गणेश-षण्मुखयोः विवाहविचारः / Deliberation on the Marriages of Gaṇeśa and Ṣaṇmukha

Verse 1

नारद उवाच । गणेशस्य श्रुता तात सम्यग्जनिरनुत्तमा । चरित्रमपि दिव्यं वै सुपराक्रमभूषितम्

ナーラダは言った。「愛しき者よ、私はまことに、ガネーシャの比類なき最上の誕生譚を余すところなく聞いた。さらに、並外れた勇猛に飾られた、その神聖なる物語をも聞いた。」

Verse 2

ततः किमभवत्तात तत्त्वं वद सुरेश्वरः । शिवाशिवयशस्स्फीतं महानन्दप्रदायकम्

「それではその後、何が起こったのか、愛しき者よ。真実を語り給え、神々の主よ—シヴァの名声を大いに広げ、至上の歓喜を授けるその事を。」

Verse 3

ब्रह्मोवाच साधु पृष्टं मुनिश्रेष्ठ भवता करुणात्मना । श्रूयतां दत्तकर्णं हि वक्ष्येऽहं ऋषिसत्तम

ブラフマーは言った。「おお、賢者の中の最勝よ、汝は慈悲の心より善く問うた。耳を澄まして聴け。おお、最上のリシよ、今わたしがこれを説き明かそう。」

Verse 4

शिवा शिवश्च विप्रेन्द्र द्वयोश्च सुतयोः परम् । दर्शंदर्शं च तल्लीलां महत्प्रेम समावहत्

おお、婆羅門の中の最勝よ、シヴァー（パールヴァティー）とシヴァは、二人の御子に対する大いなる愛に満たされていた。さらに、その御子らの神聖なるリーラーを幾度も見守るたび、心は深い慈愛であふれ出た。

Verse 5

पित्रोर्लालयतोस्तत्र सुखं चाति व्यवर्द्धत । सदा प्रीत्या मुदा चातिखेलनं चक्रतुस्सुतौ

そのところで、両親が愛情深く抱きしめ、慈しみ育てたので、彼らの幸福は大いに増した。常に親愛と歓喜に満ち、二人の御子は絶えず戯れ遊んだ。

Verse 6

तावेव तनयौ तत्र माता पित्रोर्मुनीश्वर । महाभक्त्या यदा युक्तौ परिचर्यां प्रचक्रतुः

おお、牟尼の中の主よ。その二人の御子はそこに留まり、大いなるバクティに満ちて、母と父に献身の奉仕を始めた。

Verse 7

षण्मुखे च गणेशे च पित्रोस्तदधिकं सदा । स्नेहो व्यवर्द्धत महाञ्च्छुक्लपक्षे यथा शशी

シャṇムカ（カールッティケーヤ）とガネーシャに対して、両親の愛情は常にいっそう深かった。その大いなる愛は、白分の半月に月が満ちてゆくように、ますます増していった。

Verse 8

कदाचित्तौ स्थितौ तत्र रहसि प्रेमसंयुतौ । शिवा शिवश्च देवर्षे सुविचारपरायणौ

おお、神なる仙人よ。ある時まさにその場所で、シヴァー（パールヴァティー）と主シヴァは密かに共に留まり、愛によって結ばれ、深遠なる観想に専心して、至上の真理を見分ける思惟へと心を向けていた。

Verse 9

शिवा शिवावूचतुः । विवाहयोग्यौ संजातौ सुताविति च तावुभौ । विवाहश्च कथं कार्यः पुत्रयोरुभयोः शुभम्

シヴァー（パールヴァティー）とシヴァは言った。「我らの二人の御子は、いまや婚姻にふさわしく成長した。では、二人の子のために、吉祥なる婚礼の儀礼はいかに執り行うべきか。」

Verse 10

षण्मुखश्च प्रियतमो गणेशश्च तथैव च । इति चिंतासमुद्विग्नौ लीलानन्दौ बभूवतुः

「Ṣaṇmukhaこそ最も愛しき者、そしてGaṇeśaもまた同じである。」そう思いめぐらし、二柱は憂いにより心騒いだが、その憂いのただ中にあっても、神聖なる戯れ（リ―ラー）の歓喜にとどまっていた。

