Adhyaya 2

Verse 1

सूत उवाच । ततो द्विजौः परिवृतं नारदं देवपूजितम् । अभिगम्योपजग्राह सर्वानथ स पाण्डवः

スータは語った。ついでパーンダヴァは、神々さえ礼拝するナーラダに近づいた。彼は二度生まれの聖賢に囲まれており、パーンダヴァは一同に法にかなって敬礼した。

Verse 2

ततस्तं नारदः प्राह जयारातिधनंजय । धर्मे भवति ते बुद्धिर्देवेषु ब्राह्मणेषु च

するとナーラダは彼に言った。「敵を制するダナンジャヤよ、汝の बुद्धि はダルマに据えられている。神々に対しても、またブラーフマナたちに対しても。」

Verse 3

कच्चिदेतां महायात्रां वीर द्वादशवारषिकीम् । आचरन्खिद्यसे नैवमथ वा कुप्यसे न च

勇士よ、この十二年にわたる大いなる巡礼を行じつつ、汝は疲れはせぬか——また怒りに染まることはないか。

Verse 4

मुनीनामपि चेतांसि तीर्थयात्रासु पांडव । खिद्यंति परिकृप्यंति श्रेयसां विघ्नमूलतः

パーンダヴァよ、聖なるティールタへの巡礼においては、仙人たちの心でさえ疲れ、憂いに沈む。なぜなら、障碍は霊的な善の根本そのものから起こるからである。

Verse 5

कच्चिन्नैतेन दोषेण समाश्लिष्टोऽसि पांडव । अत्र चांगिरसा गीतां गाथामेतां हि शुश्रुम

おおパーンダヴァよ、問う。汝はこの過失に絡め取られてはいないか。ここにて我らは、アーンギラサが歌い上げたこの教誡の偈をまさしく聞いたのだ。

Verse 6

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् । निर्विकाराः क्रियाः सर्वाः स तीर्थफलमश्नुते

手と足、そして心をよく制し、あらゆる行いが歪みなく欲染を離れた者は、まことに聖地ティールタ巡礼の果報を味わう。

Verse 7

तदिदं हृदि धार्यं ते किं वा त्वं तात मन्यसे । भ्राता युधिष्ठिरो यस्य सखा यस्य स केशवः

ゆえにこの教えを心に納めよ。いかに思う、愛しき者よ—汝の兄がユディシュティラであり、友がケーシャヴァであるのだから。

Verse 8

पुनरेतत्समुचितं यद्विप्रैः शिक्षणं नृणाम् । वयं हि धर्मगुरवः स्थापितास्तेन विष्णुना

さらに、人々を教導するのはバラモンにふさわしい。われらはダルマの師であり、その役目にヴィシュヌ自らが据え置かれたのだから。

Verse 9

विष्णुना चात्र श्रृणुमो गीतां गाथां द्विजान्प्रति

そしてここに、ヴィシュヌが二度生まれの者（ドヴィジャ）に向けて歌われた偈を、われらは聞く。

Verse 10

यस्यामलामृतयशःश्रवणावगाहः सद्यः पुनाति जगदा श्वपचाद्विकुंठः । सोहं भवद्भिरुपलब्ध सुतीर्थकीर्तिश्छद्यां स्वबाहुमपि यः प्रतिकूलवर्ती

汚れなき不死の名声――ヴィクンṭハ（Vikuṇṭha）――を聴聞することに身を沈めれば、たちまち世界は浄められ、最も卑しき者にまで及ぶ。その者こそ我である。汝らが真のティールタ（聖地）の誉れによって我を知るように、もし我が腕がダルマに背くなら、我はその腕すら断ち切ろう。

Verse 11

प्रियं च पार्थ ते ब्रूमो येषां कुशलकामुकः । सर्वे कुशलिनस्ते च यादवाः पांडवास्तथा

そして、パールタよ、汝の喜ぶことを告げよう。汝が幸いを願う者は皆、安らかに栄えている――ヤーダヴァもパーンダヴァも等しく。

Verse 12

अधुना भीमसेनेन कुरूणामुपतापकः । शासनाद्धृतराष्ट्रस्य वीरवर्मा नृपो हतः

ただいま、ビーマセーナはクル族を苦しめていた王ヴィーラヴァルマを、ドリタラーシュトラの命により討ち取った。

Verse 13

स हि राज्ञामजेयोऽभूद्यथापूर्वं बलिर्बली । कंटकं कंटकेनेव धृतराष्ट्रो जिगाय तम्

彼はかつて諸王の中で不敗であり、古の強きバリのごとき者であった。だがドリタラーシュトラは彼を打ち破った――刺をもって刺を抜くがごとく。

Verse 14

इत्यादिनारदप्रोक्तां वाचमाकर्ण्य फाल्गुनः । अतीव मुदितः प्राह तेषामकुशलं कुतः

ナーラダの語ったその言葉を聞くや、パールグナ（アルジュナ）は大いに歓喜して言った。「そのような人々に、いかで不幸が起こり得ようか。」

Verse 15

ये ब्राह्मणमते नित्यं ये च ब्राह्मणपूजकाः । अहं च शक्त्या नियतस्तीर्थानि विचरन्ननु

