហាក្សត្រ ឈ្មោះធម្មរុចិ ស្មើនឹងព្រះសុក្រ មានរដ្ឋមន្ត្រីជាអ្នកប្រាជ្ញ និងបងប្អូនជាវីរបុរសក្លាហាន ហើយខ្លួនឯងជាប្រភពនៃសិរីល្អ មាំមួនក្នុងសមរភូមិ ព្រំដែលមានកងទ័ពធំទូលាយបួនកង និងយោធាពូកករាមិត្រ សុទ្ធតែជាអ្នកច្បាំងក្នុងសង្គ្រាម ឃើញកងទ័ពរបស់ខ្លួន ព្រះមហាក្សត្រសោមនស្សរីករាយ ហើយស្គររងំបានលាន់ឮកង្វាក់ បានត្រៀមកងទ័ពដើម្បីជ័យជម្នះ ហើយជ្រើសរើសថ្ងៃមង្គល ព្រះមហាក្សត្រចេញទៅសង្គ្រាមក្នុងពាក់កណ្ដាលសំឡេងភ្លេង នៅទីនោះទីនេះបានកើតសង្គ្រាមច្រើន ទ្រង់បានឈ្នះព្រះមហាក្សត្រទាំងអស់ដោយកម្លាំង ទ្រង់បាននាំទ្វីបទាំងប្រាំពីរនៅក្រោមអានុភាពដៃរបស់ទ្រង់ ហើយទទួលសួយសារអាករពីព្រះមហាក្សត្រ ទ្រង់បានលើកលែងពួកគេ ក្នុងកាលនោះ ទូទាំងរង្វង់នៃផែនដី ប្រតាបភានុជាព្រះមហាក្សត្រតែមួយគត់
ទោហា 154
स्वबस बिस्व करि बाहुबल निज पुर कीन्ह प्रबेसु।अरथ धरम कामादि सुख सेवइ समयँ नरेसु।।154।।
svabasu bisva kari bāhubala nija pura kīnha prabesu |aratha dharama kāmādi sukha sevai samayaṁ naresu ||154||
ដោយកម្លាំងដៃរបស់ទ្រង់ ទ្រង់បាននាំផែនដីទាំងមូលមកក្រោមអំណាចរបស់ទ្រង់ ព្រះរាជាក៏ចូលទៅក្នុងរាជធានីរបស់ទ្រង់។ បន្ទាប់មក នៅពេលដែលសមរម្យ និងត្រឹមត្រូវតាមធម៌ ទ្រង់បានអនុវត្តអត្ថ និងធម៌ ហើយទទួលសេចក្តីសុខដែលសមរម្យចាប់ផ្តើមដោយកាម ដូច្នេះទ្រង់បានទទួលសេចក្តីសុខដែលសមរម្យសម្រាប់ព្រះមហាក្សត្រ។
ចៅបៃ 155.1-4
भूप प्रतापभानु बल पाई।कामधेनु भै भूमि सुहाई।।
सब दुख बरजित प्रजा सुखारी।धरमसील सुंदर नर नारी।।
सचिव धरमरुचि हरि पद प्रीती।नृप हित हेतु सिखव नित नीती।।
गुर सुर संत पितर महिदेवा।करइ सदा नृप सब कै सेवा।।
भूप धरम जे बेद बखाने।सकल करइ सादर सुख माने।।
दिन प्रति देह बिबिध बिधि दाना।सुनहु सास्त्र बर बेद पुराना।।
नाना बापीं कूप तड़ागा।सुमन बाटिका सुंदर बागा।।
बिप्रभवन सुरभवन सुहाए।सब तीरथन्ह बिचित्र बनाए।।
bhūpa pratāpa-bhānu bala pāī.kāma-dhenu bhai bhūmi suhāī..
saba dukha barajita prajā sukhārī.dharama-sīla sundara nara nārī..
saciva dharama-ruci hari-pada prītī.nṛpa-hita hetu sikhava nita nītī..
guru sura santa pitara mahi-devā.karai sadā nṛpa saba kai sevā..
bhūpa dharama je beda bakhāne.sakala karai sādara sukha māne..
dina prati deha bibidha bidhi dānā.sunahu sāstra bara beda purānā..
nānā bāpīṁ kūpa taṛāgā.sumana bāṭikā sundara bāgā..
bipra-bhavana sura-bhavana suhāe.saba tīrathanha bicitra banāe..
