Adhyaya 29

Verse 1

पौलस्त्य उवाच । ततो गच्छेन्नृपश्रेष्ठ कपिलातीर्थमुत्तमम् । यत्र स्नातो नरः सम्यङ्मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

パウラースティヤは言った。「それから、王の中の最勝者よ、すぐれたカピラー・ティールタへ赴くがよい。そこでは人が正しく沐浴すれば、あらゆる罪業から解き放たれる。」

Verse 2

पुराऽभून्नृपतिर्नाम सुप्रभः परवीरहा । नित्यं च मृगयाशीलो मृगाणामहिते रतः

昔、スプラバという名の王がいた。敵の勇士を討つ者であり、常に狩猟を好み、鹿を害することに心を奪われていた。

Verse 3

न तथा स्त्रीषु नो भोगे नाश्वयाने न वारणे । तस्याभूदनुरागश्च यथा मृगविमर्द्दने

彼は女や享楽にも、馬や乗り物にも、象にも、それほど執着しなかった。彼の情熱は、狩りで鹿を打ち倒すことにこそ向けられていた。

Verse 4

स कदाचिन्नृपश्रेष्ठ मृगासक्तोऽर्बुदं गतः । अपश्यत्सानुदेशे च मृगीं शिशुसमावृताम्

ある時、王の中の最勝者よ、狩りに取り憑かれた彼はアルブダへ赴いた。そこで山腹の林のあたりに、子鹿に囲まれた雌鹿を見た。

Verse 5

स्तनं धयन्तीं सुस्निग्धां शिशोः क्षीरानुरागिणः । सा तेन विद्धा बाणेन सहसा नतपर्वणा

その雌鹿はやさしく子に乳を含ませ、子鹿は母の乳に恋い慕っていた。だが不意に、切り欠きのあたりが曲がった矢柄の矢で、彼に射抜かれてしまった。

Verse 6

अथ सा पार्थिवं दृष्ट्वा प्रगृहीतशरासनम् । द्वितीयं योजयानं च मृगी बाणं सुनिर्मलम्

そのとき雌鹿は、弓を手にした王が、さらに第二の清らかで汚れなき矢をつがえるのを見て、

Verse 7

ततः सा कोपसन्तप्ता भूपालं प्रत्यभाषत । नायं धर्मः स्मृतः क्षात्त्रो यस्त्वयाद्य निषेवितः

ついで彼女は怒りに灼かれ、王に告げた。「これは刹帝利（クシャトリヤ）の記憶されるダルマではない。今日あなたが行った振る舞いは、その道に反する。」

Verse 8

शयानो मैथुनासक्तः स्तनपो व्याधिपीडितः । न हंतव्यो मृगो राजन्मृगी च शिशुना वृता

「王よ、鹿は横たわるとき、交わりに耽るとき、乳を与えるとき、病に苦しむときには殺してはならぬ。まして子鹿を伴う雌鹿を討ってはならぬ。」

Verse 9

तदद्य मरणं जातं मम सर्वं नृपाधम । तव बाणं समासाद्य पुत्रस्य च मया विना

「ゆえに今日、我にとってはすべてが死となった、卑しき王よ。汝の矢により我が子は傷つき、我なくして取り残されたのだ。」

Verse 10

यस्मादहमधर्मेण हता भूमिपते त्वया । तस्मादत्रैव सानौ त्वं रौद्रव्याघ्रो भविष्यसि

「我は汝によりアダルマ（不義）にて殺された。ゆえに大地の主よ、この山の斜面そのものにて、汝は猛き虎となるであろう。」

Verse 11

पुलस्त्य उवाच । तच्छ्रुत्वा सुमहत्पापं स नृपो भयसंकुलम् । तां वै प्रसादयामास प्राणशेषां तदा मृगीम्

プラスタヤは言った。「その大いなる罪を帯びた言葉を聞くや、王は恐怖に包まれ、命の残りわずかな雌鹿をその時なだめ、赦しを乞うた。」

Verse 12

अविवेकान्मया भद्रे हता त्वं निर्घृणेन च । कुरु शापविमोक्षं त्वं तस्माद्दीनस्य सन्मृगि

「おお優しき者よ、我が無分別と無慈悲ゆえに、そなたを殺めてしまった。おお気高き雌鹿よ、今や哀れな我に、呪いからの解放を授けてくれ。」

Verse 13

मृग्युवाच । यदा तु कपिलां नाम द्रक्ष्यसे त्वं पयस्विनीम् । धेनुं तया समालापात्प्रकृतिं यास्यसे पुनः

雌鹿は言った。「だが、カピラーという名の乳牛を見いだす時、その牛と語り合えば、汝は再び本来の姿へと戻るであろう。」

Verse 14

एवमुक्त्वा मृगी राजाग्रतः प्राणैर्व्ययुज्यत । पीडिता शरघातेन पुत्रस्नेहाद्विशेषतः