常にバラモンの教えに従う者、またバラモンを礼拝して敬う者たち——我もまた、力の及ぶかぎり、聖なるティールタ（聖地）を絶えず巡礼してゆく……

Verse 16

आगतस्तीर्थमेतद्धि प्रमोदोऽतीव मे हृदि । तीर्थानां दर्शनं धन्यमवगाहस्ततोऽधिकः

まことに我はこの聖なるティールタに到り、胸は大いなる歓喜に満ちあふれる。ティールタを拝するだけでも福徳であるが、そこに身を浸し沐浴することは、さらに勝れた果をもたらす。

Verse 17

माहात्म्यश्रवणं तस्मादौर्वोपि मुनिरब्रवीत् । तदहं श्रोतुमिच्छामि तीर्थस्यास्य गुणान्मुने

ゆえにこそ、聖仙アウルヴァもまた、ティールタの偉大さ（マーハートミャ）を聴聞すべしと語った。されば我は聞きたい、牟尼よ、この聖地の功徳を。

Verse 18

एतेनैव श्राव्यमेतद्यत्त्वयांगीकृतं मुने । त्वं हि त्रिलोकीं विचरन्वेत्सि सर्वां हि सारताम्

まさにこれこそ語られるべきである、牟尼よ、汝が承諾したゆえに。汝は三界を遍歴し、万事の精髄を悉く知る者なのだから。

Verse 19

तदेतत्सर्वतीर्थेभ्योऽधिकं मन्ये त्वदा हृतम्

ゆえに我は、このティールタはあらゆるティールタに勝ると見る——その大いなる功徳は、汝によって顕わされたものゆえ。

Verse 20

नारद उवाच । उचितं तव पार्थैतद्यत्पृच्छसि गुणिन्गुणान् । गुणिनामेव युज्यन्ते श्रोतुं धर्मोद्भवा गुणाः । साधूनां धर्मश्रवणैः कीर्तनैर्याति चान्वहम्

ナーラダは言った。「おおパールタよ、徳ある者たちのすぐれた功徳を汝が問うのはまことに相応しい。実に、ダルマより生じた徳を聴くにふさわしいのは徳ある者のみである。日々ダルマを聴聞し、またそれを誦し讃えることによって、善き人々の生は日ごとに進み高まる。」

Verse 21

पापानामसदालापैरायुर्याति यथान्वहम् । तदहं कीर्तयिष्यामि तीर्थस्यास्य गुणान्बहून्

「罪ある者がむなしい語らいによって日々その命を費やすように、今わたしはこの聖なるティールタの多くの功徳を語り告げよう。」

Verse 22

यथा श्रुत्वा विजानासि युक्तमंगीकृतं मया । पुराहं विचरन्पार्थ त्रिलोकीं कपिलानुगः

「聞いて汝が、わたしの同意が正しく根拠あるものと知るために言おう。かつて、おおパールタよ、わたしはカピラに随い、三界を遍歴した。」

Verse 23

गतवान्ब्रह्मणो लोकं तत्रापश्यं पितामहम् । स हि राजर्षिदेवर्षिमूर्तामूर्तैः सुसंवृतः

「わたしはブラフマーの世界へ赴き、そこで祖父神ピターマハを拝した。彼は王仙と天仙—有形と無形の存在—により、まことに厳かに取り巻かれていた。」

Verse 24

विभाति विमलो ब्रह्मा नक्षत्रैरुडुराडिव । तमहं प्रणिपत्याथ चक्षुषा कृतस्वागतः

清らかなブラフマーは、星々の中の月のように輝いていた。わたしが彼に伏して礼拝すると、彼は慈しみと許しのこもる眼差しでわたしを迎え入れた。

Verse 25

उविष्टः प्रमुदितः कपिलेन सहैव च । एतस्मिन्नंतरे तत्र वार्तिकाः समुपागताः

カピラと共に歓喜して座していると、そのまさに時、報せを携えた使者たちがそこへ到来した。

Verse 26

प्रहीयंते हि ते नित्यं जगद्द्रष्टुं हि ब्रह्मणा । कृतप्रणामानथ तान्समासीनान्पितामहः

彼らは常にブラフマーによって諸世界を見守るため遣わされる。そこで祖父神（ブラフマー）は、礼拝を終えて座した彼らを見て語りかけた。

Verse 27

चक्षुषामृतकल्पेन प्लावयन्निव चाब्रवीत् । कुत्र कुत्र विचीर्णं वो दृष्टं श्रुतमथापि वा

甘露のごとき眼差しで彼らを潤すかのように、彼は言った。「どこへ、どこへと遍歴したのか。道すがら何を見、あるいは何を聞いたのか。」

Verse 28

किंचिदेवाद्भुतं ब्रूत श्रवणाद्येन पुण्यता । एवमुक्ते भगवता तेषां यः प्रवरो मतः

「ただ聞くだけで功徳を得る、まことに不思議なることを語れ。」世尊がこう告げると、彼らのうち最も優れた者が進み出た。

Verse 29

सुश्रवानाम ब्रह्माणं प्रणिपत्येदमूचिवान् । प्रभोरग्रे च विज्ञप्तिर्यथा दीपो रवेस्तथा

