Saṃsāra-duḥkha: Karmic Descent, Garbhavāsa, Life’s Anxieties, Death, and the Call to Jñāna-Bhakti

Verse 1

सनक उवाच । एवं कर्मपाशनियंत्रितजंततवः स्वर्गादिपुण्यस्थानेषु पुण्यभोगमनुभूय यातीव दुःखतरं पापफलमनुभूय प्रक्षीणकर्मा वशेषेणामुं लोकमागत्य सर्वभयविह्वलेषु मृत्युबाधासंयुतेषुस्थावरादिषु जायते । वृक्षगुल्मलतावल्लीगिरयश्च तृणानि च । स्थावरा इति विख्याता महामोहसमावृताः ॥ १ ॥

サナカは言った。かくして、業の縄に縛られ駆り立てられる衆生は、天界などの福徳の処で功徳の享受を味わい、ついでさらに苦しい罪の果を受ける。業が尽きるとこの世に戻り、あらゆる恐れにおののき、死の束縛に悩まされつつ、不動の類—樹木・灌木・蔓草・山・草—として生まれる。これらは「不動」と呼ばれ、大いなる迷妄に覆われている。

Verse 2

स्थावरत्वे पृथिव्यामुत्पबीजानि जलसेकानुपदं सुसंस्कारसामग्रीवशादंतरुष्मप्रपाचितान्युच्छूनत्वमापद्य ततो मूलभावं तन्मूलादंकुरोत्पत्तिस्तस्मादपि पर्णकांडनालादिकं कांडेषु च प्रसवमापद्यंते तेषु च पुष्पसंभवः ॥ २ ॥

種子が地中にあり、たびたび水を注がれると、正しい整えと好条件の力によって、内なる熱に温められ膨らむ。そこから根の形となり、根より芽が生じ、芽から葉・茎・幹が現れ、幹はさらに成長して、ついに花が生まれる。

Verse 3

तानि पुष्पाणि कानिचिदफलानि कानिचित्फलहेतुभूतानि तेषु पुष्पेषु वृद्धभावेषु सत्सु तत्पुष्पमूलतस्तुषोत्पत्तिर्जायते तेषु तुषु भोक्तॄणां प्राणिनां संस्कारसामग्रीवशाद्धिमरश्मिकिरणासन्नतया तदोषधिरसस्तुषांतः प्रविश्य क्षीरभावं समेत्य स्वकाले तंडुलाकारतामुपगम्य प्राणिनां भोगसंस्कारवशात्संवत्सरे फलिनः स्युः ॥ ३ ॥

それらの花のうち、あるものは不稔であり、あるものは実りの因となる。花が成熟すると、その花の根源から殻（トゥシャ）が生じる。ついでその殻の内に、受用する衆生のサンスカーラと必要な条件の力、また日光の光線の近接によって、草木の汁が入り込み、乳のような状態となり、時至れば米粒のような穀粒の形をとる。かくして、衆生の受用に関わるサンスカーラに従い、一年のうちに実を結ぶものとなる。

Verse 4

स्थावरत्वेऽपि बहुकालं वानरादिभिर्भुज्यमाना हि च्छेदनदवाग्निदहनशीतातपादिदुःखमनुभूय म्रियते । ततश्च क्रिमयो भूत्वा सदादुःखबहुलाः क्षणार्ध्दं जीवंतः क्षणार्ध्दं म्रियमाणा बलवत्प्राणिपीडायां निवारयितुमक्षमाः शीतवातादिक्लेशभूयिष्ठा नित्यं क्षुधाक्षुधिता मलमूत्रादिषु सचरंतो दुःखमनुभवंति ॥ ४ ॥