そう言い終えると、雌鹿は王の前で息絶えた。矢の一撃に苦しめられ、ことさらに子への愛ゆえに痛みは深かった。

Verse 15

अथाऽसौ पार्थिवः सद्यो रौद्रास्यः समजायत । व्याघ्रो दशकरालश्च तीक्ष्णदन्तनखस्तथा । भक्षयामास तां सेनामात्मीयां क्रोधमूर्च्छितः

するとその王はたちまち凄まじい相となり、鋭い牙と爪を備えた、あらゆる面で恐るべき虎と化した。怒りの狂気に呑まれ、彼は自らの軍勢を食らい始めた。

Verse 16

ततस्ते सैनिका राजन्हतशेषाः सुदुःखिताः । स्वगृहाणि ययुस्तत्र यथा वृत्तं जने पुरे

そののち、生き残った兵たちは、王よ、深い悲しみに沈みつつそれぞれの家へ帰り、都の人々にそこで起こった次第を語り告げた。

Verse 17

निवेदयन्तो वृत्तांतं चत्वरेषु त्रिकेषु च । यथा वै व्याघ्रतां प्राप्तः स राजाऽर्बुदपर्वते

彼らは広場や辻々で一部始終を告げ知らせ、アルブダ山においてその王がまことに虎となったさまを語った。

Verse 18

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य पुत्रं भूरिपराक्रमम् । राज्येऽभिषेचयामासु नाम्ना ख्यातं महौजसम्

その言葉を聞くと、人々は武勇に富む王子に灌頂（アビシェーカ）の儀を行い、名高く大いなる光輝を備えたその皇子を王座に就けた。

Verse 19

कस्यचित्त्वथ कालस्य तस्मिन्सानौ नृपोत्तम । तृषार्तं गोकुलं प्राप्तं गोपगोपीसमाकुलम्

やがて時が過ぎ、王の中の最勝者よ、牛飼いの男たちと女たちで満ちたゴークラ（牧人の集落）が、渇きに苦しみつつその山の斜面に到来した。

Verse 20

तत्रैका गौः परिभ्रष्टा स्वयूथात्तृणतृष्णया । कपिलेति च विख्याता स्वयूथस्याग्रगामिनी

そこでは一頭の牝牛が、草を求める飢えと水を求める渇きに駆られて、自らの群れから迷い出た。彼女は「カピラー」として名高く、群れの先頭を行く導き手であった。

Verse 21

अच्छिन्नाग्रतृणं या तु सदा भक्षयते नृप । अथ सा गह्वरं प्राप्ता गिरेः शून्यं भयंकरम्

常に先の切られていない草を食んでいたその牝牛は、王よ、やがて山の洞窟に至った。そこは人影なく、恐ろしいほど荒涼としていた。

Verse 22

तत्राससाद तां व्याघ्रो दंष्ट्रोत्कटमुखावहः । सा तं दृष्टवती पापं त्रासमाप मृगीव हि

そこに牙の際立つ恐ろしい面貌の虎が立ちはだかった。彼女はその邪なる獣を見て、雌鹿のように震え上がった。

Verse 23

स्मरंती गोकुले बद्धं स्वसुतं क्षीरपायिनम् । दुःखेन रुदतीं तां स दृष्ट्वोवाच मृगाधिपः

牛飼いの里に繋がれ、なお乳を飲むわが子牛を思い出し、彼女は悲しみに泣いた。その泣く姿を見て、獣の王は言葉を発した。

Verse 24

व्याघ्र उवाच । किं वृथा रुद्यते धेनो मां प्राप्य न हि जीवितम् । विद्यते कस्यचिन्मूर्खे स्मरेष्टां देवतां ततः

虎は言った。「なぜむなしく泣くのだ、牝牛よ。わがもとに来た以上、命は残らぬ。愚かなら、汝の慕う神を念じてみよ——もし助けがあるのならな。」

Verse 25

कपिलोवाच । स्वजीवितभयाद्व्याघ्र न रोदिमि कथंचन । पुत्रो मे बालको गोष्ठ्यां क्षीरपायी प्रतीक्षते

カピラーは言った。「虎よ、わが命を恐れて泣くのではありません。乳を飲む幼い子牛が、牛舎で私を待っているのです。」

Verse 26

नाद्यापि स तृणा न्यत्ति तेनाहं शोकविक्लवा । रोद्मि व्याघ्र सुतस्नेहात्सत्येनात्मानमालभे

「今なおあの子は草を食べません。それゆえ私は悲嘆にくれております。おお虎よ、子牛への愛ゆえに私は泣くのです。真実にかけて、我が身を誓い（必ず戻ると）申し上げます。」

Verse 27

पाययित्वा सुतं बालं दृष्ट्वा पृष्ट्वा जनं स्वकम् । पुनः प्रत्यागमिष्यामि यदि त्वं मन्यसे विभो