ព្រះប្រទេប ប្រតាបភានុ បានទទួលកម្លាំង ផែនដីក៏ក្លាយជាកាមណនុដែលប្រទានសមប្រាថ្នាដ៏ស្រស់ស្អាត ប្រជារាស្ត្រទាំងអស់មិនមានទុក្ខសោកអ្វីទាំងអស់ ហើយមានសេចក្តីសុខ បុរសនិងស្ត្រីទាំងអស់មានគុណធម៌និងស្រស់ស្អាត អ្នកធ្វើការ ធម្មរុចិ ដែលស្រឡាញ់ព្រះបាទនៃព្រះហរិ បានបង្រៀនព្រះរាជាអំពីរាជការជានិច្ចដើម្បីប្រយោជន៍របស់ព្រះរាជា ព្រះរាជាបានបម្រើគ្រប់ទាំងអស់ជានិច្ច គឺគ្រូ ទេវតា អ្នកបរិសុទ្ធ បុព្វការី និងព្រាហ្មណ៍ដែលជាទេវតានៅលើផែនដី ការងាររបស់ព្រះរាជាទាំងអស់ដែលគម្ពីរវេទបានពណ៌នា ព្រះអង្គបានអនុវត្តិទាំងអស់ដោយការគោរព ហើយព្រះអង្គមានសេចក្តីត្រេកអរក្នុងការនោះ រាល់ថ្ងៃព្រះអង្គបានប្រទានទាននានាប្រភេទ ហើយព្រះអង្គបានស្តាប់គម្ពីរដ៏ប្រសើរ គឺវេទនិងបុរាណ ព្រះអង្គបានកសាងអណ្តូងជណ្តើរ អណ្តូង និងស្រះទឹកនានា សួនផ្កា និងសួនដំណាំដ៏ស្រស់ស្អាត ព្រះអង្គបានកសាងផ្ទះដ៏ស្រស់ស្អាតសម្រាប់ព្រាហ្មណ៍ និងវិហារសម្រាប់ទេវតា ដែលសាងឡើងដោយអស្ចារ្យ នៅគ្រប់ទីសក្ការៈបូជាទាំងអស់
ទោហា 155
जँह लगि कहे पुरान श्रुति एक एक सब जाग।बार सहस्र सहस्र नृप किए सहित अनुराग।।155।।
jaṁh lagi kahe purāna śruti eka-eka saba jāga |bāra sahasra sahasra nṛpa kiē sahita anurāga ||155||
តាមដែលគម្ពីរបុរាណនិងគម្ពីរស្រុតិបានពណ៌នាអំពីពិធីយញ្ញមួយៗ ព្រះរាជាបានធ្វើពិធីយញ្ញនីមួយៗចំនួនពាន់ដង ដោយមានសទ្ធាជ្រាលជ្រៅ
ចៅបៃ 156.1-4
हृदयँ न कछु फल अनुसंधाना।भूप बिबेकी परम सुजाना।।
करइ जे धरम करम मन बानी।बासुदेव अर्पित नृप ग्यानी।।
चढ़ि बर बाजि बार एक राजा।मृगया कर सब साजि समाजा।।
बिंध्याचल गभीर बन गयऊ।मृग पुनीत बहु मारत भयऊ।।
फिरत बिपिन नृप दीख बराहू।जनु बन दुरेउ ससिहि ग्रसि राहू।।
बड़ बिधु नहि समात मुख माहीं।मनहुँ क्रोधबस उगिलत नाहीं।।
कोल कराल दसन छबि गाई।तनु बिसाल पीवर अधिकाई।।
घुरुघुरात हय आरौ पाएँ।चकित बिलोकत कान उठाएँ।।
hṛdayaṁ na kachu phala anusandhānā.bhūpa bibekī parama sujānā..
karai je dharama karama mana bānī.bāsudeva arpita nṛpa gyānī..
caṛhi bara bāji bāra eka rājā.mṛgayā kara saba sāji samājā..
biṁdhyācala gabhīra bana gayū.mṛga punīta bahu mārat bhayū..
phirata bipina nṛpa dīkha barāhū.janu bana dureu sasi-hi grasi rāhū..
baṛa bidhu nahi samāta mukha māhīṁ.manahuṁ krodha-basa ugilata nāhīṁ..
kola karāla dasana chabi gāī.tanu bisāla pīvara adhikāī..
ghuru-ghurāta haya ārau pāeṁ.cakita bilokata kāna uṭhāeṁ..
