Adhyaya 2

Verse 1

वसिष्ठ उवाच । आसीत्पूर्वं मुनिर्नाम्ना गौतमश्च महातपाः । अहिल्या दयिता तस्य धर्मपत्नी यशस्विनी

ヴァシシュタは言った。「昔、ガウタマという名の大苦行の聖仙がいた。アハリヤーは彼の愛しき、名高い、ダルマにかなう正妻であった。」

Verse 2

शिष्यानध्यापयामास स मुनिः शतशस्तदा । श्रुताध्ययनसंपन्नान्विससर्ज ततो गृहान्

その聖仙は当時、幾百もの弟子たちを教え導いた。彼らが聖なる教えの聴聞と学習において成就すると、各々の家へと帰らせた。

Verse 3

तस्यान्योऽपि च यः शिष्यो गुरुभक्तिपरायणः । उत्तंको नाम मेधावी न्यवसत्तस्य मन्दिरे

また彼には、師への帰依にひたすら励む別の弟子がいた。聡明な若者ウッタンカと名づけられ、師の住まいに引き続き住していた。

Verse 4

न तं विसर्जयामास जरयापि परिप्लुतम् । उत्तंकोऽपि सुशिष्यत्वान्नो वेत्ति पलितं शिरः

師は老いに覆われても彼を去らせなかった。ウッタンカもまた、まことに優れた弟子であったゆえ、師の頭に白髪が混じったことさえ気づかなかった。

Verse 5

जातकार्यसमायुक्तो विद्यापारंगतोऽपि सः । केनचित्त्वथ कालेन काष्ठार्थं स बहिर्ययौ

諸々の務めに熟達し、学問にも通暁していたが、ある時、薪を求めて外へ出て行った。

Verse 6

प्रभूतानि समादाय आश्रमं परमं गतः । अथासौ न्यक्षिपत्तत्र भूतले काष्ठसंचयम्

多くの薪を携えて、彼はすぐれた庵（アーシュラマ）へ戻り、そこで薪の束を地に下ろした。

Verse 7

काष्ठलग्नां तदा श्वेतां जटामेकां ददर्श सः । स दृष्ट्वा दुःखमापन्नः कृपणं पर्यचिन्तयत्

そのとき彼は、薪に絡みついた白いジャター（結髪）の一筋を見いだした。それを見て悲しみに沈み、みじめな思いで胸中に思い巡らした。

Verse 8

धिग्धिङ्मे जीवितं नष्टं कुतः कार्यरतस्य च । कलत्र संग्रहं नैव मया कृतमबुद्धिना

恥ずべし、恥ずべし――我が命は滅びたり！我が労苦に何の益があろう。愚かにも、妻を迎え家を整えることすらしなかった。

Verse 9

भविष्यति कुलच्छेदः शैथिल्यान्मम दुर्मतेः । गुरुपत्न्या च संदृष्ट उत्तंको दुःखितस्तदा

「我が怠りと愚かさゆえに、我が家系は断たれよう。」その時、師の妻に見とがめられたウッタンカは、深い悲しみに沈んだ。

Verse 10

तस्य दुःखं तथा क्षिप्रं गौतमाय निेवेदितम् । गौतमेन तथेत्युक्त्वा मृदुवाण्या स भाषितः

彼はその悲しみを急ぎゴータマに告げた。ゴータマは「然り」と答え、ついで柔らかな言葉で彼に語りかけた。

Verse 11

वत्स गच्छ गृहं त्वं च अग्निहोत्रादिकाः क्रियाः । पालयस्व विधानेन पत्न्या सह न संशयः

「我が子よ、家に帰り、アグニホートラをはじめとする諸儀礼を法に従って守り行え。妻と共に修めよ――疑うことはない。」

Verse 12

इत्युक्तो गुरुणा सोऽपि प्रत्युवाच गुरुं प्रति । दक्षिणां प्रार्थय स्वामिन्नहं दास्याम्यसंशयम्

師にそう告げられると、彼は गुरु に答えた。「師よ、ダクシナー（師への謝礼）をお求めください。私は疑いなくお捧げいたします。」

Verse 13

गौतम उवाच । सेवा कृता त्वया वत्स महती मम सर्वदा । तेनैव परिपूर्णत्वं जातं मे नात्र संशयः