「幼い子牛に乳を飲ませ、また我が者たちのもとへ行って見舞い、安否を尋ねたのち、私は再び戻って参ります――もしあなたが、力ある御方よ、お許しくださるなら。」

Verse 28

व्याघ्र उवाच । गत्वा स्वसुतसांनिध्यं दृष्ट्वात्मीयं च गोकुलम् । पुनरागमनं यत्ते न च तच्छ्रद्दधाम्यहम्

虎は言った。「自分の子牛のそばへ行き、己の牛舎を見たならば、そなたが再び戻るということを、私は信じない。」

Verse 29

भयान्मां भाषसे चैवं नास्ति प्राणसमं भयम् । तस्मात्प्राणभयान्न त्वमागमिष्यसि धेनुके

「恐れゆえに、そなたはこのように私に語るのだ。命を失う恐れに勝る恐れはない。ゆえに命惜しさから、そなたは戻って来まい、雌牛よ。」

Verse 30

कपिलो वाच । शपथैरागमिष्यामि सत्यमेतच्छृणुष्व मे । प्रत्ययो यदि ते भूयान्मां मुञ्च त्वं मृगाधिप

カピラーは言った。「私は厳かな誓いによって縛られ、必ず戻ります――この真実を私からお聞きください。もしさらに強い確証を望まれるなら、獣の主よ、どうか私をお放しください。」

Verse 31

व्याघ्र उवाच । ब्रूहि ताञ्छपथान्भद्रे समागच्छसि यैः पुनः । ततोऽहं प्रत्ययं गत्वा मोचयिष्यामि वा न वा

虎は言った。「おお優しき者よ、いかなる誓いによって汝は再び戻るのか、それを語れ。われが確証を得たなら、汝を放つか否かを決めよう。」

Verse 32

कपिलोवाच । वेदाध्ययनसंपन्नं ब्राह्मणं वंचयेत्तु यः । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

カピラーは言った。「もし我が再び戻らぬなら、ヴェーダの学修に成就したブラーフマナを欺く者の罪によって、我は汚されん。」

Verse 33

गुरुद्रोहरतानां च यत्पापं जायते नृणाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

「もし我が再び戻らぬなら、師（グル）を裏切ることを喜ぶ人々に生ずる罪によって、我は染められん。」

Verse 34

यत्पापं ब्राह्मणं हत्वा गां च हत्वा प्रजायते । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

「もし我が再び戻らぬなら、ブラーフマナを殺し、また牛を殺すことより生ずる罪によって、我は汚されん。」

Verse 35

मित्रद्रोहे च यत्पापं यत्पापं गुरुवंचके । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

「もし我が再び戻らぬなら、友を裏切る罪、また師（グル）を欺く罪によって、我は染められん。」

Verse 36

यो गां स्पृशति पादेन ब्राह्मणं पावकं तथा । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

もし私が再び戻らぬなら、足で牛に触れる者の罪、また同様にブラーフマナと聖なる火に触れる者の罪によって、我が身が汚されますように。

Verse 37

कूपारामतडागानां यो भंगं कुरुत नरः । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

もし私が再び戻らぬなら、井戸や園や池を破壊する者の罪によって、我が身が汚されますように。

Verse 38

कृतघ्नस्य च यत्पापं सूचकस्य च यद्भवेत् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

もし私が再びここへ来ぬなら、恩知らずの罪と告げ口する者の罪、そのまさに同じ罪によって我が身が汚されますように。

Verse 39

मद्यमांसरतानां च यत्पापं जायते नृणाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

もし私が再びここへ来ぬなら、酒と肉に耽る人々に生じる罪、その同じ罪によって我が身が汚されますように。

Verse 40

राजपैशुन्यकर्तॄणां यत्पापं जायते नृणाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

もし私が再びここへ来ぬなら、王の事において誹謗と告げ口をなす人々に生じる罪、その同じ罪によって我が身が汚されますように。

Verse 41

वेदविक्रयकर्तॄणां यत्पापं संप्रजायते । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

もし私が再びここへ来ないなら、ヴェーダを売る者に生じる罪によって私が汚されますように。その罪そのものによって、私が穢れを帯びますように。

Verse 42

दीयमानं द्विजातीनां निवारयति योऽल्पधीः । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

もし私が再びここへ来ないなら、二度生まれの者（ドヴィジャ）に施される布施を妨げる愚鈍な者の罪によって私が汚されますように。その罪そのものによって、私が穢れを帯びますように。

Verse 43

विश्वस्तघातकानां च यत्पापं समुदाहृतम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

もし私が再びここへ来ないなら、信頼を寄せた者を殺す者に定められた罪によって私が汚されますように。その罪そのものによって、私が穢れを帯びますように。

Verse 44

द्विजद्वेषरतानां हि यत्पापं जायते नृणाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

もし私が再びここへ来ないなら、二度生まれの者（ドヴィジャ）への憎しみに耽る人々に生じる罪によって私が汚されますように。その罪そのものによって、私が穢れを帯びますように。

