Adhyaya 32

Verse 1

ईश्वर उवाच । ततस्तेषु प्रयातेषु देवदेवेष्वसौ मुनिः । शतवर्षाणि तत्रस्थस्तपसे प्रस्थितो द्विजः

イーシュヴァラは語った。「諸神が去ったのち、その牟尼はそこに留まり、二度生まれし者はタパス（苦行）に身を投じて百年を過ごした。」

Verse 2

आश्रमादुत्तरात्तस्माद्दिव्यां दिशमथो त्तराम् । सुभद्रापि महाभागा तस्य या परिचारिका

その庵の北側から、神聖なる北の方角へと、幸い多きスバドラ—彼に仕える侍女—もまた向きを変えて進んだ。

Verse 3

अस्त्रादानेऽसमर्था सा ऋषिं प्रोवाच भामिनी । नाहं नेतुं समर्थास्मि शस्त्राण्यालभ्य पाणिना

武器を手渡すことができず、情熱の女は仙人に告げた。「手に取っても、これらの武器を運ぶ力が私にはありません。」

Verse 4

जलेन सह तद्वीर्यं पीतवान्स ऋषिस्ततः । आत्मसंस्थानि सर्वाणि दिव्यान्यस्त्राण्यसौ मुनिः । कारयित्वोत्तरामाशां जगाम तपसां निधिः

その後、仙人は水とともにその威力を飲み干した。苦行の宝庫たる牟尼は、あらゆる天の武器を自らの内に安住させ、そして北の方へと旅立った。

Verse 5

गंगाधरं शुक्लतनुं सर्प्पैराकीर्णविग्रहम् । शिववत्सुखदं पुंसामपश्यत्स हिमाचलम्

彼はヒマーラヤを拝した。ガンガーを戴き、白き身をもち、蛇に飾られたその姿は、人々に安楽を授け、まさにシヴァそのもののようであった。

Verse 6

तथाश्रमं ददर्शोच्चैरश्वत्थैः परिपालितम् । चंद्रभागोपकंठस्थं समित्पुष्पकुशान्वितम्

そのとき彼は、高くそびえるアシュヴァッタ樹（aśvattha）に守られ、チャンドラバーガー河（Candrabhāgā）の岸辺にある一つのアーシュラマを見た。そこには供儀の聖なる薪、花、そしてクシャ草（kuśa）が備わっていた。

Verse 7

स तस्मिन्मुनिशादूलो ह्यवसन्मुनिभिः सह । सुभद्रया च संयुक्तश्चंद्रश्चंद्रिकया यथा

賢者の中の虎たるその聖仙は、他のムニたちと共にそこに住み、スバドラ（Subhadrā）と寄り添っていた。まるで月が月光と結ばれているように。

Verse 8

एकदा वसतस्तस्य सुभद्रा परिचारिका । स्नानार्थं यातुमारब्धा चतुर्थेऽह्नि रजस्वला

ある時、彼がそこに住していた折、侍女スバドラ（Subhadrā）は月のものの四日目にあたり、沐浴のために出立しようとした。

Verse 9

व्रजन्त्या च तया दृष्टं कौपीनाच्छादनं पुनः । परि त्यक्तं विदित्वैवं दैवयोगाद्गृहाण सा

歩みゆく途中、彼女は再びカウピーナ（kaupīna）という腰布が捨てられているのを見た。捨て物と知りつつも、宿縁のめぐり合わせにより、それを拾い上げた。

Verse 10

परिधाय पुनः सा तु कौपीनं रेतसायुतम् । एकांते स्नातुमारब्धा जलाभ्याशे यथासुखम्

彼女はそのカウピーナ（kaupīna）を再び身につけた。たとえ精の汚れが付いていようとも。やがて人目を避けて水辺の傍らに赴き、心のままに静かに沐浴を始めた。

Verse 11

ततो देवी यथाकाममकस्माद्वीक्षते हि सा । स्वोदरस्थं समुत्पन्नं गर्भं गुरुभरालसा

そのときその貴婦人は望むままにふと目を向け、自らの胎内に忽然と宿った懐妊を見た。重き負担に押され、身は倦みて力を失った。

Verse 12

शोचयित्वात्मनात्मानमगर्भाहमिहागता । तत्केन मन्दभागिन्या ममैवं दूषणं कृतम्

胸中に嘆きつつ彼女は言った。「私は身ごもらぬままここへ来たのに。いったい誰が、この不運な私にかくも汚名と恥辱を負わせたのか。」

Verse 13

लज्जाभिभूता सा तत्र प्रविश्याश्वत्थवाटिकाम् । तत्र तं सुषुवे गर्भमविज्ञाय कुतो ह्ययम्

恥に打たれて彼女はアシュヴァッタ（聖なる菩提樹）の林へ入った。まさにその場で胎内の子を産み落としたが、「これはいったいどこから来たのか」と少しも知り得なかった。

Verse 14

पुनरेव हि सा स्नात्वा अविज्ञायात्मदुष्कृतम् । शापं दातुं समारब्धा गर्भकर्त्तरि दुःसहम्

さらに彼女は再び沐浴したが、自らの過ちを悟らぬまま、胎を成さしめた者に向けて耐え難く恐ろしい呪詛を下そうとし始めた。

Verse 15

ज्ञानाद्वा यदि वाज्ञानाद्येनेयं दूषणा कृता । सोऽद्यैव पंचतां यातु यद्यहं स्यां पतिव्रता