ガウタマは言った。「わが子よ、汝は常に我に大いなる奉仕を尽くしてきた。その奉仕だけで、我は完全に満ち足りている—疑いはない。」

Verse 14

उत्तंक उवाच । किंचिद्ग्राह्यं त्वया स्वामिन्सन्तोषो जायते मम । त्वत्प्रसादान्मुनिश्रेष्ठ विद्यापारंगतोऽस्म्यहम्

ウッタンカは言った。「師よ、どうか何かをお受け取りください。そうすれば我が心は安らぎます。あなたのご加護により、最勝の聖仙よ、私は学びを究めました。」

Verse 15

गौतम उवाच । न ग्राह्यं च मया पुत्र सन्तुष्टः सेवयास्म्यहम् । नेच्छाम्यहं धनं त्वत्तः सुखं गच्छ गृहं प्रति

ガウタマは言った。「わが子よ、我は何も受け取るべきではない。汝の奉仕で満ち足りている。汝から財を望まぬ—安らかに家へ帰りなさい。」

Verse 16

इत्युक्तो गुरुणा सोऽपि मातरं चाभ्यभाषत । किंचिद्ग्राह्यं मया मातः सन्तोषो दीयतां मम

師にそう告げられると、彼は師の妻に申し上げた。「母上、どうか私から何かをお受け取りください。そうして我が心に満足をお授けください。」

Verse 17

गुरुपत्न्युवाच । सौदासं गच्छ पुत्र त्वं ममाज्ञां कुरु सत्वरम् । मदयन्ती प्रिया तस्य धर्मपत्नी यशस्विनी

師の妻は言った。「子よ、ただちにサウダーサのもとへ行き、私の命を速やかに果たしなさい。彼の愛しき人、名高くダルマにかなう正妻は、マダヤンティーという。」

Verse 18

कुण्डलेऽथानय क्षिप्रं मदयंत्याश्च पुत्रक । नो चेच्छापं प्रदास्यामि पञ्चमेऽह्नि न आगतः

「我が子よ、マダヤンティーのもとからその一対の耳飾りを速やかに持ち来たれ。もし従わず、五日目までに戻らぬなら、汝に呪詛を下そう。」

Verse 19

इत्युक्तो गुरुपत्न्या स प्रस्थितः सत्वरं तदा । सौदासस्यगृहं प्राप व्याघ्रास्यं तं च दृष्टवान्

師の妻にそう言い渡されると、彼はただちに急ぎ出立した。サウダーサの館に至り、虎のごとき面貌の彼を目にした。

Verse 20

दृष्ट्वा प्राह तदा विप्रं भक्षणार्थमुपस्थितम् । भक्षयिष्यामि वै विप्र त्वामहं नात्र संशयः

食らうべき獲物として近づいたバラモンを見て、彼は言った。「おおバラモンよ、我は必ず汝を喰らう。そこに疑いはない。」

Verse 21

उत्तंक उवाच । अवश्यं भक्षय त्वं मामेकं शृणु नराधिप । देहि मे कुण्डले तात दत्त्वाऽहं गुरवे पुनः । आगमिष्यामि भक्षस्व मा त्वं कार्यविवर्जितम्

ウッタンカは言った。「王よ、汝が我を喰らうは必定なれど、ただ一事を聞け。尊き御方よ、その耳飾りを我に与えよ。師に返納してのち、我は必ず戻る。しかる後に喰らえ—汝の企てを欠くことなかれ。」

Verse 22

सौदास उवाच । गच्छ त्वं मन्दिरे दुर्गे यत्राऽस्ते दयिता मम । तां त्वमासाद्य यत्नेन जीवितव्यभयाद्द्विज

サウダーサは言った。「我が愛しき妃の住まう、堅固に守られた宮殿へ行け。バラモンよ、命の危うさを思い、細心の注意をもって彼女に近づけ。」

Verse 23

याच्यतां मम वाक्येन सा ते दास्यति कुण्डले । त्वया च नान्यथा कार्यं यत्सत्यं द्विजसत्तम