Verse 45

परवादरतानां च पापं यच्च दुरात्मनाम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

もし私が再びここへ来ないなら、他者を誹謗して喜ぶ邪悪な者たちの罪――それがいかなる罪であれ――によって私が汚されますように。その罪そのものによって、私が穢れを帯びますように。

Verse 46

रात्रौ ये पापकर्माणो भक्षंति दधिसक्तुकान् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

もし私が再びここへ来ないなら、夜に凝乳（ダディ）を炒り粉と混ぜて食する罪人たちのその罪によって、私もまた汚されよ—まさにその罪により、私が染まりますように。

Verse 47

वृंताकं मूलकं श्वेतं रक्तं येऽश्नंति गृंजनम् । तेन पापेन लिप्यामि यद्यहं नागमे पुनः

もし私が再びここへ来ないなら、茄子と大根、そして白と赤のグリニャナ（gṛñjana）を食する者たちのその罪によって、私もまた汚されよ—まさにその罪により、私が染まりますように。

Verse 48

पुलस्त्य उवाच । स तस्याः शपथाञ्छ्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । प्रत्ययं च तदा गत्वा व्याघ्रो वाक्यमथाब्रवीत्

プラスタヤは語った。彼女の厳粛な誓いを聞くや、虎は驚きに目を見開いた。やがてその真心を信じ、虎は次の言葉を告げた。

Verse 49

व्याघ्र उवाच । गच्छ त्वं गोकुले भद्रे पुनरागमनं कुरु । न चैतदवगंतव्यं यदयं वञ्चितो मया

虎は言った。「行け、善き婦人よ。ゴークラ（牛飼いの里）へ行き、そして必ず戻って来い。だがこの件で、私がお前に欺かれたと知られてはならぬ。」

Verse 50

कपिले गच्छ पश्य त्वं तनयं सुतवत्सले । पाययित्वा स्तनं पूर्णमवघ्राय च मूर्धनि

おおカピラーよ、わが子をいとおしむ優しき母よ、行って汝の息子に会いなさい。乳房から満ち足りるまで飲ませ、そしてその頭頂（みずら）に香りを嗅ぎ（口づけし）なさい。

Verse 51

मातरं भ्रातरं दृष्ट्वा सखीः स्वजनवबांधवान् । सत्यमेवाग्रतः कृत्वा नान्यथा कर्तुमर्हसि

母、兄弟、友、そして自らの親族縁者を見たなら――真実をまず先に据えて――他のように行ってはならない。

Verse 52

पुलस्त्य उवाच । साऽनुज्ञाता मृगेन्द्रेण कपिला पुत्रवत्सला । अश्रुपूर्णमुखी दीना प्रस्थिता गोकुलं प्रति

プラスタヤは言った。獣の王に許しを得て、子をいのちのごとく愛するカピラーは、涙に濡れた顔で、憂い沈みつつゴークラへと旅立った。

Verse 53

वेपमाना भयोद्विग्ना शोकसागरमध्यगा । करिणीव हि रौद्रेण हरिणा सा बलीयसा । ततः स्वगोकुलं प्राप्ता रभमाणा मुहुर्मुहुः

彼女は震え、恐れに揺さぶられ、悲しみの海のただ中に沈むかのようであった――猛く自分より強い獅子に追われる雌象のように――やがて己のゴークラに着き、幾度も幾度も鳴き声を上げた。

Verse 54

तस्याः शब्दं ततः श्रुत्वा ज्ञात्वा वत्सः स्वमातरम् । सम्मुखः प्रययौ तूर्णमूर्द्ध्वपुच्छः प्रहर्षितः

その声を聞き、自分の母だと悟ると、子牛は正面から急いで駆け寄った――尾を高く掲げ、歓喜に満ちて。

Verse 55

अकालागमनं तस्या रौद्रं भंभारवं तथा । दृष्ट्वा श्रुत्वा च वत्सोऽसौ शंकितः परिपृच्छति

彼女の不意の帰来と、荒く乱れた鳴き声とを見聞きして、子牛は不安にかられ、疑いを抱いて問いかけ始めた。

Verse 56

वत्स उवाच । न ते पश्यामि सौम्यत्वं दुर्मना इव लक्ष्यमे । किमर्थमन्यवेलायां समायाता वदस्व मे

子牛は言った。「おお温和なる方よ、いつもの優しさが見えません。心に憂いを抱えているようです。なぜこの不思議な時刻に来られたのですか。私に告げてください。」

Verse 57

कपिलोवाच । पिब पुत्र स्तनं पश्चात्कारणं चापि मे शृणु । आगताऽहं तव स्नेहात्कुरु तृप्तिं यथेप्सिताम्