スシュラヴァ（Suśravā）という者がブラフマーにひれ伏して申し上げた。「主よ、御前における私の報告は、太陽の前の灯火のごときものです。」

Verse 30

तथापि खलु वाच्यं मे परार्थं प्रेरितेन ते । मुनिः कात्यायनोनाम श्रुत्वा धर्मान्पुनर्बहून्

それでもなお、汝に促されて、より高き目的のために我は語らねばならぬ。カーティヤーヤナという名の牟尼がいて、ダルマの教えを幾度も繰り返し聞き…

Verse 31

सारजिज्ञासया तस्थावेकांगुष्ठः शतं समाः । ततः प्रोवाच तं दिव्या वाणी कात्यायन श्रृणु

真の精髄を知りたいと願い、彼は一本の足指の上に均衡して百年立ち続けた。すると天なる声が告げた。「カーティヤーヤナよ、聞け。」

Verse 32

पुण्ये सरस्वतीतीरे पृच्छ सारस्वतं मुनिम् । स ते सारं धर्मसाध्यं धर्मज्ञोऽभिवदिष्यति

「聖なるサラスヴァティーの岸辺で、サーラスヴァタという牟尼に問え。ダルマを知るその者が、汝に精髄—ダルマによって成就すべきこと—を宣言するであろう。」

Verse 33

इति श्रुत्वा मुनिवरो मुनिश्रेष्ठमुपेत्य तम् । प्रणम्य शिरसा भूमौ पप्रच्छेदं हृदि स्थितम्

かく聞いて、その優れた牟尼は牟尼の中の最勝者のもとへ赴いた。頭を地に付けて礼拝し、久しく胸中に宿していた問いを申し述べた。

Verse 34

सत्यं केचित्प्रशंसंतितपः शौचं तथा परे । सांख्यं केचित्प्रशंसंति योगमन्ये प्रचक्षते

ある者は真実を讃え、またある者は苦行と清浄を称える。ある者はサーンキヤを賞賛し、別の者はヨーガこそ最上の道と説く。

Verse 35

क्षमां केचित्प्रशंसंति तथैव भृशमार्ज्जवम् । केचिन्मौनं प्रशंसंति केचिदाहुः परं श्रुतम्

ある者は忍耐（クシャマー）を讃え、また大いなる率直さを讃える。ある者は沈黙を讃え、またある者は、聖なるシュルティ（ヴェーダの啓示）こそ最上であると言う。

Verse 36

सम्यग्ज्ञानं प्रशंसंति केचिद्वैराग्यमुत्तमम् । अग्निष्टोमादिकर्माणि तथा केचित्परं विदुः

ある者は正しい知を讃え、ある者は最上の離欲（ヴァイラーギャ）を讃える。また他の者は、アグニシュトーマ祭などの祭式と同類の行為こそ最上であると知る。

Verse 37

आत्मज्ञानं परं केचित्समलोष्टाश्मकांचनम् । इत्थं व्यवस्थिते लोके कृत्याकृत्यविधौ जनाः

ある者は、土塊・石・黄金を等しく観るところの自己知（アートマ・ジュニャーナ）を最上とする。かくしてこの世がそのように成り立つゆえ、人々は為すべきことと為すべからざることの規定において分かれる。

Verse 38

व्यामोहमेव गच्छंति किं श्रेय इति वादिनः । यदेतेषु परं कृत्यम् नुष्ठेयं महात्मभिः

「何が真の利益か」と論争する者は、ただ迷妄に陥るのみ。ゆえにこれらのうち、最上の務めとして定まるものを、大いなる魂の人々は実践すべきである。

Verse 39

वक्तुमर्हसि धर्मज्ञ मम सर्वार्थसाधकम्

おお、ダルマを知る者よ、我がために一切の目的を成就させるものを、語るにふさわしい。

Verse 40

सारस्वत उवाच । यन्मां सरस्वती प्राह सारं वक्ष्यामि तच्छृणु । छायाकारं जगत्सर्वमुत्पत्तिक्षयधर्मि च । वारांगनानेत्रभंगस्वद्वद्भंगुरमेव तत्

サーラスヴァタは言った。「女神サラスヴァティーが私に告げた要（かなめ）を、いま語ろう。全世界は影のごとく、生起しては滅する性をもつ。まことにそれは、遊女の横目の戯れが一瞬で消えるように、はかなく脆い。」

Verse 41

धनायुर्यौवनं भोगाञ्जलचंद्रवदस्थिरान् । बुद्ध्या सम्यक्परामृश्य स्थाणुदानं समाश्रयेत्

財、寿命、若さ、享楽は、水に映る月のように定まらぬ。智慧をもってよく省み、スターヌ（シヴァ）への布施（ダーナ）に帰依すべきである。

Verse 42

दानवान्पुरुषः पापं नालं कर्तुमिति श्रुतिः । स्थाणुभक्तो जन्ममृत्यू नाप्नोतीति श्रुति स्तथा

聖典（シュルティ）は言う。布施をなす者は罪を犯すに足らず。さらに聖典は言う。スターヌ（シヴァ）に帰依する者は、生と死に至らない。

Verse 43

सावर्णिना च गाथे द्वे कीर्तिते श्रृणु ये पुरा । वृषो हि भगवान्धर्मो वृषभो यस्य वाहनम्