たとえ草木・樹木のごとき不動の身を得ても、長きにわたり猿などに食まれ、切り裂かれる苦、山火事に焼かれる苦、寒さ・暑さ等の諸苦を受け、ついには死ぬ。さらに後、虫となれば常に苦しみに満ち、半刹那生きて半刹那死ぬがごとく、強き生類の加える激痛を防ぐ力もない。寒冷や風などの悩みに多く責められ、常に飢え、なお飢えつつ、糞尿などの不浄の中を這い回り、ただ苦のみを味わう。

Verse 5

तत एव पद्मयोनिमागत्य बलवद्वाधोद्वेजिता वृथोद्वेगभूयिष्ठाः क्षुत्क्षांता नित्यं वनचारिणो मातृष्वपि विषयातुरा वातादिक्लेषबहुलाः कश्मिंश्चिज्जन्मनि तृणाशनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि मांसामेध्याद्यदनाः कस्मिंश्चिज्जन्मनि कंदमूलफलाशना दुर्बलप्राणिपीडानिरता दुःखमनुभवंति ॥ ५ ॥

さらに蓮華より生まれし者（梵天）の界に至れば、強き傷害と恐怖に悩まされ、無益の憂いに覆われ、飢えと渇きを常に耐える。森をさまよい続け、母に対してさえ感官の対象に心乱される。風（ヴァータ）の乱れなど多くの病苦に責められる。ある生では草を食み、ある生では肉や不浄の食を口にし、ある生では球根・根・果実を糧とする。弱き生きものを害することに執し、苦を味わう。

Verse 6

अंडजत्वेऽपि वाताशनामांसामेध्याद्यशनाश्च परपीडापरायणा नित्यं दुःखबहुला ग्राम्यपशुयोनिमागता अपि स्वजातिवियोगभारोद्वहनपाशादिबंधनताडनहलादिधारणादिसर्वदुःखान्यनुभवंति ॥ ६ ॥

卵生の身にあっても、風や肉や不浄の食を糧とし、他を害することに執着して、常に苦多し。さらに家畜の胎に至っても、同類との別離、重荷の運搬、縄などによる拘束、打擲、そして鋤や諸々の負担を負わされるなど、あらゆる苦を受ける。

Verse 7

एवं बहुयोनिषु संभ्रांताः क्रमेण मानुषं जन्म प्राप्नुवंति । केचिच्च पुण्यविशेषाद्युत्क्रमेणापि मनुष्यजन्माश्नुवते ॥ ७ ॥

このように多くの生類をさまよい、次第に人間の生を得る。されど、ある者は殊勝なる福徳のゆえに、常の順序を越えても人身を得ることがある。

Verse 8

मनुष्यजन्म नापि च । चर्मकारचंडालव्याधानापितरजककुंभकारलोहकारस्वर्णकारतंतुवाचसौचिकजटिलसिद्धधावकलेखकभृतकशासनहारिनीचभृत्यद्ररिदहीनांगाधिकांगत्वादि दुःखबहुलज्वरतापशीतश्लेष्मगुल्मपादाक्षिशिरोगर्भपार्श्ववेदनादिदुःखमनुभवंति ॥ ८ ॥

彼らは真の人身すら得られず、むしろ苦に満ちた境遇を受ける。すなわち卑賤または苛酷な職（皮革職、チャンダーラ、猟師、床屋、洗濯人、陶工、鍛冶、金細工師、織工、仕立て屋、結髪の苦行者、いわゆる「成就者（シッダ）」、洗い手、書記、雇われ人、徴税人、下僕など）に生まれるか、貧者として、あるいは肢体の欠損・過剰をもって生まれる。そして熱病、灼ける熱、寒冷、痰の病、腹の腫瘤、足・眼・頭・胎内・脇腹などの痛みをはじめ、種々の苦を味わう。

Verse 9

मनुष्यत्वेऽपि यदा स्त्रीपुरुषयोर्व्यवायस्तत्समयेरेतो यदा जरायुं प्रविशति तदैव कर्मवशाज्जंतुः शुक्रेण सह जरायुं प्रविश्य शुक्रशोणितकलले प्रवर्त्तते ॥ ९ ॥