知ってなしたか、知らずになしたかを問わず、この汚辱をもたらした者は誰であれ、もし私が真に夫に貞節を尽くすパティヴラターであるなら、今日ただちに死に至れ。

Verse 16

यद्यहं मनसा वापि कामये नापरं पतिम् । एतेन सत्यवाक्येन यातु जारः स्वयं क्षयम्

たとえ心の内においても、我が夫以外の夫を望まぬならば—この真実の言葉の力により、その姦通の恋人はただちに自ら滅びよ。

Verse 17

एवं शप्त्वा तु तं देवी ह्यज्ञात्वा गर्भकारिणम् । पुनर्यातुं समारब्धा तद्दधीचिनिकेतनम्

かくして女神は、真の懐胎の因を知らぬまま彼を呪い、そして再びダディーチの住まいへ帰ろうと身支度を整えた。

Verse 18

तत्र चार्कप्रतीकाशं गर्भमुत्सृज्य सा तदा । प्राप्ता तपोवनं रम्यं यत्रासौ मुनिपुंगवः

そこで彼女は、太陽のごとく輝く子を置き、やがてあの最勝の聖仙が住まう、麗しき苦行の森へと至った。

Verse 19

अत्रांतरे सर्वदेवा लोकपाला महाबलाः । अस्त्राणां कारणार्थाय मुनेराश्रममागताः

その頃、諸天と大力の世界護持者たちは、神聖なる武器を得る因と手立てを求めて、聖仙の庵へと来集した。

Verse 20

उवाच तं मुनिं शक्रो न्यासो यस्तव सुव्रत । दत्तोऽस्माभिस्तु शस्त्राणां तानि क्षिप्रं प्रयच्छ नः

シャクラはその聖仙に告げた。「おお、善き誓戒を保つ者よ。我らが汝に託して預け置いた武器の蔵—その武器を速やかに我らへ渡せ。」

Verse 21

ऋषिराह पुरा यत्र स्थापि तानि ममाश्रमे । तत्रैव तानि तिष्ठंति न चानीतानि वासव

聖仙は答えた。「おおヴァーサヴァよ、かつて我が庵（アーシュラマ）に据え置かれたその場所にこそ、それらは今も留まっている。ここへ運ばれたのではない。」

Verse 22

यत्तु तेषां बलं वीर्यं संग्रामे शत्रुसूदन । तन्मया पीतमखिलं सह तोयेन वासव

「だが戦場におけるその力と威勢については、敵を討つ者よ——ヴァーサヴァよ——私は水とともに、それを余すところなく飲み尽くした。」

Verse 23

एवं स्थिते मयाऽस्त्राणि यदि देयानि तेऽनघ । ततोस्थीनि प्रयच्छामि तदाकाराणि सुव्रत

「このような次第で、もし我が武器を汝に授けねばならぬのなら、罪なき者よ——善き誓願を保つ者よ——その同じ形として、我が骨そのものを差し出そう。」

Verse 24

एवमुक्तः सहस्राक्षस्तमाह मुनिसत्तमम् । नान्येषु तद्बलं रौद्रं यत्तु तेषु व्यवस्थितम्

こう告げられると、千眼者サハスラークシャ（インドラ）は最勝の牟尼に言った。「あの武器に確立された猛き力は、他のいかなるものにも見いだされぬ。」

Verse 25

यस्मात्तेषु विनिक्षिप्य सहस्रांशं स्वतेजसाम् । अस्माकं दत्तवान्रुद्रो रक्षार्थं जगतां शिवः

「なぜならルドラ——世界を護る吉祥なるシヴァが、自らの燃え立つ光輝の千倍の分をあの武器に宿し、創造界を守護するために我らへ授け給うたからだ。」

Verse 26

तद्वयं तानि सर्वाणि गृहीत्वा च व्यवस्थिताः । लोकस्य रक्षणार्थाय संज्ञेयं तेन लोकपाः

それゆえ我らはそれらすべての武器を受け取り、任務に備えて堅く立ち、世を守護するために身を捧げる。ゆえに我らはローカパーラ（護世神）、諸界の守護者と呼ばれる。

Verse 27

अमीषामपि शस्त्राणा मुत्तमं वज्रमिष्यते । तद्धारणाद्यतोऽस्माकं देवराजत्वमिष्यते

これらの武器の中でも、ヴァジュラ（金剛杵）が最上とされる。これを帯することによって、我らがデーヴァラージャ（天帝）としての王権は確立され、認められるのである。

Verse 28

वज्रादप्युत्तमं चक्रं यत्तद्विष्णुपरिग्रहे । दैत्यदानवसंघानां तदायत्तो जयोऽभवत्

しかしヴァジュラよりもさらに勝るのは、ヴィシュヌの御手に宿るチャクラ（神輪）である。ダイティヤとダーナヴァの大軍に対する勝利は、そのチャクラに依って成った。

Verse 29

तस्मात्तानि यथास्माभिः प्राप्यते मुनिसत्तम । तथा कुरुष्व संचिन्त्य कार्यं कार्यविदां वर

ゆえに、最勝の牟尼よ、よく思惟して、我らがそれらの武器を得られるように取り計らって行え。なすべきことを知る者の中の第一人者よ。

Verse 30

एवमुक्ते मुनिः प्राह तं शक्रं पुरतः स्थितम् । तत्प्राप्त्यर्थमुपायं तु कथयामि तवापरम्

こう言われると、前に立つシャクラに向かって牟尼は答えた。「それらを得るための、もう一つの手立てを汝に語ろう。」

Verse 31

यान्येतानि ममास्थीनि यूयं तैस्तानि सर्वशः । निर्मापयध्वं शस्त्राणि तदाकाराणि सर्वशः