サーヴァルニが昔に詠じた二つのガーターを聞け。「ダルマはまことに吉祥なる牡牛である。牡牛を乗り物（ヴァーハナ）とする御方は…」

Verse 44

पूज्यते स महादेवः स धर्मः पर उच्यते । दुःखावर्ते तमोघोरे धर्माधर्मजले तथा

その大いなる神マハーデーヴァこそ礼拝されるべきであり、これが最上のダルマと宣言される。苦の渦、恐るべき闇、そしてダルマとアダルマの水流が衆生を押し流す中にあって、ただ御方のみが帰依処である。

Verse 45

क्रोधपंके मदग्राहे लोभबुद्बदसंकटे । मानगंभीरपाताले सत्त्वयानविभूषिते

怒りの泥沼に、酔いの鰐が潜み、貪りの泡が荒れ狂う危難の渦に、そして慢心の深い冥府の底に——この輪廻の大海は恐ろしい。たとえサットヴァという「乗り物」（見かけの善）で飾られていようとも。

Verse 46

मज्जंतं तारयत्येको हरः संसारसागरात् । दानं वृत्तं व्रतं वाचः कीर्तिधर्मौ तथायुषः

輪廻の海に溺れる者を救い上げるのは、ただハラ（シヴァ）お一人である。布施、正しい行い、誓戒（ヴラタ）、慎みある言葉、善き名声とダルマ—さらには長寿さえも—彼への帰依によって支えられ、成就する。

Verse 47

परोपकरणं कायादसारात्सारमुद्धरेत् । धर्मे रागः श्रुतौ चिंता दाने व्यसनमुत्तमम्

滅びゆくこの身から取り出すべき精髄は、他者を利する奉仕である。ダルマへの愛、聖なる教えへの省察、そして布施へのすぐれた「耽溺」—これらが最上である。

Verse 48

इंद्रियार्थेषु वैराग्यं संप्राप्तं जन्मनः फलम् । देशेऽस्मिन्भारते जन्म प्राप्य मानुष्यमध्रुवम्

感官の対象に対する離欲（ヴァイラーギャ）こそ、生を得た真の果である。このバーラタの地に生まれ、無常の人身を得たなら、より高き目的へと励むべきである。

Verse 49

न कुर्यादात्मनः श्रेयस्तेनात्मा वंचतश्चिरम् । देवासुराणां सर्वेषां मानुष्यमतिदुर्लभम्

自らの真の利益を求めぬなら、人は久しく自分自身を欺くことになる。すべての者にとって—神々（デーヴァ）もアスラも同様に—人として生まれることはきわめて得難い。

Verse 50

तत्संप्राप्य तथा कुर्यान्न गच्छेन्नरकं यथा । सर्वस्य मूलं मानुष्यं तथा सर्वार्थसाधकम्

この人身を得たなら、地獄に堕ちぬように行いを正しくせよ。人の生は万事の根本であり、またあらゆる真の目的を成就する手段でもある。

Verse 51

यदि लाभे न यत्नस्ते मूलं रक्ष प्रयत्नतः । महता पुण्यमूल्येन क्रीयते कायनौस्त्वया

たとえ更なる利得を求めて努めずとも、少なくとも元手を力を尽くして守れ。この「身という舟」は、積み重ねた功徳（puṇya）という大いなる代価によって汝が得たものだからである。

Verse 52

गंतुं दुःखोदधेः पारं तर यावन्न भिद्यते । अविकारिशरीरत्वं दुष्प्राप्यं वै ततः

苦しみの大海の彼岸に至らんとするなら、この身（この手段）がまだ壊れぬうちに渡れ。後には、変壊と衰滅を免れた身を得ることはまことに難しい。

Verse 53

नापक्रामति संसारादात्महा स नराधमः । तपस्तप्यन्ति यतयो जुह्वते चात्र यज्विनः । दानानि चात्र दीयंते परलोकार्थमादरात्

輪廻（saṃsāra）より退かぬ者は、自らの真我を殺す者—人のうち最も卑しき者である。ここでは修行者が苦行（tapas）を修め、祭主が供物を注ぎ、また来世のために、敬虔をもって布施がなされる。

Verse 54

कात्यायन उवाच । दानस्य तपसो वापि भगवन्किं च दुष्करम् । किं वा महत्फलं प्रेत्य सारस्वत ब्रवीहि तत्

カーティヤーヤナは言った。「おお、尊き御方よ。布施（dāna）と苦行（tapas）のうち、真に行い難いのはどちらでしょうか。さらに、死後に最も大いなる果をもたらすのは何でしょうか。おお、サーラスヴァタ（Sārasvata）よ、それをお語りください。」

Verse 55

सारस्वत उवाच । न दानाद्दुष्करतरं पृथिव्यामस्ति किंचन । मुने प्रत्यक्षमेवैतद्दृश्यते लोकसाक्षिकम्

サーラスヴァタは言った。「この大地において、布施（ダーナ）ほど難しいものはない。おお牟尼よ、これは直に見て取れる—世間そのものが証人である。」

Verse 56

परित्यज्य प्रियान्प्राणान्धनार्थे हि महाभयम् । प्रविशंति महालोभात्समुद्रमटवीं गिरिम्