我が言葉の名において彼女に乞え。彼女は汝に耳飾りを授けよう。決して他のやり方でしてはならぬ—これぞ真実、ああ最上の婆羅門よ。

Verse 24

वसिष्ठ उवाच । मदयन्त्याः समीपं तु गत्वोवाच द्विजोत्तमः । देहि मे कुण्डले देवि सौदासस्त्वां समादिशत्

ヴァシシュタは言った。最上の婆羅門はマダヤンティーのもとに近づき、「女神よ、耳飾りを我に与えよ。サウダーサが汝にそう命じられた」と告げた。

Verse 25

मदयंत्युवाच । सन्देहोऽद्यापि मे विप्र कुण्डले द्विजसत्तम । अभिज्ञानं त्वमानीय नृपस्य द्विज दर्शय

マダヤンティーは言った。「婆羅門よ、二度生まれの最上よ、耳飾りについてなお疑いがございます。王よりの認めの印を携え、それを示して証としてください。」

Verse 26

स गत्वा त्वरितं भूपमभिज्ञानमयाचत

彼は急ぎ王のもとへ赴き、認めの印を求めた。

Verse 27

सौदास उवाच । यैर्विना सुगतिर्नास्ति दुर्गतिं ये नयंति वै । गत्वैवं ब्रूहि तां साध्वीं मम वाक्यं द्विजोत्तम । प्रदास्यति ततो नूनं कुण्डले रत्नमंडिते

サウダーサは言った。「それなくしてはスガティ（善き趣）なく、またまことにドゥルガティ（悪しき趣）へと導くものがある。婆羅門の最上よ、行ってその貞淑なる婦人に我が言葉を告げよ。そうすれば、宝玉をちりばめた耳飾りを必ず授けよう。」

Verse 28

वसिष्ठ उवाच । प्रत्यभिज्ञानमादाय गत्वा तस्यै न्यवेदयत्

ヴァシシュタは言った。「認めの印を携え、彼は彼女のもとへ赴き、それを差し出した。」

Verse 29

ततोऽसौ प्रददौ तस्मै गृह्ण मे कुण्डले द्विज । उवाच यत्नमास्थाय नीयतां द्विजसत्तम

すると彼女はそれを渡して言った。「婆羅門よ、わたしの耳飾りを受け取りなさい。細心の注意をもって運び去りなさい、二度生まれの中の最勝者よ。」

Verse 30

एते च वांछते नित्यं तक्षको द्विज कुण्डले । स तथेति समादाय विस्मयोत्फुल्ललोचनः । कौतुकात्पुनरागत्य राजानं वाक्यमब्रवीत्

「婆羅門よ、ナーガのタクシャカは常にこの耳飾りを欲している。」彼は「そのとおりに」と言って受け取り、驚きに目を見開いた。やがて好奇心から引き返し、王に次の言葉を告げた。

Verse 31

अभिज्ञानान्मया भूप सम्प्राप्ते दीप्तकुण्डले । वाक्यार्थस्तु न विज्ञातस्ततोऽहं पुनरागतः

「王よ、認めの印によって、輝く耳飾りを確かに得ました。しかし言葉の真意が分からず、それゆえ再び戻って参りました。」

Verse 32

कौतुकाद्वद मे राजन्स्वकार्ये च यथास्थितम् । कैर्विना सुगतिर्नास्ति दुर्गतिं के नयंति च

「好奇ゆえに、王よ、あなたご自身の事の成り行きをありのままに明かしてください。誰なくしてはスガティ（善き趣き）なく、また誰が人をドゥルガティ（悪しき趣き）へと追いやるのですか。」

Verse 33

सौदास उवाच । आराधिता द्विजा विप्र भवंति सुगतिप्रदाः । असन्तुष्टा दुर्गतिदाः सद्यो मम यथा पुरा

サウダーサは言った。「おお、ブラーフマナよ。二度生まれの者たちが正しく供養され敬われるとき、彼らは善き趣（スガティ）を授ける者となる。だが不満を抱けば、不幸（ドゥルガティ）を与える者となる――昔、私に即座に起こったとおりである。」

Verse 34

एतावान्मम शापोऽयं वसिष्ठस्य महात्मनः । तेनोक्तं त्वां यदा कश्चित्प्रश्नं विख्यापयिष्यति