ក្នុងព្រះហឫទ័យទ្រង់មិនមានការស្វែងរកផលនៃការងារណាមួយទេ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់មានវិចារណញ្ញាណ និងទ្រង់ប្រាជ្ញាខ្ពស់បំផុត ការប្រព្រឹត្តធម៌អ្វីដែលទ្រង់ប្រព្រឹត្តដោយចិត្ត វាចា និងកាយ ព្រះមហាក្សត្រអ្នកប្រាជ្ញនោះបានថ្វាយដល់ព្រះវាសុទេវ ថ្ងៃមួយព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ឡើងគង់សេះល្អ ដោយមានគ្រឿងបរិភោគ និងពួកពលទាំងអស់សម្រាប់ការបរបាញ់ ទ្រង់យាងចូលទៅក្នុងព្រៃជ្រៅនៃភ្នំវិន្ធយៈ ហើយទ្រង់បាញ់សត្វហរិណៈដ៏បរិសុទ្ធិច្រើន ពេលព្រះមហាក្សត្រទ្រង់ត្រាច់ក្នុងព្រៃ ទ្រង់ទតឃើញជ្រូកព្រៃ ដូចជារាហូចាប់ព្រះច័ន្ទ ហើយលាក់ខ្លួនក្នុងព្រៃ ព្រះច័ន្ទដ៏ធំមិនសមនឹងមាត់របស់វាទេ ហើយដូចជាដោយសារកំហឹងវាមិនព្រមច្រោះវាចេញដែរ ភាពស្អាតនៃភ្លុកដ៏គួរឲ្យខ្លាចរបស់ជ្រូកព្រៃត្រូវបានពណ៌នាហើយ រូបកាយរបស់វាធំធេង និងធាត់ជ្រុល បានឮសំឡេងសេះជិតមកដល់ វាក៏បន្លឺសំឡេងគឹកគួក ហើយមើលឆ្អែនឆ្អលដោយភ័យ ដោយងើបត្រចៀកឡើង
ទោហា 156
नील महीधर सिखर सम देखि बिसाल बराहु।चपरि चलेउ हय सुटुकि नृप हाँकि न होइ निबाहु।।156।।
nīla mahīdhara śikhara sama dekhi bisāla barāhu |capari caleu haya suṭuki nṛpa hā̃ki na hoi nibāhu ||156||
បានឃើញជ្រូលធំដូចកំពូលភ្នំពណ៌ខៀវខ្មៅ សេះរបស់ស្តេចបានរត់ផុតយ៉ាងលឿនហើយបានដក់ខ្លួនដោយភ័យ ស្តេចទោះបានស្រែកហ៊ោដើម្បីបង្ខំឲ្យទៅមុខ ក៏មិនអាចគ្រប់គ្រងវាបានឡើយ
ចៅបៃ 157.1-4
आवत देखि अधिक रव बाजी।चलेउ बराह मरुत गति भाजी।।
तुरत कीन्ह नृप सर संधाना।महि मिलि गयउ बिलोकत बाना।।
तकि तकि तीर महीस चलावा।करि छल सुअर सरीर बचावा।।
प्रगटत दुरत जाइ मृग भागा।रिस बस भूप चलेउ संग लागा।।
गयउ दूरि घन गहन बराहू।जहँ नाहिन गज बाजि निबाहू।।
अति अकेल बन बिपुल कलेसू।तदपि न मृग मग तजइ नरेसू।।
कोल बिलोकि भूप बड़ धीरा।भागि पैठ गिरिगुहाँ गभीरा।।
अगम देखि नृप अति पछिताई।फिरेउ महाबन परेउ भुलाई।।
āvata dekhi adhika rava bājī.caleu barāha maruta gati bhājī..
turata kīnha nṛpa sara saṁdhānā.mahi mili gayau bilokata bānā..
taki-taki tīra mahīsa calāvā.kari chala suara sarīra bacāvā..
pragaṭata durata jāi mṛga bhāgā.risa basa bhūpa caleu saṅga lāgā..
gayau dūri ghana gahana barāhū.jahã nāhina gaja bāji nibāhū..
ati akela bana bipula kalesū.tadapi na mṛga maga tajai naresū..
kola biloki bhūpa baṛa dhīrā.bhāgi paiṭha giriguhā̃ gabhīrā..
agama dekhi nṛpa ati pachitāī.phireu mahābana pareu bhulāī..