「この我が骨を用いて、汝らは武器のすべてを余すところなく作り、あの形にことごとく等しく整えよ。」

Verse 32

एतानि तत्समुत्थानि तेषामप्यधिकं बलम् । साधयिष्यति भवतां संग्रामे यन्ममेहितम्

「これら（の骨）より生ずる武器は、彼らのものにも勝る力を具え、戦場において汝らのために、我が意図したことを成就せしめよう。」

Verse 33

तमुवाच ततः शक्रो दधीचिं तपसोनिधिम् । प्राणहारं प्रकर्तुं ते नाहं शक्तो यमिच्छसि

そのとき釈迦羅（インドラ）は、苦行の宝蔵たるダディーチに告げた。「汝の望むとおり、汝の命を奪うことは、我にはできぬ。」

Verse 34

न चामृतस्य तेऽस्थीनि ग्रहीतुं शक्तिरस्ति नः । तस्मात्सर्वं समालोच्य यत्कर्तव्यं तदुच्यताम्

「また、汝の苦行により不死となったその骨を、我らが取る力もない。ゆえに万事を熟慮し、なすべきことを告げよ。」

Verse 35

एवमुक्तो मुनिः प्राह एतदेव कलेवरम् । त्यजामि स्वयमेवाहं देव कार्यार्थसिद्धये

かく告げられて、聖仙は言った。「神々の御業が成就するために、我みずからこの身を捨てよう。」

Verse 36

अध्रुवं सर्वदुःखानामाश्रयं सुजुगुप्सितम् । यदा ह्येतत्तदा युक्तः परित्यागोऽस्य सांप्रतम्

この身は無常にして、あらゆる苦の依り処、まことに厭うべきもの。されば今こそ、これを捨て去ることが相応しい。

Verse 37

अस्य त्यागेन मे दुःखं संसारोत्थं न जायते । यस्माज्जन्मांतरे जातो मृतोपि हि भवेत्पुनः

これを捨てれば、輪廻（サンサーラ）より起こる苦は我に生じない。なぜなら他の生に生まれた者は、たとえ死しても、また必ず生まれ来るからである。

Verse 38

भार्या भगिनी दुहिता स्वकर्मफलयोजनात् । जाता तेनैव संसारे रतिकार्ये जुगुप्सिता

自らの業果の結縛によって、この輪廻のただ中で同一の存在が妻となり、姉妹となり、また娘ともなる。もしただ欲楽のために求めるなら、その縁は恥ずべき絡みである。

Verse 39

यस्माच्च स्वयमेवैतद्वपुस्त्यजति वै ध्रुवम् । तस्मादस्य परित्यागो वरः कार्योऽचिरात्स्वयम्

しかもこの身は必ずや自ずから崩れ去り、己を捨てる。ゆえに、みずから速やかに、意を定めてこれを捨てるほうが勝れている。

Verse 40

एवं पुरंदरस्याग्रे संकीर्त्य स महामुनिः । दधीचिः प्राणसंहारं कृतवान्सत्वरं तदा

かくしてプランダラ（インドラ）の御前に決意を述べ終えるや、大聖仙ダディーチはその時、速やかに生命の息（プラーナ）を収め引き上げた。

Verse 41

गतासुं तं विदित्वैवं विबुधास्तत्कलेवरम् मां । सशोणितनिर्मुक्तं कथं कार्यं व्यचिंतयन्

かくして彼が命を去ったと知った神々は、いまや血を離れたその遺体をいかに処すべきかと思案した。

Verse 42

ततस्तदस्थिशुद्ध्यर्थमुवाचेदं सुरेश्वरः । गौरीणां कर्कशा जिह्वा ता एतदुत्खिदंत्विति

ついでその骨を清めるため、神々の主は言った。「ガウリーたちの粗い舌でこれをこそげ取り、清めよ。」

Verse 43

ततस्तैर्विबुधैर्नंदा यदा लोकेषु संस्थिता । ध्याता तदोपयाता सा सखीभिः परिवारिता

その後、諸世界に安住するナンダーを神々が観想すると、彼女は仲間の母牛たちに囲まれて、ただちに近づいて来た。

Verse 44

नंदा सुभद्रा सुरभिः सुशीला सुमनास्तथा । इति गोमातरः पंच गोलोकाच्च समागताः

ナンダー、スバドラ―、スラビー、スシーラー、スーマナー――この五柱の母牛たちは、ゴーローカより来臨した。

Verse 45

ऊचुस्तान्विबुधान्सर्वानस्माभिर्यत्प्रयोजनम् । कर्त्तव्यं तत्करिष्यामः कथ्यतां सुविचारितम्

彼女らはすべての神々に言った。「我らに求める用向きが何であれ、なすべきことは必ず成し遂げよう。よく思案のうえ、明らかに告げよ。」

Verse 46

देवा ऊचुः । यदेतदृषिणा त्यक्तं स्वयमेव कलेवरम् । एतन्मांसादिनिर्मुक्तं क्रियतामस्थिपंजरम्

神々は言った。「この身はリシが自ら捨て去ったもの。いまや肉などを離れたゆえ、骨の枠組みとして整えよ。」

Verse 47

तत्कृत्वा गर्हितं कर्म देवादेशात्सुदारुणम् । पुनः पितामहं द्रष्टुं गतास्ताः सुरसत्तमाः

神々の命により、非難されるほどの苛烈な行いを成し遂げたのち、天の衆のうち最勝の者たちは再びピターマハ（梵天）にまみえに行った。

Verse 48

ततस्तु दारुणं कर्म यच्च ताभिरनुष्ठितम् । पितामहस्य तत्सर्वं समाचख्युर्यथातथम्

それから彼らは、自らが執り行った苛烈な行いの一切を、起こったとおりにピターマハへ詳しく申し上げた。

Verse 49

तच्छ्रुत्वा विबुधान्सर्वान्समाहूय पितामहः । सर्वगात्रेष्वस्पृशत सुरभीः शुद्धिकाम्यया