財のために、人は愛しい命さえ捨てる。大いなる貪欲に駆られ、恐るべき危難へと踏み入る—大海、荒野、そして山々へ。

Verse 57

सेवामन्ये प्रपद्यंते श्ववृत्तिरिति या स्मृता । हिंसाप्रायां बहुक्लेशां कृषिं चैव तथा परे

ある者は奉仕の務めに就く—聖伝（スムリティ）に「犬のような生業」と説かれるもの。ほかの者は農に従うが、そこには害と多くの苦労が伴う。

Verse 58

तस्य दुःखार्जितस्येह प्राणेभ्योपि गरीयसः । आयासशतलब्धस्य परित्यागः सुदुष्करः

この世で苦しみつつ得た財は、命よりも重く愛される。百の労苦を重ねて得たものほど、それを捨てることはきわめて難しい。

Verse 59

यद्ददाति यदश्नाति तदेव धनिनो धनम् । अन्ये मृतस्य क्रीडंति दारैरपि धनैरपि

富める者が施し、また口にするもの—それだけが真にその者の財である。死ねば、残りは他人が弄ぶ—家族も財宝も。

Verse 60

अहन्यहनि याचंतमहं मन्ये गुरुं यथा । मार्जनं दर्पणस्येव यः करोति दिनेदिने

我は、日々乞い願う者を師とみなす。鏡を毎日磨くように、彼は人に日々の浄めを促す。

Verse 61

दीयमानं हि नापैति भूय एवाभिवर्धते । कूप उत्सिच्यमानो हि भवेच्छुद्धो बहूदकः

施したものは減らず、むしろいよいよ増す。井戸もまた、たびたび水を満たせば清らかに澄み、水に満ちる。

Verse 62

एकजन्मसुखस्यार्थे सहस्राणि विलापयेत् । प्राज्ञो जन्मसहस्रेषु संचिनोत्येकजन्मनि

一生の快楽のために、人は千の生の果報を浪費し得る。だが賢者は、一生のうちに千の生を支える功徳を積む。

Verse 63

मूर्खो हि न ददात्यर्थानिह दारिद्र्यशंकया । प्राज्ञस्तु विसृजत्यर्थानमुत्र तस्य शंकया

愚か者は貧しさを恐れてこの世で財を施さない。だが賢者は、彼岸における貧しさを恐れて財を捨て施す。

Verse 64

किं धनेन करिष्यंति देहिनो भंगुराश्रयाः । यदर्थं धनमिच्छंति तच्छरीरमशाश्वतम्

もろい支えに寄る身ある者は、財で何を成し得ようか。彼らはこの身のために富を望むが、その身こそ無常である。

Verse 65

अक्षरद्वयमभ्यस्तं नास्तिनास्तीति यत्पुरा । तदिदं देहिदेहिति विपरीतमुपस्थितम्

かつて修していた二音節の反復は「無い、無い」であった。いまその同じ二音節が逆となり、「与えよ、与えよ！」として現れた。

Verse 66

बोधयंति च यावंतो देहीति कृपणं जनाः । अवस्थेयमदानस्य मा भूदेवं भवानपि

どれほど多くの人が吝嗇な者に「与えよ」と諭しても、与えぬことの恥は残る。どうかそのような運命があなたにも及ばぬように。

Verse 67

दातुरेवोपकाराय वदत्यर्थीति देहि मे । यस्माद्दाता प्रयात्यूर्ध्वमधस्तिष्ठेत्प्रतिग्रही

乞う者が「必要なのだ、我に与えよ」と言うのは、施す者自身の利益のためである。施す者は上へと昇り、ただ受け取る者は下にとどまる。

Verse 68

दरिद्रा व्याधिता मूर्खाः परप्रेष्यकराः सदा । अदत्तदानाज्जायंते दुःखस्यैव हि भाजनाः

貧困、病、愚鈍、そして常に他人に使役されることは、施しを惜しむことから生じる。まことに彼らは苦しみのみを受ける器となる。

Verse 69

धनवंतमदातारं दरिद्रं वाऽतपस्विनम् । उभावंभसि मोक्तव्यौ कंठे बद्धा महाशिलाम्

富めるのに施さぬ者と、貧しくして苦行を修せぬ者——その両者は、首に大石を結びつけて水に投げ込まれるに値する。

Verse 70

शतेषु जायते शूरः सहस्रेषु च पंडितः । वक्ता शतसहस्रेषु दाता जायेत वा न वा

百のうちに勇士が生まれ、千のうちに学者が生まれる。十万のうちに雄弁の語り手が現れるが—真の施与者は、生まれることもあれば、生まれぬこともある。

Verse 71

गोभिर्विप्रैश्च वेदैश्च सतीभिः सत्यवादिभिः । अलुब्धैर्दानशीलैश्च सप्तभिर्धार्यते मही

大地は七つによって支えられる。すなわち、牛、バラモン、ヴェーダ、貞節の女性、真実を語る者、貪りなき者、そして布施に励む者である。

Verse 72

शिबिरौशीनरोङ्गानि सुतं च प्रियमौरसम् । ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गतः