人として生まれる時でさえ、男女が交わり、精液が子宮に入るその瞬間に、過去の行い（カルマ）に突き動かされた魂は、精液と共に子宮に入り、精液と血液から形成された胚の中でその生涯を歩み始める。

Verse 10

तद्वीर्यं जीवप्रवेशात्पञ्चाहात्कललं भवति अर्द्धमासे । पलवलभावमुपेत्य मासे प्रादेशमात्रत्वमापद्यते ॥ १० ॥

個々の魂がその種子に入った後、5日以内にそれはゼラチン状の塊（カララ）となる。半月でさらに発育し、1ヶ月以内には小さな肉塊（パルヴァラ）の状態となり、およそ手のひら（一尺）ほどの大きさになる。

Verse 11

ततः प्रभृति वायुवशाच्चैतन्याभावेऽपि मातुरुह्ये दुःसहतापल्केशतयैकत्र स्थातुमशक्यत्वाद् भ्रमति ॥ ११ ॥

その時以来、風の力に突き動かされ、意識はないものの、それは子宮の中をさまよう。耐え難い熱と毛髪の接触のために、一箇所に留まることができないからである。

Verse 12

मासे द्वितीये पूर्णे पुरुषाकारमात्रतामुपगमय मासत्रितये पूर्णे करचरणाद्यवयवभावमुपगम्य चतुर्षु मासेषु गतेषु सर्वावयवानां संधिभेदपरिज्ञानं पंचस्वतीतेषु नखानामभिव्यंजककता षट्स्वतीतेषु नखसंधिपरिस्फुटतामुपगम्य नाभिसूत्रेण पुष्यमाणममेध्यमूत्रसिक्तांगं जरायुणा बंधितरक्तास्थिक्रिमिवसामज्जास्नायुकेशादिदूषिते कुत्सिते शरीरे निवासिनं स्वयमप्येवं परिदूषितदेहं मातुश्च कट्वम्ललवणात्युष्णभुक्तदह्यमात्मानं दृष्ट्वा देही पूर्वजन्मस्मरणानुभावात्पूर्वानुभूतनरकदुःथानि च स्मृत्वांतर्दुःखेन च परिदह्यमानो मातुर्देहातिमूत्रादिरुक्षेण दह्यमान एवं मनसि प्रलयति ॥ १२ ॥

2ヶ月が満ちると、胚は人の形の輪郭だけを得る。3ヶ月が満ちると、手足などの四肢が生じる。4ヶ月が過ぎると、関節の区別がつくようになる。5ヶ月が過ぎると爪が現れ始め、6ヶ月が過ぎると爪の関節がはっきりと定まる。へその緒を通して養われ、その体は不浄な尿に浸り、胎盤に縛られ、血、骨、虫、脂肪、骨髄、腱、毛髪などで汚れた卑しい体の中に住まう。このように汚染された体の中にいる自分を見て、また母が辛く、酸っぱく、塩辛く、過度に熱い食べ物を食べて焼かれているのを見て、受肉した魂は、過去の生を思い出す力によって、以前経験した地獄の苦しみを想起する。内なる悲しみに焼かれ、過度の尿など母体の排泄物の刺激に焼かれ、精神的な失神へと沈んでいく。

Verse 13

अहोऽत्यंतपापोऽहंपूर्वजन्मनिभृत्यापत्यमित्रयोषिद्गृहक्षेत्रधनधान्यादिष्वत्यंतरागेण कलत्रपोषणार्थं परधनक्षेत्रादिकं पश्यतो हरणाद्युपायैरपह्यत्य कामांधतया परस्त्रीहरणादिकमनुभूय महापापान्याचरंस्तैः पापैरहमेक एवंविधनरकाननुभूय पुनः स्थावरादिषु महादुःखमनुभूय संप्रति जरायुणा परिवेष्टितोऽन्तर्दुखेन बहिस्तापेन च दह्यामि ॥ १३ ॥