カピラーは言った。「わが子よ、まず乳房の乳を飲みなさい。その後で、わたしの理由も聞きなさい。あなたへの愛ゆえに来たのです—望むままに満ち足りなさい。」

Verse 58

अपश्चिममिदं पुत्र दुर्लभं मातृदर्शनम् । मयाऽद्य पुत्र गंतव्यं शपथैरागता यतः

彼女は言った。「わが子よ、母に会うこの機会は時ならず、まことに稀です。けれど今日、愛しい子よ、わたしは去らねばなりません—厳かな誓いに縛られて来たからです。」

Verse 59

व्याघ्रस्य कामरूपस्य दातव्यं जीवितं मया । तेनाहं शपथैर्मुक्ता कारणात्तव पुत्रक

彼女は言った。「自在に姿を変える虎に、わたしは命を差し出さねばなりません。だからこそ、わが子よ、誓いの束縛は、それを果たしてこそ解かれるのです。」

Verse 60

मयाऽद्य तत्र गंतव्यं मृगराजसमीपतः । यदा च शपथैः पुत्र दास्यामि च कलेवरम्

彼女は言った。「今日、わたしはそこへ行かねばなりません。獣の王の御前へ。誓いの言葉に従い、わが子よ、わたしはこの身さえ捨てねばならないのです。」

Verse 61

वत्स उवाच । अहं तत्र गमिष्यामि यत्र त्वं गंतुमिच्छसि । श्लाघ्यं हि मरणं मेऽद्य त्वया सह न संशयः

ヴァツァは言った。「あなたが行きたいと望むところへ、わたしもそこへ参りましょう。まことに、今日あなたと共に死ねるなら、それは誉れある死である。疑いはない。」

Verse 62

एकाकिनाऽपि मर्त्तव्यं यस्मान्मया त्वया विना । यदि मां सहितं तत्र त्वया व्याघ्रो वधिष्यति

たとえあなたがいなくとも、わたしは独りで死ぬ定めです。もしあの地で、あなたと共にいる時に虎がわたしを殺すというのなら、それもまたよいのです。

Verse 63

या गतिर्मातृभक्तानां ध्रुवं सा मे भविष्यति । तस्मादवश्यं यास्यामि त्वया सह न संशयः

母に篤く仕える者に定まる行く末があるなら、それは必ずわたしのものとなりましょう。ゆえに、わたしは必ずあなたと共に参ります。疑いはありません。

Verse 64

अथवाऽत्रैव तिष्ठ त्वं शपथाः संतु मे तव । तव स्थाने प्रयास्यामि मातस्त्वं यदि मन्यसे

あるいは、あなたはここに留まってください。あなたの誓いはこのわたしが負いましょう。母上、もしお許しくださるなら、わたしがあなたの代わりに参ります。

Verse 65

जनन्या विप्रयुक्तस्य जीवितं न हि मे प्रियम् । नास्ति मातृसमः कश्चिद्बालानां क्षीरजीविनाम्

母と離れて生きる命は、わたしには愛おしくありません。乳により生きる幼子にとって、母に勝る者は誰もいないのです。

Verse 66

नास्ति मातृसमो नाथो नास्ति मातृसमा गतिः । ये मातृनिरताः पुत्रास्ते यांति परमां गतिम्

母に勝る守護者はなく、母に勝る道もない。母に篤く帰依し仕える子らは、最上の境地に至る。

Verse 67

कपिलोवाच । ममैव विहितो मृत्युर्न ते पुत्रक सांप्रतम् । न चायमन्यभूतानां मृत्युः स्यादन्यमृत्युतः

カピラは言った。「この死はただ我が身のために定められたもの、愛しき子よ、今は汝のためではない。しかもこれは他の生きものに向けられた死でもなく、別の因より起こる死でもない。」

Verse 68

अपश्चिममिदं पुत्र मातुः सन्देशमुत्तमम् । शृणुष्वावहितो भूत्वा परिणामसुखावहम्

子よ、これは母の最後にして最もすぐれた言葉である。心を澄まして聴け。正しい行いによって、ついには安楽をもたらす。

Verse 69

वने चर सदा वत्स अप्रमादपरो भव । प्रमादात्सर्वभूतानि विनश्यंति न संशयः

愛し子よ、森を行き来するときは、常に怠りなく警醒に住せよ。放逸によって一切の生きものは滅びる、疑いはない。

Verse 70

न च लोभेन चर्तव्यं विषमस्थं तृणं क्वचित् । लोभाद्विनाशो जंतूनामिह लोके परत्र च

貪りによって行ってはならぬ。危うき所にある一本の草のためであっても同じである。貪欲より衆生の滅びが起こり、この世にも来世にも及ぶ。

Verse 71

समुद्रमटवीं युद्धं विशंते लोभमोहिताः । लोभादि कार्यमत्युग्रं कुर्वंति त्याज्य एव सः