ウーシーナラの子シビは、バラモンのために、自らの肢体すら、愛する実子さえも捧げ、ここより天界の高みへと到達した。

Verse 73

प्रतर्द्दनः काशिपति प्रदाय नयने स्वके । ब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्नुते

カーシーの主プラタルッダナは、自らの眼をバラモンに施し、この世にも来世にも比類なき名声を得た。

Verse 74

निमी राष्ट्रं च वैदेहो जामदग्न्यो वसुंधराम् । ब्राह्मणेभ्यो ददौ चापि गयश्चोर्वीं सपत्तनाम्

ヴァイデーハのニミは王国を施し、ジャーマダグニャ（パラシュラーマ）は大地を施し、ガヤもまた土地を—それに付随する収入とともに—バラモンたちに与えた。

Verse 75

अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतनिवासकृत् । वसिष्ठो जीवयामास प्रजापतिरिव प्रजाः

雨雲が降雨を惜しんだとき、万有の住処を護るヴァシシュタは、まさにプラジャーパティが被造を養うように、人々を支え、生き返らせた。

Verse 76

ब्रह्मदत्तश्च पांचाल्यो राजा बुद्धिमतां वरः । निधिं शंखं द्विजाग्र्येभ्यो दत्त्वा स्वर्गमवाप्तवान्

パンチャーラの王ブラフマダッタは、智者の中の最勝者として、「シャンカ（Śaṅkha）」と名づく宝蔵を最上の二度生まれ（バラモン）に施し、天界を得た。

Verse 77

सहस्रजिच्च राजर्षिः प्राणानिष्टान्महायशाः । ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान्

大いなる名声をもつ王仙サハスラジットは、バラモンのために愛する命さえ捨て、かくして比類なき諸世界へと赴いた。

Verse 78

एते चान्ये च बहवः स्थाणोर्दानेन भक्तितः । रुद्रलोकं गता नित्यं शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः

これらの者、また他の多くの者も、スターヌ（シヴァ）への信愛の布施によってルドラの世界に至った。彼らは常に心安らかで、諸根を制した者である。

Verse 79

एषां प्रतिष्ठिता कीर्तिर्यावत्स्थास्यति मेदिनी । इति संचिंत्य सारार्थी स्थाणुदानपरो भव

彼らの名声は、大地が存するかぎり確立されている。かく思惟して、至上の精髄を求める者よ、スターヌ（シヴァ）への布施に専心せよ。

Verse 80

सोऽपि मोह परित्यज्य तथा कात्यायनोऽभवत्

彼もまた迷妄を捨て、かくしてカーティヤーヤナの系譜に連なる真の随順者となった。

Verse 81

नारद उवाच । एवं सुश्रवसा प्रोक्तां कथामाकर्ण्य पद्मभूः । हर्षाश्रुसंयुतोऽतीव प्रशशंस मुहुर्मुहुः

ナーラダは言った。「スシュラヴァサが語ったこの物語を聞くや、蓮華生（ブラフマー）は歓喜の涙に満ち、幾度も幾度も彼を称賛した。」

Verse 82

साधु ते व्याहृतं वत्स एवमेतन्न चान्यथा । सत्यं सारस्वतः प्राह सत्या चैवं तथा श्रुतिः

「よく言った、愛し子よ——まさにそのとおりで、他ではない。サーラスヴァタはこれを真実として語り、またシュルティ（聖なる啓示）も同じく真実と証す。」

Verse 83

दानं यज्ञानां वरूथं दक्षिणा लोके दातारंसर्वभूतान्युपजीवंति दानेनारातीरंपानुदंत दानेन द्विषंतो मित्रा भवंति दाने सर्वं प्रतिष्ठितं तस्माद्दानं परमं वदंतीति

「布施（ダーナ）は祭祀の守りの盾、世における聖なるダクシナーである。あらゆる生きものは施す者の施しによって支えられる。布施により災厄は退き、布施により怨む者さえ友となる。万事は布施に安立する—ゆえに布施こそ最上と説かれる。」

Verse 84

संसारसागरे घोरे धर्माधर्मोर्मिसंकुले । दानं तत्र निषेवेत तच्च नौरिव निर्मितम्

法と非法の波が渦巻く恐ろしい輪廻の大海においては、布施（ダーナ）を修すべきである。そこでは布施が、渡り越えるための舟のように設けられているからである。

Verse 85

इति संचिंत्य च मया पुष्करे स्थापिता द्विजाः । गङ्गायमुनयोर्मध्ये मध्यदेशे द्विजाः सृते

かく思惟して、我はプシュカラに婆羅門たちを据え置いた。さらに、ガンガーとヤムナーの間なる中土（マディヤデーシャ）にも婆羅門たちを住まわせた。

Verse 86

स्थापिताः श्रीहरिभ्यां तु श्रीगौर्या वेदवित्तमाः । रुद्रेण नागराश्चैव पार्वत्या शक्तिपूर्भवाः

尊き二柱のハリと吉祥なるガウリーによって、ヴェーダに最も通暁する者たちが据えられた。ルドラによってナーガラの人々が住み着き、パールヴァティーによってシャクティプラ出自の者たちが定められた。