「これほどが、偉大なる魂ヴァシシュタが私に下した呪いである。すなわち、いつか誰かが汝にある問いを投げかけるとき、（その条件が成就する）と宣言されたのだ。」

Verse 35

तदा दोषविनिर्मुक्तो भविष्यसि न संशयः । त्वत्प्रसादाद्विनिर्मुक्तो ह्यहं शापाद्द्विजोत्तम । सात्त्विकं धाम चापन्नो गच्छ विप्र नमोऽस्तु ते

「そのとき汝は過失より解き放たれる――疑いはない。汝の恩寵により、二度生まれの最勝者よ、私もまた呪いから解放された。清浄なるサットヴァの住処に至ったゆえ、行け、ブラーフマナよ。汝に礼拝を捧げる。」

Verse 36

वसिष्ठ उवाच । उत्तंकस्तेन निर्मुक्तः सत्वरं पथमाश्रितः । गच्छंश्चातिक्षुधाविष्टो ऽपश्यद्बिल्वफलानि सः

ヴァシシュタは語った。「ウッタンカはこのように解放されると、急ぎ道を取った。進むうち、激しい飢えに責められて、ビルヴァの実を見つけた。」

Verse 37

ततः कृष्णाजिने बद्ध्वा कुण्डले न्यस्य भूतले । आरुरोह फलाकांक्षी स मुनिः क्षुधयाऽन्वितः

それから彼は黒羚羊の皮に耳飾りを結びつけ、地に置いた。果実を求め、飢えに迫られたその牟尼は、（木へと）よじ登った。

Verse 38

एतस्मिन्नेव काले तु तक्षकः पन्नगोत्तमः । गृहीत्वा कुण्डले तूर्णमगमद्दक्षिणामुखः

まさにその時、蛇族の最勝タクシャカは耳飾りを奪い取り、南へ面して疾く去っていった。

Verse 39

अथोत्तंकः फलाहारी अवतीर्य धरातले । सर्वतोऽन्वेषयामास वेगेन महता वृतः

ついで果実を食としていたウッタンカは地上に降り、甚だしい焦りに駆られて四方を急ぎ探し回った。

Verse 40

स दृष्ट्वा सम्मुखं प्राप्तं समीपं पन्नगोत्तमः । प्रविवेश बिलं रौद्रमन्धकारेण संवृतम्

彼が正面から迫り近づくのを見て、蛇族の最勝は濃き闇に覆われた恐ろしい洞穴へと入り込んだ。

Verse 41

उत्तंकोऽपि बिलं प्राप्तः प्रविश्य तमसावृतम् । दण्डकाष्ठं समादाय कुपितोह्यखनत्तदा

ウッタンカもその洞穴に至り、闇に覆われた中へ踏み入り、木の杖を取り、怒りに燃えてただちに掘り始めた。

Verse 42

तं तथा दुःखितं दृष्ट्वा सक्लेशं गुरुकार्यतः । वज्रमारोपयामास दण्डांते पाकशासनः

師の務めのために苦しみ労する彼を見て、パーカシャーサナ（インドラ）はその杖の先に金剛杵（ヴァジュラ）を据えた。

Verse 43

ततो विदारयामास स शीघ्रं धरणीतलम् । प्रविष्टश्चैव पातालं कुण्डलार्थं परिभ्रमन्

そのとき彼は素早く地の面を裂き、パーターラ（Pātāla）へと入り、耳飾りを求めてそこを巡り歩いた。

Verse 44

सोऽपश्यद्वाजिनं तत्र सर्वश्वेतं गुणान्वितम् । तेनोक्तः स्पृश मे गुह्यं ततः कार्यं भविष्यति

そこで彼は、全身が真白で吉祥の徳を備えた駿馬を見た。その馬は言った。「わが秘めたるところに触れよ。そうすれば汝の務めは成就する。」

Verse 45

स चकार तथा शीघ्रं ततो धूमो व्यजायत । पातालं तेन सर्वत्र व्याप्तं भूधर वह्निना

彼がただちにそのとおりにすると、たちまち煙が立ちのぼった。山のごとき火によって、パーターラは隅々まで満ちわたった。

Verse 46

ततश्च व्याकुलाः सर्वे पन्नगाः समुपाद्रवन् । तक्षकं पुरतः कृत्वा संप्राप्ताः कुण्डलान्विताः । उत्तंकाय ततो दत्त्वा प्रणिपत्य ययुर्गृहम्