それを聞いたピターマハは諸神をことごとく召集し、清浄を願ってスラビーの全身の肢に触れた。

Verse 50

तास्तु तैर्विबुधैः स्पृष्टाः सुपूताः समवस्थिताः । मुखमेकं परं तासां न स्पृष्टमशुचि स्मृतम्

しかしその牛母たちは神々に触れられると、ことごとく清められて元の姿に立ち返った。だが一か所—口—だけは触れられなかった。そこは不浄と記憶されていたからである。

Verse 51

अपवित्रं भवेत्तासां मुखमेकं जुगुप्सितम् । शेषं शरीरं सर्वासां विशिष्टं तु सुरैः कृतम्

彼女らにおいては、ただ口のみが不浄として忌み避けられる。されどそのほかの全身は、諸天によってすぐれ、殊勝なるものとして造られた。

Verse 52

सरस्वत्या तु ताः प्रोक्ता भवंत्यो ब्रह्मघातिकाः । अन्यथा कारणात्कस्मान्न स्पृष्टममरैर्मुखम्

しかしサラスヴァティーは告げた。「汝らは『婆羅門殺し』となる。さもなくば、いかなる理由で不死の神々が汝らの口に触れぬであろうか。」

Verse 53

ततस्ताभिस्तु सा प्रोक्ता देवी तत्र सरस्वती । नैतत्ते वचनं युक्तं वक्तुमेवंविधं मुखम्

そのとき、その場で女神サラスヴァティーは彼女らに告げた。「そのような言葉は汝らにふさわしくない。汝らのような口が、かかる言を吐くのは道理に合わぬ。」

Verse 54

अस्माकमेव हृदयमनेन वचसा त्वया । निर्दग्धं येन तस्मात्त्वमचिराद्दाहमाप्स्यसि

「この言葉によって汝は我らの心を焼き焦がした。ゆえに、ほどなく汝もまた灼熱に遭うであろう。」

Verse 55

शापं दत्त्वा ततस्तस्याः सरस्वत्यास्तु तास्तदा । गोलोकं गतवत्यस्तु सुरभ्यः सुरपूजिताः

かくしてサラスヴァティーに呪詛を与えると、諸天に崇敬されるそのスラビーたちは、やがてゴーローカへと去って行った。

Verse 56

आहूय विश्वकर्माणं तक्षाणं सुरसत्तमाः । अस्माकं कुरु शस्त्राणि तमाहुर्युद्धकारणात्

神々のうち最勝の者たちは、天工の匠ヴィシュヴァカルマンを召し寄せて告げた。「来たる戦いのため、我らの武器を造れ」と。

Verse 57

एतद्वचनमाकर्ण्य तानि पूतैर्नवैर्दृढैः । अस्त्राणि कारयामास दर्धोचेरस्थिसंचयैः

その言葉を聞くや、彼はダディーチの集められた骨の束より、清められた新しく堅固な武器の数々を作らせた。

Verse 58

प्रमाणाकारयुक्तानि देवानां तानि संयुगे । अजेयानि यथा चासंस्तथा चासौ विनिर्ममे

彼は戦場の神々のために、正しい寸法と形相を備えさせ、いかなる者にも破られぬようにと、それらをまさにその通りに造り上げた。

Verse 59

वज्रमिंद्रस्य शक्तिं च वह्नेर्दंडं यमस्य च । खड्गं तु निऋतेः पाशं सम्यक्चक्रे प्रचेतसः

インドラには金剛（ヴァジュラ）を、アグニにはシャクティ（槍）を、ヤマにはダण्ड（杖）を、ニルリティには剣を、そしてヴァルナ（プラチェータス）にはパーシャ（縄）を——ことごとく正しく、完全に作り上げた。

Verse 60

वायोर्ध्वजं कुबेरस्य गदां गुर्वीं च निर्ममे । विश्वकर्मा तथा शूलमीशानस्य च निर्ममे

ヴァーユには旗印を、クベーラには重く力強き棍棒を造り、ヴィシュヴァカルマンはさらに、イーシャーナ（シヴァ）のためにシュूल（トリシューラ、三叉戟）をも作り出した。

Verse 61

गृहीत्वैतानि वै देवाः शस्त्राण्यस्त्रबलं तदा । विजेतुं च ततो दैत्यान्दानवांश्च गतास्तदा

そのとき神々はそれらの武器とアストラの威力を手に取り、ダイティヤとダーナヴァを征服せんとして進軍した。

Verse 62

अत्रांतरे सुभद्रापि दधीचेरौर्ध्वदैहिकम् । कृत्वा तैर्मुनिभिः सार्धमन्वेष्टुं सा गता सुतम्

その間にスバドラもまた、ダディーチの葬送の儀（ウールドヴァ・ダイヒカ）を済ませ、諸仙とともに我が子を捜しに出かけた。

Verse 63

अश्वत्थवाटिकायां च तमपश्य न्मनोरमम् । दृष्ट्वा रोदिति जीवंतं मुक्त्वा बाष्पमथाचिरम्

そしてアシュヴァッタの林で、彼女はその子を見た――目に愛らしい姿であった。生きていながら泣く子を見て、彼女もまたたちまち涙をこぼした。

Verse 64

अंबेत्याभाष्य तेनोक्ता मा रोदीस्त्वं यशस्विनि । सर्वं पुराकृतस्यैतत्फलं तव ममापि हि