Verse 11

स्वपित्रोर्मतमाज्ञाय तौ सुतावपि संस्पृहौ । तदिच्छया विवाहार्थं बभूवतुरथो मुने

自らの父母の決定を知るや、その二人の御子もまた強く望みを起こした。かくして、聖仙よ、父母の御意に従い、婚礼成就のために事を進め始めた。

Verse 12

अहं च परिणेष्यामि ह्यहं चैव पुनः पुनः । परस्परं च नित्यं वै विवादे तत्परावुभौ

「我もまた（彼女を）娶る。まことに、幾度も幾度も『娶るのはこの我ひとり』と宣言する。」かくして二柱は常に互いに争い、論争に心を向けていた。

Verse 13

श्रुत्वा तद्वचनं तौ च दंपती जगतां प्रभू । लौकिकाचारमाश्रित्य विस्मयं परमं गतौ

その言葉を聞いて、世の諸界の主たる神聖なる夫婦は、外には世俗の作法に従いつつも、最大の驚嘆に包まれた。

Verse 14

किं कर्तव्यं कथं कार्यो विवाहविधिरेतयोः । इति निश्चित्य ताभ्यां वै युक्तिश्च रचिताद्भुता

二柱は「何をなすべきか。いかにしてこの二者の婚礼の儀を執り行うべきか」と定め、まことに驚くべき妙策を練り上げた。

Verse 15

कदाचित्समये स्थित्वा समाहूय स्वपुत्रकौ । कथयामासतुस्तत्र पुत्रयोः पितरौ तदा

ある時、二人の父は静かに座し、自らの二人の子を呼び寄せ、その場で少年たちに語りかけた。

Verse 16

शिवाशिवावूचतुः । अस्माकं नियमः पूर्वं कृतश्च सुखदो हि वाम् । श्रूयतां सुसुतौ प्रीत्या कथयावो यथार्थकम्

シヴァとシヴァー（パールヴァティー）は言った。「かつて我らは一つの清浄なる誓戒を定めた。それは汝ら二人にまことの安楽をもたらす。善き子らよ、愛をもって聴け。我らはありのままの真実を語ろう。」

Verse 17

समौ द्वावपि सत्पुत्रौ विशेषो नात्र लभ्यते । तस्मात्पणः कृतश्शंदः पुत्रयोरुभयोरपि

二人の善き子はともに等しく、ここに差別は見いだせぬ。ゆえに、賭けと定められた取り決めは、両方の子に等しく適用される。

Verse 18

यश्चैव पृथिवीं सर्वां क्रांत्वा पूर्वमुपाव्रजेत् । तस्यैव प्रथमं कार्यो विवाहश्शुभलक्षणः

そして、全大地を先に巡り、のちに帰還した者こそ、吉祥の徴を備えた婚礼をまず先に執り行うべきである。

Verse 19

ब्रह्मोवाच । तयोरेवं वचः श्रुत्वा शरजन्मा महाबलः । जगाम मन्दिरात्तूर्णं पृथिवीक्रमणाय वै

ブラフマーは語った。これらの言葉を聞くや、葦より生まれし大いなる力の者クマーラ（カールッティケーヤ）は、地を巡らんと志して、ただちに宮殿を疾く立ち去った。

Verse 20

गणनाथश्च तत्रैव संस्थितो बुद्धिसत्तमः । सुबुद्ध्या संविचारर्येति चित्त एव पुनः पुनः

その場にて、ガナナータ（主ガネーシャ）、識別の智において最勝なる御方は座して留まり、みずからの心の内にて、すぐれた悟りをもって幾度も幾度も思惟し、明晰なる知で熟考した。

Verse 21

किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं लंघितुं नैव शक्यते । क्रोशमात्रं गतः स्याद्वै गम्यते न मया पुनः

「我はいかに為すべきか、いずこへ赴くべきか。この障りはまったく越えられぬ。たとえ一クロ―シャ（krośa）ほど進んだのみでも、もはや我は先へ進めない。」

Verse 22

किं पुनः पृविवीमेतां क्रांत्वा चोपार्जितं सुखम् । विचार्येति गणेशस्तु यच्चकार शृणुष्व तत्