そのとき、乱れ惑った蛇たちは皆、駆け寄って来た。タクシャカ（Takṣaka）を先頭に立て、耳飾りを携えて到来し、それをウッタンカ（Uttaṅka）に授け、伏して礼拝し、住処へ帰っていった。

Verse 47

वसिष्ठ उवाच । अथाश्वस्तमुवाचेदमहमग्निर्द्विजोत्तम । यस्त्वयाऽराधितः पूर्वमुपाध्यायनिदेशतः

ヴァシシュタ（Vasiṣṭha）は言った。ついで安堵したバラモンに向かい、彼はこう告げた。「われはアグニ（Agni）なり。おお、二度生まれし者のうち最勝よ。汝がかつて師の教えに従い礼拝したのは、このわれである。」

Verse 48

ज्ञात्वा त्वां दुःखितं प्राप्तमिह प्राप्तः कृपापरः । सर्वथा त्वं च मे पृष्ठं भगवञ्छीघ्रमारुह

汝が苦悩してここに来たと知り、我は慈悲に動かされて来たり。ゆえに、尊き御方よ、速やかに我が背に乗りたまえ。

Verse 49

नयामि तत्र यत्रास्ते गुरुः सर्वगुणालयः । आरूढस्तस्य पृष्ठे स प्रतस्थे ह्याश्रमं प्रति

「汝の師（グル）—あらゆる徳の住処—の在すところへ我が導かん。」その背に乗りて、彼は庵（アーシュラマ）へと旅立った。

Verse 50

तत्क्षणात्समनुप्राप्तो गौतमस्य निवेशनम् । एतस्मिन्नेव काले तु अहिल्या कृतमंडना

その刹那、彼はゴータマの住まいに到りぬ。まさにその時、すでに身を飾りしアハリヤーがそこに在った。

Verse 51

स्नाता चाभ्येत्य भर्तारं साध्वी वाक्यमुवाच ह । उत्तंकोऽद्य न संप्राप्तः शापं दास्याम्यहं ध्रुवम्

沐浴を終えた貞淑なる婦人は夫に近づき、こう告げた。「もし今日ウッタンカが来なければ、必ずや呪詛を宣するであろう。」

Verse 52

शिथिलो गुरुकृत्येषु स यदालक्षितो मया । तस्या वाक्यावसाने तु उत्तंकः पर्य्यदृश्यत

師への務めにおいて彼が弛んだと我が見とどけたその時、彼女の言葉が終わるや否や、ウッタンカが姿を現した。

Verse 53

प्रसन्नवदनो हृष्टः कुण्डलाभ्यां समन्वितः । प्रणिपत्य स तां भक्त्या कुण्डले संन्यवेदयत्

喜びに満ちた顔で、耳飾りの一対を携え、彼は信愛をもってひれ伏し、その耳飾りを彼女に捧げた。

Verse 54

सा दृष्ट्वा तत्क्षणात्साध्वी कर्णाभ्यां संन्यवेशयत् । स्वगृहाय ततस्तूर्णमुत्तंकं विससर्ज ह

それを見るや、貞淑なる女はただちに両耳にそれを着けた。ついで彼女は、ウッタンカを速やかに自宅へ帰らせるべく暇を与えた。

Verse 55

वसिष्ठ उवाच । एवं स विवरो जातस्तक्षकोत्तंककारणात् । यथा मे चिंत्यते नित्यं धेन्वर्थं श्वभ्रपूरणे

ヴァシシュタは言った。「かくしてその裂け目は、タクシャカとウッタンカの因縁によって生じた。わたしは牛のために、その穴を埋めることを日々思い巡らしている。」

Verse 56

तस्मात्त्वं पूरय क्षिप्रं नान्यः शक्तोऽत्र कर्मणि । शीघ्रं कुरु नगश्रेष्ठ मम कार्यमसंशयम्

「ゆえに、速やかにそれを満たせ。ここでこの業を成し得る者は他にいない。急げ、山々の中の最勝よ。疑いなく、わが務めを成就せよ。」