彼は「母上」と呼びかけて言った。「泣かないでください、誉れ高きお方よ。これはすべて、昔なした業の果—あなたの、そしてまさしく私のでもあるのです。」

Verse 65

यद्यथा यत्र येनेह कर्म जन्मांतरार्जितम् । तदवश्यं हि भोक्तव्यं त्यज शोकमतोऽखिलम्

いかなる者が、いかなる所で、いかなる仕方であれ、他生に積んだカルマは、その果報を必ず受けねばならない。ゆえに、あらゆる悲しみをことごとく捨てなさい。

Verse 66

मत्परित्यागलज्जा च न ते कार्येह सुन्दरि । फलं पुराकृतस्यैतद्भोक्तव्यं तन्मयापि हि

麗しき者よ、ここで我を捨てたことを恥じるには及ばぬ。これは久遠の昔になした業の果であり、我もまたそれを受けねばならぬ。

Verse 68

बालेनाभिहिता सा तु ध्यात्वा देवं जनार्द्दनम् । कृतांजलिरुवाचेदं कथ्यतां मे सुनिश्चितम्

幼子にそう告げられると、彼女は主ジャナールダナを念じた。合掌して言った。「確かな真実を、決然と私にお告げください。」

Verse 69

न विजानाम्यहं तथ्यं कस्यायं वीर्यसंभवः । तस्मात्कथय देवेश मम ते निश्चितं वचः

「私は真実を知りません。この子は誰の威力より生まれたのでしょう。ゆえに、神々の主よ、確かな決定の御言葉を私にお示しください。」

Verse 70

आहोक्ते मातरं कृष्णः सुभद्रां वै जनार्द्दनः । दधीचेस्तन यश्चायं भर्तुस्ते क्षेत्रसंभवः

そのときジャナールダナ—クリシュナ—は母スバドラーに告げた。「この子はダディーチの子であり、汝の夫に縁ある聖なるクシェートラにおいて現れたのだ。」

Verse 71

तस्योत्पत्तिं विदित्वैवं सुभद्रा हृष्टमानसा । बालमंके समारोप्य अरोदीदार्तया गिरा

かくして子の出生を知ると、スバドラーは心より歓喜した。幼子を抱き上げ膝に載せ、感情に震える声で泣き崩れた。

Verse 72

आह बालक उत्पन्नः शोकस्य वद कारणम् । अथोक्तः स्तन्यरहितं कथं ते जीवितं धृतम्

彼女は言った。「おお、幼子よ、いま生まれ出たのなら、汝の悲しみの原因を語りなさい。」さらに問うた。「母乳もなく、いかにして汝の命は保たれたのか。」

Verse 73

यस्माच्चतुर्विधा सृष्टिर्जीवानां ब्रह्मणा कृता । जरायुजांडजोद्भिज्ज स्वेदजाश्च तथा स्मृताः

なぜなら梵天ブラフマーは、生きとし生けるものの創造を四種に定め給うたからである。すなわち胎生、卵生、地より芽生えるもの、そして湿りより生ずるもの—かく記憶されている。

Verse 74

नरस्त्रीनपुंसकाख्याश्च जातिभेदा जरायुजाः । चतुष्पदाश्च पशवो ग्राम्याश्चारण्यजास्तथा

男・女、そして第三の性と呼ばれる者—生まれの差はあれど—皆胎より生ずる。四足の獣もまた同じであり、里に飼われるものも、森に住む野生のものも皆そうである。

Verse 75

अण्डजाः पक्षिणः सर्वे मीनाः कूर्मसरीसृपाः । स्वेदजा मत्कुणा यूका दंशाश्च मशकास्तथा

すべての鳥は卵より生まれ、魚・亀および這い回る爬虫もまた卵生である。汗より生ずるものは、南京虫や虱、また刺し咬む虫と蚊である。

Verse 76

उद्भिज्जाः स्थावराः प्रोक्तास्तृणगुल्मलता दयः । अन्येऽप्येवं यथायोगमंतर्भूताः सहस्रशः

芽生えより生ずるものは「不動（スターヴァラ）」と説かれる。草・灌木・蔓草などがそれである。さらに同様に、相応の位に従って、他の形態もまた幾千とその中に含まれる。

Verse 77

अण्डजाः पक्षपातेन जीवंति शिशवो भुवि । ऊष्मणा स्वेदजाः सर्वे उद्भिज्जाः सलिलेन हि

卵より生まれるものの幼子は、翼ある親の庇護によって地上に生きる。汗より生まれるものは皆、温もりによって生き、芽より生まれるものはまことに水によって生きる。

Verse 78

समुदायेन भूतानां पञ्चानामुद्भिजं भुवि । जरायुजाश्च स्तन्येन विना जीवितुमक्षमाः

五種の生類を総じて見るに、芽より生まれるものは地上に栄え、胎より生まれるものは乳なくして生きることができない。

Verse 79

विना तेन कथं पुत्र त्वया प्राणा विधारिताः । तां तथा जननीं प्राह स च बाष्पाविलेक्षणाम्

「それなくして、わが子よ、いかにして汝の命の息は保たれたのか。」彼は涙に曇る眼の母に、かく語りかけた。

Verse 80

अश्वत्थफलनिर्यासपानात्प्राणा मया धृताः । गौणं तदा तया तस्य पिप्पलादेति कल्पि तम्

彼は言った。「アシュヴァッタ（ピッパラ）の樹の実より滴る樹液を飲み、我は命の息を保った。」それゆえ母は彼に副名として「ピッパラーダ」と名づけた。

Verse 81

नाम तेन जगत्यस्मिन्नित्यं ख्यातं महात्मनः । तत्रस्थैर्मुनिभिस्तस्य कृताः सर्वैर्यथाक्रमम्