ああ、私はなんと罪深いことか。前世において、使用人、子供、友人、女性、家、土地、富、穀物などへの激しい執着から、そして妻を養うために、私は他人が見ている前でさえ、様々な手段で他人の富や財産を盗んだ。情欲に目がくらみ、他人の妻を奪うなどの行為を犯した。そのような大罪を犯し、私一人がそれらの罪によって地獄の苦しみを味わった。そして再び、動かないものやその他の下等な生命形態の間で大きな悲惨さを経験した後、今、子宮に閉じ込められ、内なる苦悩と外なる苦痛に焼かれ、焦がされている。

Verse 14

मया पोषिता दाराश्च स्वकर्मवशादन्यतो गताः ॥ १४ ॥

たとえ私が妻と家族を養い支えてきたとしても、彼らもまた—自らの業（カルマ）に促され—他所へ去っていった。

Verse 15

अहो दुखं हि देहिनाम् ॥ १५ ॥

ああ、まことに、身を受けた者たちには、なんと多くの苦しみがあることか。

Verse 16

देहस्तु पापात्संजातस्तस्मात्पापं न कारयेत् । भृत्यभित्रकलत्रार्थमन्यद्द्रव्यं हृतं मया ॥ १६ ॥

この身は罪より生じたのだから、ゆえに再び罪を作ってはならぬ。だが僕や扶養する者、そして妻のために、私は他人の財を奪い（盗み）取ってしまった。

Verse 17

तेन पापेन दह्यामि जरायुपरिवेष्टितः । दृष्ट्वान्यस्य श्रियं पूर्वं सतत्पोऽहमसूयया खितः ॥ १७ ॥

その罪によって私は焼かれている。まるで膜に包まれているかのように。かつて他人の繁栄を見ては、私は常に妬みに苦しめられ、心を悩ませていた。

Verse 18

गर्भाग्निनानुदह्येयमिदानीमपि पापकृत् । कायेन मनसा वाचा परपीडामकारिषम्तेन पापेन दह्यामि त्वहमेकोऽतिदुःखितः ॥ १८ ॥

今なお、罪をなすこの私は胎内の火に焼かれている。身と心と言葉によって他者を苦しめたゆえ、その罪のために、ただ私ひとりが燃え—激しい悲苦に沈んでいる。

Verse 19

एवं बहुविधं गर्भस्थो जंतुर्विलप्य स्वयमेव वा ॥ १९ ॥

かくして、胎内に宿る有身の者は、さまざまに嘆く――声に出して、あるいは心の内で。

Verse 20

आत्मानमाश्वास्य उत्पत्तेरनंतरं सत्संगेन विष्णोश्चरितश्रवणेन च विशुद्धमना भूत्वा सत्कर्माणि निर्वर्त्य अखिलजगदंतरात्मनः सत्यज्ञानानंदमयस्य शक्तिप्रभावानुष्टितविष्टपवर्गस्य लक्ष्मीपतेर्नारायणस्य सकलसुरासुरयक्षगंधर्वराक्षसपन्न गमुनिकिन्नरसमूहार्चितचरणकमलयुगं भक्तितः समभ्यर्च्य दुःसहः संसारच्छेदस्यकारणभूतं वेदरहस्योपनिषद्भिः परिस्फुटं सकललोकपरायणं हृदिनिधाय दुःखतरमिमं संस्कारागारमतिक्रमिष्यामीति मनसि भावयति ॥ २० ॥

そして生後まもなく自らを慰め、聖なる交わり（サットサンガ）と、ヴィシュヌの御業を聴聞することによって心は清らかとなった。正しき行いを成し遂げ、真理・智・歓喜を本性とし、全宇宙の内なる自己であり、その力が諸世界の秩序を顕す、ラクシュミーの主ナーラーヤナの蓮華の双足を、バクティをもって礼拝した。その御足は、神々とアスラ、ヤクシャ、ガンダルヴァ、ラークシャサ、ナーガ、牟尼、キンナラの群れに崇敬される。さらに、ウパニシャッドによって明らかにされたヴェーダの秘義—万界の帰依処にして、耐え難い輪廻（サンサーラ）を断つ因—を心に納め、「この最も苦しきサンスカーラの家を越えよう」と意に決した。