「されば、この大地そのものを征服して得る幸福とは何であろうか。」——かくガネーシャは思惟した。さて、そののち彼がなしたことを聞け。

Verse 23

स्नानं कृत्वा यथान्यायं समागत्य स्वयं गृहम् । उवाच पितरं तत्र मातरं पुनरेव सः

正しい作法に従って沐浴を済ませ、自ら家へ戻ると、彼はそこで父に、そして再び母にも語りかけた。

Verse 24

गणेश उवाच । आसने स्थापिते ह्यत्र पूजार्थं भवतोरिह । भवंतौ संस्थितौ तातौ पूर्य्यतां मे मनोरथः

ガネーシャは言った。「ここには礼拝のための座がまことに設けられております。ゆえに、尊き二柱の父上よ、どうかここにお座りください。わが胸の願いが成就しますように。」

Verse 25

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य पार्वतीपरमेश्वरौ । अस्थातामासने तत्र तत्पूजाग्रहणाय वै

ブラフマーは言った。彼の言葉を聞くや、パールヴァティーとパラメーシュヴァラ（主シヴァ）は立ち上がり、その座のもとに立って、まことにその供養を受け取ろうとされた。

Verse 26

तेनाथ पूजितौ तौ च प्रक्रान्तौ च पुनः पुनः । एवं च कृतवान् सप्त प्रणामास्तु तथैव सः

それから彼はその二柱をしかるべく供養し、二柱はまた幾度も旅立たれた。かくして彼もまた、敬虔に七度の五体投地を行い、重ねて礼拝を捧げた。

Verse 27

बद्धांजलिरथोवाच गणेशो बुद्धिसागरः । स्तुत्वा बहु तिथस्तात पितरौ प्रेमविह्वलौ

そのとき、分別の大海たるガネーシャは合掌して恭しく語った。さまざまに、幾度も両親を讃え終えると、彼は愛に満ちて胸を震わせた。

Verse 28

गणेश उवाच । भो मातर्भो पितस्त्वं च शृणु मे परमं वचः । शीघ्रं चैवात्र कर्तव्यो विवाहश्शोभनो मम

ガネーシャは言った。「おお母上、そして父上も、わが至上の願いをお聞きください。ここにおいて速やかに、わが吉祥なる婚礼を整えていただきたい。」

Verse 29

ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा गणेशस्य महात्मनः । महाबुद्धिनिधिं तं तौ पितरावूचतुस्तदा

ブラフマーは言った。かくして、大いなる魂をもつガネーシャ—広大なる बुद्धि（ブッディ）の宝蔵—の言葉を聞き終えると、その両親はそのとき彼に語りかけた。

Verse 30

शिवा शिवावूचतुः । प्रक्रामेत भवान्सम्यक्पृथिवीं च सकाननाम् । कुमारो गतवांस्तत्र त्वं गच्छ पुर आव्रज

シヴァー（パールヴァティー）とシヴァは言った。「汝は森々を伴う大地を、正しく巡り行け。クマーラはすでにそこへ赴いた。汝も行き—そして都へ帰れ。」

Verse 31

ब्रह्मोवाच । इत्येवं वचनं श्रुत्वा पित्रोर्गणपति द्रुतम् । उवाच नियतस्तत्र वचनं क्रोधसंयुतः

ブラフマーは語った。かくして父母の言葉を聞くや、ガナパティは心を鎮めつつも素早く、その場で直ちに語り、怒りを帯びた返答を放った。

Verse 32

गणेश उवाच । भो मातर्भो पितर्धर्मरूपौ प्राज्ञौ युवां मतौ । धर्मतः श्रूयतां सम्यक् वचनं मम सत्तमौ

ガネーシャは言った。「おお母上、おお父上——お二方はダルマの体現にして賢者と仰がれております。ゆえに、最上の御方よ、ダルマに則って申す我が言葉を正しくお聞きください。」

Verse 33

मया तु पृथिवी क्रांता सप्तवारं पुनः पुनः । एवं कथं ब्रुवाते वै पुनश्च पितराविह

「我はまことに大地を巡った——七度、幾度も幾度も。されば、父母のお二方はここで、あたかもそうでないかのように、いかにしてそのように語られるのですか。」

Verse 34

ब्रह्मोवाच । तद्वचस्तु तदा श्रुत्वा लौकिकीं गतिमाश्रितौ । महालीलाकरौ तत्र पितरावूचतुश्च तम्