Verse 87

श्रीमाले च तथा लक्ष्म्या ह्येवमादिसुरोत्तमैः । नानाग्रहाराः संदत्ता लोकोद्धरणकांक्षया

同じくシュリーマーラにおいても、またラクシュミーによって—さらにこのような他の最上の神々によって—世を救い高めんとの願いから、多くのアグラハーラ（寄進された居住地）が授けられた。

Verse 88

न हि दानफले कांक्षा काचिन्नऽस्ति सुरोत्तमाः । साधुसंरक्षणार्थं हि दानं नः परिकीर्तितम्

おお神々の最勝者よ、我らは施しの果報をいささかも求めない。われらのダーナは、善き人（サードゥ）を護るためと宣言されている。

Verse 89

ब्राह्मणाश्च कृतस्थाना नानाधर्मोपदेशनैः । समुद्धरंति वर्णांस्त्रींस्ततः पूज्यतमा द्विजाः

婆羅門たちは正しくその地位に据えられると、さまざまなダルマの教えによって三つのヴァルナを救い上げる。ゆえに二度生まれ（ドヴィジャ）は最も尊ばれるべきである。

Verse 90

दानं चतुर्विधं दानमुत्सर्गः कल्पितं तथा । संश्रुतं चेति विविधं तत्क्रमात्परिकीर्तितम्

布施には四種がある。(1) dāna―手ずから直接に施すこと、(2) utsarga―公のために寄進し、恒久の施与として建立すること、(3) kalpita―定められ整えられた施与、(4) saṃśruta―誓約し約束して行う施与。これらは順次に説き示される。

Verse 91

वापीकूपतडागानां वृक्षविद्यासुरौकसाम् । मठप्रपागृहक्षेत्रदानमुत्सर्ग इत्यसौ

井戸・階段井戸・池を寄進して設け、樹木を植え、学びの場と神々の住処を建立し、さらに僧院、施水所、宿舎・庇護所、土地を施与すること—これを「utsarga」と呼ぶ。

Verse 92

उपजीवन्निमान्यश्च पुण्यं कोऽपि चरेन्नरः । षष्ठमंशं स लभते यावद्यो विसृजेद्द्विजः

これらの施設に依って生きるだけの者であっても、あるいは功徳を修し得る。施主が—おおブラーフマナよ—その施与を撤回せぬかぎり、彼は六分の一の分け前を得る。

Verse 93

तदेषामेव सर्वेषां विप्रसंस्थापनं परम् । देवसंस्थापनं चैव धर्मस्तन्मूल एव यत्

ゆえに、これらすべての施与において最上なるは、ブラーフマナを正しく安置し扶持すること、また同様に神々を安置し（寺院にて礼拝を立てること）である。法（ダルマ）はまさにその基に根ざすからである。

Verse 94

देवतायतनं यावद्यावच्च ब्राह्मणगृहम् । तावद्दातुः पूर्वजानां पुण्यांशश्चोपतिष्ठति

神の社が存続するかぎり、またブラーフマナの家が存続するかぎり、その間ずっと、施主の先祖に功徳の一分が寄り添い、授けられる。

Verse 95

एतत्स्वल्पं हि वाणिज्यं पुनर्बहुफलप्रदम् । जीर्णोद्धारे च द्विगुणमेतदेव प्रकीर्तितम्

この「功徳の交易」は労が少ないのに、なお多くの果報をもたらす。さらに、荒れ朽ちたものを修復する場合には、この同じ功徳が倍になると説き明かされている。

Verse 96

तस्मादिदं त्वहमपिब्रवीमि सुरसत्तमाः । नास्ति दानसमं किंचित्सत्यं सारस्वतो जगौ

ゆえに我もまた宣言する、神々のうち最勝なる者たちよ――布施（ダーナ）に等しいものは何一つない。まことに、サーラスヴァタはこのように語った。

Verse 97

नारद उवाच । इति सारस्वतप्रोक्तां तथा पद्मभुवेरिताम् । साधुसाध्वित्यमोदंत सुराश्चाहं सुविस्मिताः

ナーラダは言った。「サーラスヴァタの語った言葉、そして蓮華より生まれし者（ブラフマー）によっても同様に認められたその教えを聞き、神々と私は大いに驚きつつ歓喜し、『善いかな、善いかな！』と唱えた。」

Verse 98

ततः सभाविसर्गांते सुरम्ये मेरुमूर्धनि । उपविश्य शिलापृष्ठे अहमेतदचिंतयम्

やがて会座が解かれると、麗しきメール山の頂にて、私は石の座に坐し、このことを静かに思い巡らした。

Verse 99

सत्यमाह विरंचिस्तु स किमर्थं तु जीवति । येनैकमपि तद्धृत्तं नैव येन कृतार्थता

「ヴィランチ（ブラフマー）は真実を語った。だが、その布施をただ一度すら行わず、人生を成就へと導かぬ者は、いったい何のために生きるのか。」

Verse 100

तदहं दानपुण्यं हि करिष्यामि कथं स्फुटम् । कौपीनदण्डात्मधनो धनं स्वल्पं हि नास्ति मे