Verse 21

यतस्तन्मातुः प्रसूतिसमये सति गर्भस्थोदेही नारदमुने वायुनापरिपीडितो मातुश्चापि दुःखं कुर्वन्कर्मपाशेन बलाद्योनिमार्गान्निष्क्रामन्सकलयातनाभोगमेककालभवमनुभवति ॥ २१ ॥

ゆえに、聖仙ナーラダよ、母の出産の時、胎内にある有身の者は生命の風に押し迫られ、責め苦を受ける。母にも痛みを与えつつ、業の縄により強いて産道から出され、一瞬のうちにあらゆる苦悩と激痛を味わうのである。

Verse 22

तेनातिक्लेशेन योनियंत्रपीडितो गर्भान्निष्कांतो निःसंज्ञतां याति ॥ २२ ॥

その甚だしい苦痛により――胎内という窮屈な「機械」に押し潰され――外へ出るや、たちまち意識を失う。

Verse 23

तं तु बाह्यवायुः समुज्जीवयति । बाह्यवायुस्पर्शसमनंतरमेव नष्टस्मृतिपूर्वानुभूताखिलदुःखानि वर्त्तमानान्यपि ज्ञानाभावदविज्ञायात्यंतदुःखमनुभवति ॥ २३ ॥

しかし外気が彼を蘇らせる。外の風に触れた瞬間、記憶を失っているため、真の智がないゆえに、かつて味わったあらゆる苦しみも、今まさに起こる苦しみさえも悟れず、かえって甚だしい悲苦を受ける。

Verse 24

एवं बालत्वमापन्नो जंतुस्तत्रापि स्वमलमूत्रलित्पदेह आध्यात्मिकादिपीड्यमानोऽपि वक्तुमशक्तक्षुत्तृषापीडितो रुदिते सति स्तनादिकं देयमिति मन्वानाः प्रयतन्ते ॥ २४ ॥

かくして衆生は乳児の位に至り、そこにあっても自らの糞尿にまみれた身を帯びる。内なる（アーディヤートミカ）等の苦に悩まされても言葉を発することができない。飢えと渇きに責められて泣くと、世話する者たちは「乳などを与えるべきだ」と思い、養い慰めようと努める。

Verse 25

एवमनेकं देहभोगमन्याधीनतयानुभूयमानो दंशादिष्वपि निवारयितुमशक्तः ॥ २५ ॥

このように他に依存して多くの身体の苦を味わううち、人は刺し傷などさえ払いのける力を失う。

Verse 26

बाल्यभावमासाद्य मातापित्रोरुपाध्यायस्य ताडनं सदा पर्यटनशीलत्वं पांशुभस्मपंकादिषुक्रीडनं सदा कलहनियतत्वाम शुचित्वं बहुव्यापाराभासकार्यनियतत्वं तदसंभव आध्यात्मिकदुःखमेवंविधमनुभवति ॥ २६ ॥

幼い心の状態に至ると、次のような内なる（アーディヤートミカ）苦を味わう。すなわち、父母や師に常に打たれ、いつも歩き回り、塵・灰・泥で遊び、絶えず争いに縛られ、不浄に住し、数多の働きをしているようで実の成就なき忙しさに終始する。