ブラフマーは言った。かの言葉をその時に聞き、世俗の常の姿を取っていた二者——大いなる神聖なるリーラーを演ずる父母——は、その場で彼に語りかけた。

Verse 35

पितरावूचतुः । कदा क्रांता त्वया पुत्र पृथिवी सुमहत्तरा । सप्तद्वीपा समुद्रांता महद्भिर्गहनैयुता

父母は言った。「おお我が子よ、いつこのきわめて広大な大地——大海に囲まれ、七つの大陸より成り、巨大で険しい地帯に満ちたこの地——を歩み渡ったのか。」

Verse 36

ब्रह्मोवाच । तयोरेवं वचः श्रुत्वा शिवाशंकरयोर्मुने । महाबुद्धिनिधिः पुत्रो गणेशो वाक्यमब्रवीत्

ブラフマーは言った。おお牟尼よ、かくしてシヴァー（パールヴァティー）とシャンカラ（シヴァ）の言葉を聞き終えると、その子ガネーシャ——大いなる बुद्धि の尽きぬ宝蔵——が語り始めた。

Verse 37

गणेश उवाच । भवतोः पूजनं कृत्वा शिवाशंकरयोरहम् । स्वबुद्ध्या हि समुद्रान्तपृध्वीकृतपरिक्रमः

ガネーシャは言った。「シヴァーとシャンカラであるお二方を礼拝し奉ったのち、我が自らの分別によって、周海に至るまで全大地のプラダクシナー（右繞）を成し遂げました。」

Verse 38

इत्येवं वचनं देवे शास्त्रे वा धर्मसञ्चये । वर्त्तते किं च तत्तथ्यं नहि किं तथ्यमेव वा

かくのごとき言葉は、主なる神の御言葉に、あるいはダルマを集成するシャーストラに見いだされる。だがそれは真に妥当なのか—否か。あるいはそれのみが真理なのか。

Verse 39

पित्रोश्च पूजनं कृत्वा प्रक्रांतिं च करोति यः । तस्य वै पृथिवीजन्यफलं भवति निश्चितम्

祖霊ピトリ（Pitṛs）を礼拝し、その後に出立・旅立ちの儀を正しく行う者には、地より生ずる果報――世俗の繁栄と目に見える実り――が必ず成就する。

Verse 40

अपहाय गृहे यो वै पितरौ तीर्थमाव्रजेत् । तस्य पापं तथा प्रोक्तं हनने च तयोर्यथा

もし人が両親を家に捨て置いてティールタ（tīrtha）へ巡礼に赴くなら、その者の罪は、まさにその両親を殺す罪と同等であると説かれる。

Verse 41

पुत्रस्य च महत्तीर्थं पित्रोश्चरणपंकजम् । अन्यतीर्थं तु दूरे वै गत्वा सम्प्राप्यते पुनः

子にとって至上の巡礼地とは、父母の蓮華のごとき御足である。ほかのティールタは、まことに遠くへ幾度も赴いてこそ得られる。

Verse 42

इदं संनिहितं तीर्थं सुलभं धर्मसाधनम् । पुत्रस्य च स्त्रियाश्चैव तीर्थं गेहे सुशोभनम्

このティールタはすぐ近くに現前し、得やすく、ダルマ成就の妙なる手段である。子にとっても妻にとっても、家に住するこのティールタは真に吉祥となり、家を美しく飾る。

Verse 43

इति शास्त्राणि वेदाश्च भाषन्ते यन्निरंतरम् । भवद्भ्यां तत्प्रकर्त्तव्यमसत्यं पुनरेव च

「このようにシャーストラとヴェーダは絶えず語り告げる。ゆえに汝ら二人はそのとおりに行い、二度と虚偽に頼ってはならぬ。」

Verse 44

भवदीयं त्विदं रूपमसत्यं च भवेदिह । तदा वेदोप्यसत्यो वै भवेदिति न संशयः

もしここに現れた御身のこの御姿が虚妄であるなら、そのときヴェーダそのものもまた虚妄となろう—これに疑いはない。

Verse 45

शीघ्रं च भवितव्यो मे विवाहः क्रियतां शुभः । अथ वा वेदशास्त्रञ्च न्यलीकं कथ्यतामिति