貪欲に惑わされ、人々は海へ、荒野へ、さらには戦場へと踏み入る。貪りなどを因として、きわめて苛烈な行いをなす者は、まことに避けるべきである。

Verse 72

लोभात्प्रमादादाश्वासात्पुरुषो बाध्यते त्रिभिः । तस्माल्लोभो न कर्त्तव्यो न प्रमादो न विश्वसेत्

人は三つによって縛られる――貪欲、怠り（放逸）、そして過度の自信（誤った安心）である。ゆえに貪りに耽らず、怠らず、盲信してはならない。

Verse 73

आत्मा च सततं पुत्र रक्षितव्यः प्रयत्नतः । सर्वेभ्यः श्वापदेभ्यश्च म्लेच्छेभ्यस्तस्करादितः

そして我が子よ、常に努めて自らを守りなさい。あらゆる猛獣から、また敵意ある外来の者や盗賊などからも。

Verse 74

तिर्यग्भ्यः पापयोनिभ्यः सदा विचरता वने । न च शोकस्त्वया कार्यः सर्वेषां मरणं धुवम्

森を常にさまようなら、獣と、害意を宿す者とに用心しなさい。しかも嘆きに沈んではならぬ。死はすべての者に必定だからである。

Verse 75

अस्माकं प्रतिवाचं च शृणु शोकविनाशिनीम् । यथा हि पथिकः कश्चिच्छायार्थी वृक्षमास्थितः । विश्रान्तश्च पुनर्याति तद्वद्भूतसमागमः

また、憂いを滅する我らの答えを聞きなさい。たとえば旅人が木陰を求め、樹の下に憩い、休み終えれば再び道を行くように――衆生の出会いもまた、そのようにただ束の間のものにすぎない。

Verse 76

पुलस्त्य उवाच । एवं संभाष्य तं वत्समवघ्राय च मूर्द्धनि । स्वमातरं सखीवर्गं ततो द्रष्टुं समागता

プラスタヤは語った。かくして愛し子に言い聞かせ、慈しみをもってその頭頂に口づけ（香りを嗅ぐように）すると、彼女は自らの母と女友だちの一団に会いに赴いた。

Verse 77

अब्रवीच्च ततो वाक्यं पुत्रशोकेन दुःखिता । अंबाः शृणुत मे वाक्यमपश्चिममिदं स्फुटम्

その後、子を思う悲しみに打ちひしがれて、彼女は言った。「母たちよ、わたしの言葉を聞いてください—これはわたしの最後の言葉、明らかな遺言です。」

Verse 78

अनाथमबलं दीनं फेनपं मम पुत्रकम् । मातृशोकाभिसंतप्तं सर्वास्तं पालयिष्यथ

「わが子フェーナパは頼る者なく、弱く、哀れで、母の悲しみに灼かれています。あなたがた皆で、どうか彼を守ってください。」

Verse 79

भाविनीनामयं पुत्रः सांप्रतं च विशेषतः । स्नपनीयः पायितव्यः पोष्यः पाल्यः स्वपुत्रवत्

「この子はこれから先、あなたがたの子となるのです—とりわけ今この時より。沐浴させ、乳を与え、養い育て、わが子同然に守りなさい。」

Verse 80

चरंतं विषमे स्थाने चरंतं परगोकुले । अकार्येषु प्रवर्तंतं हे सख्यो वारयिष्यथ

「もし彼が険しい危険な場所をさまよい、あるいは他人の牛の群れに迷い込み、または不相応な行いへ向かうなら—友よ、必ず制して止めなさい。」

Verse 81

क्षमध्वं च महाभागा यास्येऽहं सत्यसंश्रयात् । यत्राऽसौ तिष्ठते व्याघ्रो मुक्ताऽहं येन सांप्रतम्

お赦しください、尊き方々よ。わたしは真実に依りているゆえ、行かねばなりません——今しばらく私を放ったあの虎の立つところへ。

Verse 82

सर्वास्ता वचनं श्रुत्वा तस्याः शोकसमन्विताः । विषादं परमं गत्वा वाक्यमूचुः सुदुःखिताः

彼女の言葉を聞くや、皆は悲嘆に満ち、深い落胆に沈み、甚だ苦しみつつ言葉を発した。

Verse 83

कपिले नैव गंतव्यं न ते दोषो भविष्यति । प्राणात्यये न दोषोऽस्ति संपराये च दारुणे

彼らは言った。「カピラーよ、行ってはならぬ。汝に咎は及ばない。命が危ういとき、たとえ恐るべき危急にあっても、責めはない。」

Verse 84

अत्र गाथा पुरा गीता मुनिभिर्धर्मवादिभिः । प्राणात्यये समुत्पन्ने शपथे नास्ति पातकम्

「このことについて、昔、法（ダルマ）を説く牟尼たちが古きガーターを歌った。死に至る事態が起こるとき、強いられて破られた誓いには罪はない。」

Verse 85

कपिलोवाच । प्राणिनां प्राण रक्षार्थं वदाम्येवानृतं वचः । नात्मार्थमुपयुञ्जामि स्वल्पमप्यनृतं क्वचित्