その名によって、その大いなる魂はこの世に常に名高くなった。そこに住む諸牟尼は、しかるべき次第に従い、彼のために一切の儀礼を執り行った。

Verse 82

संस्काराः पिप्पलादस्य वेदोक्ता वेद पारगैः । षडंगोपांगसंयुक्ता वेदास्तेन समुद्धृताः । तदाश्रमनिवासिभ्यो मुनिभ्यश्च सुपुष्कलाः

ピッパラーダのために、ヴェーダに通暁した聖仙たちは、ヴェーダに説かれるサンスカーラ（浄化の儀礼）を執り行った。六つのヴェーダーンガと諸補助学を具え、彼はヴェーダを究めてこれを顕し、かのアーシュラマに住むムニたちにとって、きわめて大いなる利益となった。

Verse 83

पुनस्तत्र स्थितश्चासौ दृष्ट्वा मुनिकुमारकान् । स्वपित्रंकगतान्प्राह जननीं तां शुचिस्मिताम्

やがて彼は再びそこに留まり、仙人の子らが父の膝に抱かれて座るのを見た。そして、清らかな微笑をたたえる母に語りかけた。

Verse 84

पिता मे कुत्र भद्रं ते सुभद्रे कथय स्फुटम् । तदेकांतस्थितो येन बालक्रीडां करोम्यहम्

「わたしの父はどこにおられますか。あなたに吉祥あれ――おおスバドラーよ、はっきりとお告げください。そうすれば、わたしはあの静かな隠れ処に独り留まり、幼子の遊びを続けましょう。」

Verse 85

एवं सा जननी तेन यदा पृष्टा तपस्विनी । तदा रोदितुमारब्धा नोत्तरं किञ्चिदब्रवीत्

このように、彼に問われた苦行の母は、たちまち泣き出し、何ひとつ答えを口にしなかった。

Verse 86

रुदन्तीं तां समालोक्य कुद्धोऽसौ मुनिदारकः । किमसौ कुत्सितः कश्चिद्येन नाख्यासि तं मम

母が泣くのを見て、聖仙の子であるその少年は怒って言った。「父は卑しむべき者なのですか。だから、わたしに父のことを語ってくださらないのですか。」

Verse 87

इत्युक्ते सुतमाहैवं विबुधैस्ते पिता हतः । कोपं त्यजस्व भद्रं ते दधीचिः कथितो मया

彼がそのように語ると、母は子に言った。「汝の父は神々に討たれた。怒りを捨てよ――汝に祝福あれ。わたしは告げたではないか、彼こそダディーチ（Dadhīci）である」と。

Verse 88

कोपवह्निप्रदीप्तात्मा प्राह तां जननीं पुनः । किमपकृतं सुराणां मत्पित्रा कथयस्व तत्

怒りの火に心を燃やし、彼は再び母に言った。「我が父は神々にいかなる咎をなしたのか。それを語ってくれ。」

Verse 89

सुभद्रोवाच । शस्त्राणां कारणान्मूढैर्हतोऽसौ मुनिपुंगवः प्र । यच्छन्नपि चान्यानि तदाकाराणि सुव्रत

スバドラは言った。「武器の因縁ゆえに、あの聖仙の雄牛は迷える者どもに殺された。おお、清き誓いを守る者よ、たとえ彼がそれらを隠しても、彼らは同じ武器の別の姿を求めたのだ。」

Verse 90

श्रुत्वैतद्वचनं सोऽपि मुनिरुग्रतपास्तदा । पिता मे यो हतो देवैस्तेषां कृत्यां महाबलाम्

この言葉を聞くと、激しい苦行の聖者はその時決意した。「我が父は神々に討たれた。ゆえに彼らに向けて、大いなる力をもつクリティヤー（kṛtyā）――滅尽の法――を起こそう。」

Verse 91

उत्थाप्य पातयिष्यामि मूर्द्ध्नि प्राणापहारिकाम् । पितामहमहं मुक्त्वा नैव हन्यो भवेद्यदि

「それを起こして彼らの頭上に打ち下ろす。命を奪うものとなろう。もし彼らの祖父（祖霊）を赦さぬなら、彼らのうち一人として無傷では残るまい。」

Verse 92

अन्यान्प्रमथयिष्यामि कृत्याशस्त्रेण संगतान् । शरणं यदि यास्यंति गीर्वाणा मद्भयातुराः । तथापि पातयिष्यामि तेनैव सह संगतान्

私はクリティヤーの武器によって、団結する他の者たちを粉砕しよう。たとえ神々が私への恐怖に苦しみ避難しようとも、彼らと協力する者たちをも私は打ち倒すであろう。

Verse 93

मत्वैवं तमृषिं कुद्धं सर्वे ते सुरसत्तमाः । ब्रह्माणं शरणं प्राप्ता भयेन महताऽर्द्दिताः

その聖仙がこのように激怒していることを悟り、すべての最高神たちは、大きな恐怖に襲われ、ブラフマー神のもとへ避難した。

Verse 94

तांस्तस्य शरणं प्राप्ताञ्ज्ञात्वा देवः कृपान्वितः । तत्रैव गत्वा त्वरितं प्राह देवाञ्जनार्द्दनः

彼らが彼のもとに避難を求めたことを知り、慈悲深い主ジャナルダナは直ちにそこへ行き、速やかに神々に語りかけた。

Verse 95

भवतां रक्षणोपायश्चिंतितोऽत्र मयाऽधुना । तेन तां मोहयिष्यामि कृत्यां हंतुमुपस्थिताम्