それゆえ、いかにして私は布施の功徳を明らかに成し遂げようか。わが財は腰布と杖のみ—まことに、わずかな銭すら持たぬ。

Verse 101

अनर्हते यद्ददाति न ददाति तथार्हते । अर्हानर्हपरिज्ञानाद्दानधर्मो हि दुष्करः

ふさわしからぬ者に施し、ふさわしき者に施さぬなら—ふさわしき者とふさわしからぬ者を見分けるのは難しいゆえ—布施のダルマはまことに成就しがたい。

Verse 102

देशेकाले च पात्रे च शुद्धेन मनसा तथा । न्यायार्जितं च यो दद्याद्यौवने स तदश्नुते

清らかな心をもって、場所・時・ふさわしき受者を顧み、正しく得たものを施す者は、その果報を若き時にさえ味わう。

Verse 103

तमोवृतस्तु यो दद्यात्क्रोधात्तथैव च । भुंक्ते दान फलं तद्धि गर्भस्थो नात्र संशयः

しかし、迷妄の闇に覆われて施す者、また怒りから施す者は、その布施の果を胎内にあるうちに受ける。これに疑いはない。

Verse 104

बालत्वेऽपि च सोऽश्राति यद्दत्तं दम्भकारणात् । दत्तमन्यायतो वित्तं वै चार्थकारणम्

若き時であっても、偽りの誇示のために施すなら人は滅びに至る。また、不正に得た財を世俗の利得のために施しても、同じくただ堕落を招くのみ。

Verse 105

वृद्धत्वे हि समश्राति नरो वै नात्र भविष्यति । तस्माद्देशे च काले च सुपात्रे विधिना नरः । शुभार्जितं प्रयुञ्जीत श्रद्धया शाठ्यवर्जितः

老いに至れば、人は必ず衰えに沈む—疑いはない。ゆえに、ふさわしい場所と時に、受けるに足る者へ、法（ダルマ）に則って正しく得たものを、信心をもって、欺きなく捧げ施すべきである。

Verse 106

तदेतन्निर्धनत्वाच्च कथं नाम भविष्यति । सत्यमाहुः पुरा वाक्यं पुराणमुनयोऽमलाः

しかし、貧しければそれはどうして可能なのか—人々はそう疑う。けれども、昔の穢れなきプラーナの聖仙たちは、プラーナに一つの言葉を説いた。それは真実である。

Verse 107

नाधनस्यास्त्ययं लोको न परश्च कथंचन । अभिशस्तं प्रपश्यंति दरिद्रं पार्श्वतः स्थितम्

財なき者には、この世も来世もまるで存在しないかのようである。人々は傍らに立つ貧者を、呪われ罪に定められた者のように見なす。

Verse 108

दारिद्र्यं पातकं लोके कस्तच्छंसितुमर्हति । पतितः शोच्यते सर्वैर्निर्धनश्चापि शोच्यते

世では貧しさが罪であるかのように扱われる—誰がそれを讃え得ようか。堕ちた者は皆に憐れまれ、無一物の者もまた憐れまれる。

Verse 109

यः कृशाश्वः कृशधनः कृशभृत्यः कृशातिथिः । स वै प्रोक्तः कृशोनाम न शरीरकृशः कृशऋ

馬も乏しく、財も乏しく、従者も乏しく、客をもてなす心も乏しい者—その者こそ「まことに乏しい」と説かれる。単に身体が痩せている者のことではない。

Verse 110

अर्थवान्दुष्कुलीनोऽपि लोके पूज्यतमो नरः । शशिनस्तुल्यवंशोऽपि निर्धनः परिभूयते

たとえ卑しい家柄の者でも財があれば世に最も敬われる。だが月のごとく高貴な家系であっても、貧しければ侮られ辱められる。

Verse 111

ज्ञानवृद्धास्तपोवृद्धा ये च वृद्धा बहुश्रुताः । ते सर्वे धनवृद्धस्य द्वारि तिष्ठन्ति किंकराः

智慧に長け、苦行に長け、多くの聖典に通じた長老たちでさえ、富める者の門前に僕のように立ち並ぶ。

Verse 112

यद्यप्ययं त्रिभुवने अर्थोऽस्माकं पराग्नहि । तथाप्यन्यप्रार्थितो हि तस्यैव फलदो भवेत्

たとえこの財が三界において真に我らのものではないとしても、他者に乞われたとき施すなら、その施しは施主自身に功徳の果を結ぶ。

Verse 113

अथवैतत्पुरा सर्वं चिंतयिष्यामि सुस्फुटम् । विलोकयामि पूर्वं तु किंचिद्योग्यं हि स्थानकम्

さもなくば、まずこの一切を明晰に思案しよう。何より先に、意図する行いにふさわしい場所を探し求める。

Verse 114

स चिंतयित्वेति बहुप्रकारं देशांश्च ग्रामान्नगराणि चाश्रमान् । बहूनहं पर्यटन्नाप्तवान्हि स्थानं हितं स्थापये यत्र विप्रान्

さまざまに思案し、国々や村々、都や修行林（アーシュラマ）を見渡して、私は遠くまで遍歴した。だが、婆羅門たちを安住させ得る真に利益ある地を、ついに見いだせなかった。