カピラーは言った。「生きとし生けるものの命を守るためにのみ、私は不実の言葉を口にすることがある。だが己のためには、いついかなる時も、わずかな虚偽すら用いない。」

Verse 86

अश्वमेधसहस्रं तु सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते

千のアシュヴァメーダ祭と真実とを天秤にかけたところ、まことに真実のみが千のアシュヴァメーダにも勝っていた。

Verse 87

तस्मान्नानृतमात्मानं करिष्ये जीविताशया । आज्ञापयतु मामार्या यास्ये यत्र मृगाधिपः

ゆえに、たとえ命を望む心があっても、私は自らを虚言の者とはいたしません。高貴なる御方よ、どうかお命じください—獣の王（虎）のいる所へ参りましょう。

Verse 88

वयस्या ऊचुः । कपिले त्वं नमस्कार्या सर्वैरपि सुरासुरैः । यत्त्वं परमसत्येन प्राणांस्त्यजसि दुस्त्यजान्

カピラーの友らは言った。「おおカピラーよ、汝は天にも阿修羅にも、すべてに礼拝されるにふさわしい。至上の真実によりて、捨て難き命さえも捨てようとしているがゆえに。」

Verse 89

अवश्यं न च ते भावी मृत्युः सत्यात्कथंचन । प्रमाणं यदि सत्यं हि व्रज पंथाः शिवोऽस्तु ते

必ずや、汝の真実ゆえに、死は決して汝に及ばぬ。もし真実こそが証であり権威であるならば、汝の道を進め—汝に吉祥あれ。

Verse 90

पुलस्त्य उवाच । एवमुक्ता च कपिला गता यत्र मृगाधिपः । अथासौ कपिलां दृष्ट्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं हर्षगद्गदया गिरा

プラスタは語った。かく告げられたカピラーは、獣の王のいる所へ赴いた。彼はカピラーを見るや驚きに目を見開き、喜びに声を震わせつつ、へりくだった言葉を述べた。

Verse 91

व्याघ्र उवाच । स्वागतं तव कल्याणि कपिले सत्यवादिनि । नहि सत्यवतां किंचिदशुभं विद्यते क्वचित्

虎は言った。「ようこそ、吉祥なるカピラーよ、真実を語る者よ。真理に帰依する者には、いかなる所にも不吉は決して見いだされぬ。」

Verse 92

त्वयोक्तं कपिले पूर्वं शपथैरागमाय च । तेन मे कौतुकं जातं याताऽगच्छेत्पुनः कथम्

「先に、カピラーよ、汝は厳かな誓いによって自らを縛り、必ず戻ると約した。それゆえ我が心に驚きが起こった――去った者が、いかにして再び来ることができようか。」

Verse 93

तस्माद्गच्छ मया मुक्ता यत्राऽसौ तनयस्तव । तिष्ठते गोकुले बद्धः क्षीरपायी सुदुःखितः

「ゆえに行け――我は汝を放つ――汝の子のいる所へ。彼は牛飼いの集落にてなお縛られ、乳を飲みつつ、甚だしく苦しんでいる。」

Verse 94

पुलस्त्य उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु स राजा प्रकृतिं गतः । मृगीशापेन निर्मुक्तो दिव्यरूपवपुर्धरः । ततोऽब्रवीत्प्रहृष्टात्मा कपिलां सत्यवादिनीम्

プラスタヤは語った。そのまさに時、王は牝鹿の呪いより解き放たれて本来の姿に還り、天なる相と身を具した。ついで心歓喜して、真実を語るカピラーに言葉をかけた。

Verse 95

राजोवाच । प्रसादात्तव मुक्तोऽहं शापादस्मात्सुदारुणात् । किं ते प्रियं करोम्यद्य धेनुके ब्रूहि सत्वरम्

王は言った。「汝のご加護により、我はこの甚だ恐ろしき呪いより解放された。今日、汝のために何を成せばよいか、牛の乙女よ、速やかに告げよ。」

Verse 96

कपिलोवाच । कृतकृत्याऽस्मि राजेन्द यत्त्वं मुक्तोऽसि किल्बिषात् । पिपासा बाधतेत्यर्थं सांप्रतं जलमानयम्

カピラーは言った。「おお諸王の主よ、あなたが罪と咎から解き放たれたゆえ、わたしの務めは成就した。いまはただ渇きが迫るのみ—ゆえに直ちに水を持って来なさい。」

Verse 97

नैवानृतं विजानीहि सत्यमेतन्मयोदितम्

「これは偽りではないと知れ。これこそ、わたしが語った真実である。」

Verse 98

पुलस्त्य उवाच । अथासौ पार्थिवो हस्ते चापमादाय सत्वरम् । सज्यं कृत्वा शरं गृह्य जघान धरणीतलम्