ឃើញសេះមកដោយសំឡេងអឹកកឹក ជ្រូកព្រៃក៏ភៀសខ្លួនដោយល្បឿនខ្យល់ ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់តំរង់ព្រួញទៅកាន់ធ្នូភ្លាម តែជ្រូកព្រៃឃើញព្រួញក៏បិទបាំងខ្លួនជិតដី ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់តំរង់ព្រួញចេញព្រួញចូលម្តងហើយម្តងទៀត តែជ្រូកព្រៃប្រើកលល្បិចសង្គ្រោះរូបកាយខ្លួន ថ្ងៃត្រង់ថ្ងៃឆ្វេង សត្វព្រៃភៀសខ្លួនទៅមុខ ព្រះមហាក្សត្រក្នុងការខឹងក៏ដេញតាមជិត ជ្រូកព្រៃភៀសខ្លួនទៅឆ្ងាយក្នុងព្រៃក្រាស់ ដែលដំរីនិងសេះមិនអាចឆ្លងកាត់បាន ព្រះមហាក្សត្រនៅតែម្នាក់ឯងក្នុងព្រៃដែលនាំមកនូវទុក្ខលំបាកច្រើន ទោះបីជាយ៉ាងនេះក៏មិនបោះបង់ចោលផ្លូវរបស់សត្វ ឃើញព្រះមហាក្សត្រមានសេចក្តីស្វាមីភក្តិ ជ្រូកព្រៃក៏ភៀសខ្លួនចូលទៅក្នុងរូងភ្នំជ្រៅ ឃើញថាមិនអាចចូលទៅបាន ព្រះមហាក្សត្រទ្រង់កើតសេចក្តីក្តីស្តាយយ៉ាងខ្លាំង ទ្រង់ត្រឡប់វិញតែទ្រង់បានវង្វេងផ្លូវក្នុងព្រៃធំ
ទោហា 157
खेद खिन्न छुद्धित तृषित राजा बाजि समेत।खोजत ब्याकुल सरित सर जल बिनु भयउ अचेत।।157।।
kheda khinna chuddhita tṛṣita rājā bāji sameta |khojata byākula sarita sara jala binu bhayu aceta ||157||
ដោយទុក្ខព្រួយ ធ្លាក់ព្រះទ័យ និងទុក្ខវេទនាដោយសារភាពស្រេកឃ្លាន ព្រះរាជាជាមួយនឹងសេះរបស់ទ្រង់ ទ្រង់ត្រាច់ស្វែងរកដោយព្រះទ័យច្របល់។ ប៉ុន្តែកាលមិនឃើញទន្លេ ស្រះ ឬទឹកណាមួយឡើយ ទ្រង់ក៏សន្លប់បាត់ព្រះសតិ។
ចៅបៃ 158.1-4
फिरत बिपिन आश्रम एक देखा।तहँ बस नृपति कपट मुनिबेषा।।
जासु देस नृप लीन्ह छड़ाई।समर सेन तजि गयउ पराई।।
समय प्रतापभानु कर जानी।आपन अति असमय अनुमानी।।
गयउ न गृह मन बहुत गलानी।मिला न राजहि नृप अभिमानी।।
रिस उर मारि रंक जिमि राजा।बिपिन बसइ तापस कें साजा।।
तासु समीप गवन नृप कीन्हा।यह प्रतापरबि तेहि तब चीन्हा।।
राउ तृषित नहि सो पहिचाना।देखि सुबेष महामुनि जाना।।
उतरि तुरग तें कीन्ह प्रनामा।परम चतुर न कहेउ निज नामा।।
phirata bipina āśrama eka dekhā |tahã̐ basa nṛpati kapaṭa munibeṣā ||
jāsu desa nṛpa līnha chaṛāī |samara sena taji gayau parāī ||
samaya pratāpabhānu kara jānī |āpana ati asamaya anumānī ||
gayau na gṛha mana bahuta galānī |milā na rājahi nṛpa abhimānī ||
risa ura māri raṅka jimi rājā |bipina basai tāpasa keṃ sājā ||
tāsu samīpa gavana nṛpa kīnhā |yaha pratāparabi tehi taba cīnhā ||
rāu tṛṣita nahi so pahicānā |dekhi subeṣa mahāmuni jānā ||
utari turaga teṃ kīnha pranāmā |parama catura na kaheu nija nāmā ||