「わが婚姻は速やかに整えられよ。吉祥なるこの婚礼を成就せよ。さもなくば、ヴェーダと聖なるシャーストラを虚偽と宣言せよ。」

Verse 46

द्वयोः श्रेष्ठतमं मध्ये यत्स्यात्सम्यग्विचार्य तत् । कर्तव्यं च प्रयत्नेन पितरौ धर्मरूपिणौ

二つのうち、正しく思惟して最も勝れた道を定め、それを真摯に努力して行うべきである――父母はまことにダルマの具現だからである。

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पार्वतीपुत्रस्स गणेशः प्रकृष्टधीः । विरराम महाज्ञानी तदा बुद्धिमतां वरः

ブラフマーは言った。「かく語り終えると、パールヴァティーの御子ガネーシャは、卓越した理解を備えたまま、その時沈黙した。大智者にして、知者の中の第一であった。」

Verse 48

तौ दंपती च विश्वेशौ पार्वतीशंकरौ तदा । इति श्रुत्वा वचस्तस्य विस्मयं परमं गता

その時、宇宙の主たる神聖な夫婦――パールヴァティーとシャンカラ――は彼の言葉を聞き、至上の驚嘆に満たされた。

Verse 49

ततः शिवा शिवश्चैव पुत्रं बुद्धिविचक्षणम् । सुप्रशस्योचतुः प्रीत्या तौ यथार्थप्रभाषिणम्

その後、シヴァー（パールヴァティー）とシヴァは歓喜して、真実にして相応しい言葉を語った、智慧に富み洞察深い我が子を大いに讃えた。

Verse 50

शिवाशिवावूचतुः । पुत्र ते विमला बुद्धिस्समुत्पन्ना महात्मनः । त्वयोक्तं यद्वचश्चैव ततश्चैव च नान्यथा

シヴァとシヴァーは言った。「我が子よ、大いなる魂よ、汝には穢れなき清浄の बुद्धि（知慧）が生じた。汝の語った言葉はまさにそのとおりであり、他ではあり得ぬ。」

Verse 51

समुत्पन्ने च दुःखे च यस्य बुद्धिर्विशिष्यते । तस्य दुखं विनश्येत सूर्ये दृष्टे यथा तमः

悲しみが起こるとき、識別の बुद्धि（ブッディ）が澄みわたり堅固となる者には、その苦は滅する。太陽を見れば闇が消えるように。シヴァ・シッダーンタの見地では、この「高きブッディ」とは、パティ（シヴァ）にかなう正しい理解であり、パーシャの束縛を断ち、憂いを溶かす。

Verse 52

बुद्धिर्यस्य बलं तस्य निर्बुद्धेस्तु कुतो बलम् । कूपे सिंहो मदोन्मत्तश्शशकेन निपातितः

बुद्धि（ブッディ）を持つ者には、その बुद्धि こそが真の力である。 बुद्धि なき者に、いかで力が生じようか。驕りに酔った獅子でさえ、ただの兎に欺かれて井戸へ落とされた。

Verse 53

वेदशास्त्रपुराणेषु बालकस्य यथोदितम् । त्वया कृतं तु तत्सर्वं धर्मस्य परिपालनम्

ヴェーダ、シャーストラ、プラーナにおいて幼子について説かれるとおりに、まさしく汝はそのすべてを成し遂げた。これこそがダルマを守り、支えることにほかならない。

Verse 54

सम्यक्कृतं त्वया यच्च तत्केनापि भवेदिह । आवाभ्यां मानितं तच्च नान्यथा क्रियतेऽधुना

「ここで汝が正しく成し遂げたことは、他のいかなる者にも成し得ぬ。しかもそれは我ら二者により認められ、尊ばれたゆえ、今や別の仕方に改められることはない。」

Verse 55

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तौ समाश्वास्य गणेशं बुद्धिसागरम् । विवाहकरणे चास्य मतिं चक्रतुरुत्तमाम्

ブラフマーは言った。かく語り終えると、二者は智慧の海たるガネーシャを慰め、婚礼の取り計らいを進めるための最上の決意をその心に起こさせた。