私は今ここで、あなた方を守る手段を考案した。その策によって、殺戮のために現れたそのクリティヤーを惑わせよう。

Verse 96

अत्रांतरे पिप्पलादः पितुर्वैरमनुस्मरन् । हंतुं सुरान्व्यवसितः प्रविवेश हिमाचलम्

その間、ピッパラーダは父に関する敵意を思い出し、神々を殺すことを決意してヒマラヤに入った。

Verse 97

श्रुत्वा तदप्रियं वाक्यं मातुर्वक्त्राद्विनिर्गतम् । पिप्पलादः पुनर्यातस्तस्मात्स्थानाद्धिमाचलम्

母の口から発せられた不快な言葉を聞くや、ピッパラーダは再びその地を去り、ヒマーチャラへと向かった。

Verse 98

स्वर्गसोपानवत्पुंसां स्थलीभूतमिवांबरम् । शेषस्याभोगसंकाशं प्राप्तोऽसौ तुहिनाच लम्

彼はトゥヒナーチャラ（雪の山）に至った。そこでは天がまるで固い大地となったかのようで、人々にとって天界への階（きざはし）のごとく、シェーシャのとぐろのように広大にひろがっていた。

Verse 99

प्रतिज्ञां कुरुते यत्र स्थितः स्थाणुरिवाचलः । हंतारो ये मम पितुस्तान्हनिष्यामि चारणात्

そこで彼は山上に柱のごとく動かず立ち、誓願した。「我が父を殺した者どもを、余すところなく必ず討ち滅ぼす。」

Verse 100

कृत्याशस्त्रेण सकलानमर त्वेन गर्वितान् । तस्मिन्स्थितः प्रकुपितः शिवायतनसंसदि

憤怒に燃え、彼はシヴァの聖所の集会にとどまり、クリティヤの武器をもって、不死を誇る者どもをことごとく打ち倒さんとした。

Verse 101

अत्रस्थः साधयिष्यामि तां कृत्यां चिंतयन्हृदि । कृत्यां वा साधयिष्यामि यास्ये वा यमसादनम्

「ここに留まり、あのクリティヤを成就させよう」と彼は胸中に念じた。「クリティヤを必ず成し遂げるか、さもなくばヤマの住処（死）へ赴くのみ。」

Verse 102

निर्द्वन्द्वो निर्भयो भूत्वा निराहारो ह्यहर्निशम् । सव्येन पाणिना सव्यं निर्मथ्योरुमहं पुनः

彼は迷いと恐れを捨て、昼夜断食し、再び左手で左の太腿をこすり始めた。

Verse 103

तस्मा दुत्पादयिष्यामि महाकृत्यामिति स्थितः । संवत्सरे तस्य गते ऊरुगात्राद्विनिःसृता

「ここから偉大なるクリティヤー（Kṛtyā）を生み出そう」と決意し、一年が過ぎた時、彼女は彼の太腿から現れた。

Verse 104

वडवा गुरुभारार्त्ता वाडवेनान्विता तदा । ऊरो र्निर्गत्य सा तस्मात्सुषुवे सुमहाबलम्

その時、重荷に苦しみ、ヴァダヴァの火を伴った牝馬（ヴァダヴァ）が彼の太腿から現れ、そこから彼女は極めて強大な力を持つ者を生んだ。

Verse 105

वडवा स्वोदराद्गर्भं ज्वालामालासमाकुलम् । विमुच्य तमृषेस्तस्य पुरो गर्भं समुज्जवलम्

牝馬は自らの腹から、炎の輪に囲まれた胎児を解き放った。それは光り輝き、燃え盛っており、その輝く「胎内」を賢者の前に置いた。

Verse 106

पुनर्गता क्वापि तदा न ज्ञाता मुनिना हि सा । वडवानलो नरस्तस्याः स गर्भो निःसृतस्तदा

その後、彼女は再びどこかへ去り、賢者は彼女がどこへ行ったのか知らなかった。その時、ヴァダヴァーナラ（海底の火）の性質を持つその胎児は、男として現れた。

Verse 107

कल्पांत इव भूतानां कालाग्निरिव वर्चसा । विद्युत्पुञ्जप्रतीकाशं तं दृष्ट्वा पुरतः स्थितम्

彼が眼前に立つのを見た――劫末の時火のごとく赫々と輝き、稲妻の群れのように見えるその姿に、聖仙は戦慄を呼ぶ光輝を観た。

Verse 108

स चापि विस्मितोऽत्यंतं किमेतदिति चिंतयन् । ततस्तेन पुरःस्थेन वाडवेन च वह्निना

彼もまた甚だ驚き、「これは何であろう」と思案した。すると、前に立つヴァーダヴァの火――燃え盛るその火が――彼に呼びかけた。

Verse 109

ऋषिः प्रोक्तः पिप्पलादः साधितोऽहं त्वया बलात् । इदानीं ते मया कार्यं कर्त्तव्यं यत्समाहितम्

聖仙は言った。「我はピッパラーダ。汝の力により、我は強いて制せられ、屈した。今や、汝が固く定めたことを、我が汝のために成すべきである。」

Verse 110

करिष्यामीह तत्सर्वम साध्यमपि साध्यताम् । स्वोरुं निर्मथ्य जनितो येन संवत्सरादहम् । तातोरुणा विहीनोऽपि करिष्ये त्वत्समीहितम्

「ここにて我はそのすべてを成そう。たとえ不可能に見えることも可能となれ。われは自らの腿を摩して一年ののちに生じたゆえ、腿を失えども、汝の望むところを成就しよう。」

Verse 111

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मुनिः कोपसमन्वितः । प्रोवाच विबुधान्सर्वान्मद्दत्तान्भक्षय स्वयम्

その言葉を聞くや、聖仙は怒りに満ち、諸天に告げた。「我が与えし神々すべてを、汝みずから喰らえ！」

Verse 112

पितुर्वधात्क्रोधकृतावधानं मत्वा सुरा रौद्रमतीव घोरम् । समेत्य सर्वे पुरुषं पुराणं समाश्रितास्ते सहसा सभार्याः