ខណៈដែលទ្រង់ត្រាច់ចរណ៍ក្នុងព្រៃ ទ្រង់បានឃើញអាស្រមមួយ ដែលមានព្រះមហាក្សត្រមួយព្រះអង្គគង់នៅក្នុងការប្រកាសខ្លួនជាឥសី ព្រះមហាក្សត្រដែលប្រតាបភានុបានយកប្រទេសរបស់ព្រះអង្គ ហើយដែលបានភាសខ្លួនចោលកងទ័ពក្នុងសមរភូមិ ដោយទ្រង់ជ្រាបថាសម័យកាលអនុគ្រោះដល់ប្រតាបភានុ ទ្រង់ក៏ពិចារណាថាសម័យកាលរបស់ព្រះអង្គគ្មានសេចក្តីសង្ឃឹមជាងគេ ទ្រង់មិនបានត្រឡប់ទៅព្រះរាជវាំង ដោយព្រះទ័យពេញដោយការអៀនខ្មាស ហើយដោយជាព្រះមហាក្សត្រដែលមានសេចក្តីអាណាមាន ទ្រង់មិនបានទៅជួបព្រះមហាក្សត្រផ្សេងទៀត ទ្រង់សង្កត់ព្រះកោធក្នុងព្រះទ័យ ព្រះមហាក្សត្រគង់នៅក្នុងព្រៃដូចជាអ្នកសូមទាន ក្នុងពាក្យសំលៀកបានជាឥសី ប្រតាបភានុជាព្រះអាទិត្យនៃសិរីសួស្តីបានយាងទៅជិតព្រះអង្គ ហើយព្រះមហាក្សត្រឥសីក៏បានស្គាល់ព្រះអង្គនៅពេលនោះ ព្រះមហាក្សត្រដែលស្រេកទឹកមិនបានស្គាល់ព្រះអង្គ ដោយឃើញពាក្យសំលៀកដ៏ល្អ ក៏សំគាល់ថាជាមហាឥសី ទ្រង់ចុះពីសេះហើយក្រាបថ្វាយបង្គំ តែដោយជាអ្នកឆ្លាតវៃជាខ្លាំង ទ្រង់មិនបានថ្លែងនាមរបស់ព្រះអង្គ
ទោហា 158
भूपति तृषित बिलोकि तेहिं सरबरु दीन्ह देखाइ।मज्जन पान समेत हय कीन्ह नृपति हरषाइ।।158।।
bhūpati tṛṣita biloki tehiṁ sarabaru dīnha dekhāi |majjana pāna sameta haya kīnha nṛpati haraṣāi ||158||
ឃើញស្តេចស្រេកទឹក ហ្សីបានបង្ហាញបឹងដ៏ស្អាតឲ្យទ្រង់ទត ។ នៅទីនោះ ស្តេចមានចិត្តរីករាយ បានងូតទឹកនិងផឹកទឹក ហើយឲ្យសេះងូតនិងផឹកទឹកផងដែរ ។
ចៅបៃ 159.1-4
गै श्रम सकल सुखी नृप भयऊ।निज आश्रम तापस लै गयऊ।।
आसन दीन्ह अस्त रबि जानी।पुनि तापस बोलेउ मृदु बानी।।
को तुम्ह कस बन फिरहु अकेलें।सुंदर जुबा जीव परहेलें।।
चक्रबर्ति के लच्छन तोरें।देखत दया लागि अति मोरें।।
नाम प्रतापभानु अवनीसा।तासु सचिव मैं सुनहु मुनीसा।।
फिरत अहेरें परेउँ भुलाई।बडे भाग देखउँ पद आई।।
हम कहँ दुर्लभ दरस तुम्हारा।जानत हौं कछु भल होनिहारा।।
कह मुनि तात भयउ अँधियारा।जोजन सत्तरि नगरु तुम्हारा।।
gai śrama sakala sukhī nṛpa bhayū.nija āśrama tāpasa lai gayū..
āsana dīnha asta rabi jānī.puni tāpasa boleu mṛdu bānī..
ko tumha kasa bana phirahu akelẽ.sundara jubā jīva parahẽlẽ..
cakrabarti ke lacchana torẽ.dekhata dayā lāgi ati morẽ..
nāma pratāpabhānu avanīsā.tāsu saciva maiṁ sunahu munīsā..
phirata ahērẽ pareuṁ bhulāī.baṛe bhāga dekhuṁ pada āī..
hama kahaँ durlabha darasa tumhārā.jānata hauṁ kachu bhala honihārā..
kaha muni tāta bhayau aँdhiyārā.jojana sattari nagaru tumhārā..