プラスタヤは言った。するとその王は急ぎ弓を手に取り、弦を張り、矢をつかんで大地の面を射打った。

Verse 99

ततः सलिलमुत्तस्थौ निर्मलं शीतलं शुभम् । तत्र सा कपिला स्नात्वा वितृषा समपद्यत

すると清らかで冷ややか、吉祥なる水が湧き出た。そこでカピラーは沐浴し、渇きはすっかり癒えた。

Verse 100

एतस्मिन्नन्तरे धर्मः स्वयं तत्र समागतः । अब्रवीत्कपिलां हृष्टो वरं वरय शोभने

その折、ダルマそのものが自らそこに来臨した。喜びに満ちてカピラーに言った。「麗しき者よ、望む恩寵を選べ。」

Verse 101

तव सत्येन तुष्टोऽहं नास्ति ते सदृशी क्वचित् । त्रैलोक्ये सकले धेनुर्न भविष्यति वै शुभे

汝の真実のゆえに我は満足した。いずこにも汝に等しき者はない。三界すべてにおいて、吉祥なる者よ、汝に比肩する牝牛は現れぬ。

Verse 102

कपिलोवाच । प्रसादात्तव गच्छेय सह राज्ञा सगोकुला । सुप्रभेण पदं दिव्यं जरामरणवर्जितम्

カピラーは言った。「あなたのご加護により、王と全ての牛の群れとともに旅立ち、光り輝く天上の住処へ至らせてください。そこは老いと死を離れた境地です。」

Verse 103

मन्नाम्ना ख्यातिमायातु पुण्यमेतज्जलाशयम् । सर्वपापहरं नृणां सर्वकामप्रदं तथा

この功徳の水のたまりを、我が名によって世に知らしめよ。人々のあらゆる罪を除き、また望む願いをことごとく授けるものとなれ。

Verse 104

धर्म उवाच । येऽत्र स्नानं करिष्यंति सुपुण्ये सलिले शुभे । चतुर्द्दश्यां विशेषेण ते यास्यंति परां गतिम्

ダルマは言った。「ここで、この吉祥にして大いなる功徳の水に沐浴する者は、ことに月の十四日において、最高の境地へと至るであろう。」

Verse 105

तव नाम्ना सुपुण्यं हि तीर्थमेतद्भविष्यति । दर्शमुद्दिश्य मर्त्यस्तु प्राप्स्यते गोसहस्रकम् । स्नानाल्लक्षगुणं दानात्पुण्यं चैव तथाऽक्षयम्

まことに、あなたの名によってこのティールタは大いなる功徳の聖地となる。新月の日（ダルシャ）にちなみ儀礼を行う者は、千頭の牛を施すに等しい果報を得る。沐浴によって功徳は十万倍となり、布施（ダーナ）によってもまた尽きることなき功徳が生ずる。

Verse 106

येऽत्र श्राद्धं करिष्यंति मानवाः सुसमाहिताः । सर्वदानफलं तेषां भुक्तिमुक्ती महात्मनाम्

ここで心をよく統一してシュラーダ（śrāddha）を修する人々は、偉大なる魂として、あらゆる布施の果報を得、世の享楽と解脱（モークシャ）とをともに得る。

Verse 107

अपि कीटपतंगा ये तृषार्ताः सलिले शुभे । मज्जयिष्यति यास्यंति तेऽपि स्थानं दिवौकसाम्

たとえ渇きに苦しむ虫や鳥であっても、この吉祥なる水に身を沈めるなら、彼らもまた天人の住処へと赴く。

Verse 108

किं पुनर्भक्तिसंयुक्ता मानवाः सत्यवादिनः । मनस्विनो महाभागाः श्रद्धावंतो विचक्षणाः

ましてやバクティに満ち、真実を語り、心堅く、幸い多く、信（シュラッダー）に充ち、分別ある人間には、いかばかりの功徳が増すことであろうか。

Verse 109

पुलस्त्य उवाच । एतस्मिन्नेव काले तु विमानानि सहस्रशः । समायातानि राजेंद्र कपिलायाः प्रभावतः

プラスタヤは言った。「まさにその時、人々の王よ、カピラーの不思議なる威力によって、幾千ものヴィマーナ（天の車）が集い来た。」

Verse 110

तान्यारुह्याथ कपिला गोपगोकुलसंकुला । सुप्रभेण समायुक्ता तत्पदं परमं गता

それらのヴィマーナに乗り、カピラーは牛飼いたちと群れなす牛に囲まれ、スプラバーとともに、至上の境地—最高の住処—へと到達した。

Verse 111

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तत्र स्नानं समाचरेत् । श्राद्धं चैवात्मनः शक्त्या दानं पार्थिवसत्तम

それゆえ、あらゆる努力を尽くしてその地で沐浴すべきである。さらに自らの力に応じてシュラーダ（śrāddha）を修し、布施をなせ、王の中の最勝者よ。