父を殺されたゆえに、その心が憤怒に駆られ、きわめて猛々しく恐るべきものとなったと知って、諸神は皆集い、后妃とともに、たちまち原初のプルシャ（太初の御方）に帰依した。

Verse 113

स तान्समाश्वास्य सुरान्वरिष्ठं कोपानलं तत्र ययौ प्रहृष्टः । दृष्ट्वा च तं वै रविपुंजकाशमुवाच विष्णुर्वचनं वरिष्ठम्

ヴィシュヌはその神々を慰めてから、歓喜してそこへ赴き、最も激しい「憤怒の火」のもとへ向かった。彼が太陽の群れのごとく輝くのを見て、ヴィシュヌは最上の言葉を語った。

Verse 114

अहं सुरेशान तवैव पार्श्वं विसर्जितो जातभयैश्च देवैः । मत्तः शृणु त्वं वचनं हि पथ्यं यच्चारणानां भवतोऽपि पथ्यम्

おお神々の主よ、恐れに打たれたデーヴァたちは、私をあなたの御側へ遣わしました。どうか私からの健やかな勧めをお聞きください。それはあなたにも、またチャーラナたちにも益となります。

Verse 115

ज्ञातं बलं ते विबुधैरचिंत्यं विनाशनं चात्मवतां ह्यवश्यम् । एवं स्थिते कुरु वाक्यं सुराणामेकैकमद्धि प्रतिवासरं त्वम्

賢者たちは、あなたの力が思議を超えること、そして強き者でさえ滅びうることを知っています。ゆえにこの状況では、神々の願いをお受けください――彼らを一人ずつ、日ごとにお召し上がりください。

Verse 116

मुख्यानां कोटयस्त्रिंशत्सुराणां बलशालिनाम् । कथं तु भक्षणं तेषां युगपत्त्वं करिष्यसि

力に満ちた主たる神々が三十倶胝もいる――それらを同時にすべて召し上がるなど、いかにして可能でしょうか。

Verse 117

तस्मादेकैकशस्तेषां कर्त्तव्यं भक्षणं त्वया । नैकेन भवता शक्या विधातुं भक्षणक्रिया

ゆえに、汝はそれらを一つずつ食らうべし。汝には一度にすべてを食らい尽くす行いは成し得ぬ。

Verse 118

तथा च पांडुरोगित्वं हुतभुक्प्राप्तवान्पुरा । अतिभक्षणं न युक्तं तस्मात्कुरु मतिं मम

さらに、昔、火神（フタブク）は蒼白の病にかかった。過度の摂食は相応しくない。ゆえに我が忠告を受け入れよ。

Verse 119

तथा च युगपत्तेषु भक्षितेषु पुनस्त्वया । प्रत्यहं भक्षणोपायश्चिंतितव्यो बुभुक्षया

もし汝がそれらを一度に食らい尽くすなら、飢えに駆られて、日ごとに新たな摂食の手立てを案じねばならぬ。

Verse 121

तत्करिष्यायहं सर्वमाहैवं स जनार्दनः । एकैकशः स विबुधान्भक्षयिष्यति वाडवः

「それらすべてを我が成そう」とジャナールダナは言った。かくしてヴァーダヴァは神々を一柱ずつ食らうであろう。

Verse 122

ततः सुराः सुरेशानं तं विष्णुममितौजसम् । प्रणम्याहुर्यथायुक्तं शोभनं भवता कृतम्

そのとき神々は、量り知れぬ光輝を具えたヴィシュヌに礼拝し、しかるべく言った。「あなたのなされたことは相応しく、まことに見事です。」

Verse 123

भूयोऽद्य पुनरेवास्य दोषस्योपशमक्रियाम् । कर्तुं त्वमेव शक्तोऽसि नान्यस्त्राता दिवौक साम्

まさに今日もまた、ただ汝のみがこの過失を鎮める対治の行を成し得る。天界に住まう者らに、汝以外の救い主はない。

Verse 124

ततः पीतांबरधरः शंखचक्रगदाधरः । युष्मद्भयं हरिष्यामि तत्सुरानाह माधवः

そのとき黄衣をまとい、法螺貝・円盤・棍棒を執るマーダヴァは、神々に告げた。「汝らの恐れを我が取り除こう。」

Verse 125

श्रुत्वैतद्विबुधाः सर्वे हर्षेणोत्फुल्ल लोचनाः

これを聞くや、神々は皆歓喜し、喜びにその眼は花のごとく開いた。

Verse 126

ततस्तान्विबुधान्दृष्ट्वा प्रोवाच स तु वाडवः । किमिदानीं मया कार्यं भवतां कथ्यतां हि तत्

やがて彼はその神々を見て、ヴァーダヴァは言った。「いま我は何をなすべきか。汝らのためになすべきことを、明らかに告げよ。」

Verse 127

अत्रान्तरे विश्व तनुर्महौजा विमोहयंस्तं ज्वलनं स्वबुद्ध्या । प्रोवाच पूर्वं विहिता यदापस्ता भक्षयस्वेति महानुभावः

その間、宇宙の身を具えた大威力の者は、自らの智慧によってその燃えさかる火を惑わせ、宣した。「先に水が定められたゆえ、その水を食らえ。」

Verse 128

एतद्व्यवसितं विष्णोर्यः शृणोति समाहितः । सोऽतिचारभयान्मुक्तो ज्ञानं मुक्तिमवाप्नुयात्

心を一つにしてヴィシュヌのこの決意を聞く者は、過ちへの恐れから解き放たれ、霊的な智慧と解脱（モークシャ）を得る。