ភាពនឿយហត់ទាំងអស់បានរលត់ទៅ ហើយស្តេចមានសេចក្តីសុខសប្បាយ។ អ្នកតបសេនាក៏នាំទ្រង់ទៅកាន់អាស្រមរបស់ខ្លួន។ បានឃើញថាព្រះអាទិត្យលិចហើយ អ្នកតបសេនាក៏ប្រគល់អាសនៈ ហើយក៏ពោលដោយសំឡេងភ្លឺភ្លៅ។ អ្នកជានរណា ហើយម្តេចក៏ត្រាច់រត្តក្នុងព្រៃតែម្នាក់ឯង ទោះបីជានៅក្មេងនិងស្អាតស្អំក៏ដោយ ដោយមិនអាណិតជីវិតរបស់អ្នក។ អ្នកមានលក្ខណៈរបស់ស្តេចចក្រវរ្តិន៍ ហើយសេចក្តីអាណិតអាសូរយ៉ាងខ្លាំងកើតឡើងក្នុងចិត្តខ្ញុំពេលមើលឃើញអ្នក។ មានស្តេចនាមថាប្រតាបភានុ ជាធំបតីនៃផែនដី សូមស្តាប់ ម្ចាស់នៃអ្នកតបសេនា ខ្ញុំជាមន្ត្រីរបស់ទ្រង់។ ខ្ញុំត្រាច់រត្តក្នុងការបរបាញ់ហើយវង្វេងផ្លូវ ដោយវាសនាល្អយ៉ាងណាស់ ខ្ញុំក៏បានមកឃើញព្រះបាទរបស់អ្នក។ ការបានឃើញអ្នកជារបស់ដែលកម្រនឹងបានសម្រាប់ពួកយើង ហើយខ្ញុំមានអារម្មណ៍ថារបស់ល្អណាមួយនឹងកើតឡើងដល់ខ្ញុំជាក់ជាមិនខាន។ អ្នកតបសេនាពោលថា កូនអើយ វាបានងងឹតហើយ ហើយទីក្រុងរបស់អ្នកនៅឆ្ងាយចំនួនចិតសិបយោជន៍។
ទោហា 159(क)-(ख)
निसा घोर गम्भीर बन पंथ न सुनहु सुजान।बसहु आजु अस जानि तुम्ह जाएहु होत बिहान।।159(क)।।
तुलसी जसि भवतब्यता तैसी मिलइ सहाइ।आपुनु आवइ ताहि पहिं ताहि तहाँ लै जाइ।।159(ख)।।
nisā ghora gambhīra bana pantha na sunahu sujāna |basahu āju asa jāni tumha jāehu hota bihāna ||159(ka)||
tulasī jasi bhavatabyatā taisī milai sahāi |āpunu āvai tāhi paiṁ tāhi tahāṁ lai jāi ||159(kha)||
យប់នេះងងឹត និងគួរឲ្យខ្លាច ព្រៃជ្រៅ ហើយមិនអាចរកផ្លូវបាន សូមស្ដាប់ អ្នកមានប្រាជ្ញា ដោយដឹងដូច្នេះ សូមនៅទីនេះយប់នេះ ហើយចេញដំណើរនៅពេលព្រឹកព្រហាម តុលសីដាសនិយាយថា ដូចជាវាសនារបស់នរណាម្នាក់យ៉ាងណា ការជួយដែលបានជួបក៏យ៉ាងនោះ វាសនានោះខ្លួនមករកនរណានោះ ឬនរណានោះទៅរកវា ហើយវានាំទៅកន្លែងនោះ
Frequently Asked Questions
परम्परानुसार मनु–सतरूपा प्रसंग का पाठ ‘विवेक-वृद्धि, संशय-निवृत्ति, और दाम्पत्य/गृहस्थ-धर्म में भगवत्-आश्रय’ को पुष्ट करता है। प्रतापभानु-प्रसंग का श्रवण ‘अहंकार-नाश’ और ‘कपट-मुनि/माया-जाल से सावधानी’ की बुद्धि देता है—अर्थात् भक्ति-सोपान पर गिरने से बचाता है।
सामान्य मानस-परम्परा में ‘राम-नाम’ संकीर्तन-सम्पुट (जैसे ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’) या ‘सीताराम’ जप-सम्पुट जोड़ा जाता है। विशेषतः ‘चरण-सनेहु/भक्ति/विवेक’ वाले पदों पर ‘राम’ नाम-सम्पुट को साधक-समाज उपयोगी मानता है।
Ask anything about Prakarana 16 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