Verse 27

ततस्तु तरुणभावेन धनार्जनमर्जितस्य रक्षणं तस्य नाशव्ययादिषु चात्यंतदुःखिता मायया मोहिताः कामक्रोधादिदुष्टमनसाः सदासूयापरायणाः परस्वपरस्त्रीहरणोपायपरायणाः पुत्रमित्रकलत्रादिभरणोपायचिंतापरायणा वृथाहंकारदूषिताः पुत्रादिषु व्याध्यादि पीडितेषु सत्सु सर्वव्यात्पिं परित्यज्य रोगादिभिः क्लेशितानां समीपे स्वयमाध्यात्मिकदुःखेन परिप्लुता । वक्ष्यमाणप्रकारेण चितामश्नुवते ॥ २७ ॥

やがて若さの勢いの中で、得た財を守ろうと執着し、その喪失や費消などにより甚だしく苦しむ。マーヤーに惑わされ、欲と怒り等の過失により心は汚れ、常に嫉みを友として、他人の財を盗み、他人の妻を奪う手立てを追い求める。子・友・伴侶を養うための不安な策に没し、虚しい我慢に染まり、子らが病などに苦しむ時には正しい行いを捨て去る。病と艱難に責められる者の傍らに立ちながら、自らも内なる（アーディヤートミカ）悲苦に呑まれ、ついには後に説かれる次第のまま、火葬の薪の山へと至る。

Verse 28

गृहक्षेत्रादिकं कम किंचिन्नापि विचारितम् । समृद्धस्य कुटुम्बस्य कथं भवति वर्त्तनम् ॥ २८ ॥

家や田畑などについて、少しも省みていないのに、どうして栄えた家の営みと維持が成り立つであろうか。

Verse 29

मम मूलधनं नास्ति वृष्टिश्चापि न वर्षति । अश्वः पलायितः कुत्र गावः किं नागता मम ॥ २९ ॥

我が元手の財はもはや無く、雨もまた降らぬ。わが馬はどこへ逃げ去ったのか。なぜ我が牛たちは戻らぬのか。

Verse 30

बालापत्या च मे भार्या व्याधितोऽहं च निर्धनः । अविचारात्कृषिर्नष्टा पुत्रा नित्यं रुदंति च ॥ ३० ॥

妻は幼子らを抱えて苦しみ、我は病みて貧し。思慮を欠いたため農は滅び、息子たちは日々泣き悲しむ。

Verse 31

भग्नं छिन्नं तु मे सद्म बांधवा अपि दूरगाः । न लभ्यते वर्त्तनं च राज बाधातिदुःसहा ॥ ३१ ॥

我が家は砕け裂け、縁者もまた遠し。生業の道は得られず、王の圧迫は耐え難く苛烈なり。

Verse 32

रिपवो मां प्रधावंते कथं जेष्टाम्यहं रिपून् । व्यवसायाक्षमश्चाहं प्रात्पाः प्राघूर्णका अमी ॥ ३२ ॥

敵は我に向かい突進す—いかにして彼らを征せん。われもまた不断の精進に堪えず、彼らは嵐のごとく渦巻いて来たり。

Verse 33

एवमत्यंतचिन्ताकुलः स्वदुःखानि निवारयितुमक्षमो धिग्विधिं भाग्यहीनं मां किमर्थं विदधे इति दैवमाक्षिपति ॥ ३३ ॥

かくして彼は甚だしい憂いに乱され、自らの苦を除く力もなく、創造主を責めて言う。「ああ、この運命よ、恥ずべし。なぜ福分なき我を造りたもうたのか」と。かくして彼は天命を咎める。

Verse 34

तथा वृद्धत्वमापन्नो हीयमानसारो जरापलितादिव्यात्पदेहो व्याधिबाध्यत्वादिकमापन्नः । प्रकंपमानावयवश्वासकासादिपीडितो लोलाविललोचनः श्लेष्मण्यात्पकंठः पुत्रदारादिभिर्भर्त्स्यमानः कदा मरणमुपयामीति चिंताकुलो मयि मृते सति मदर्जितं गृहक्षेत्रादिकं वस्तु पुत्रादयः कथं रक्षंति कस्य वा भविष्यति ॥ ३४ ॥

また同様に、人が老境に入ると内なる力は衰え、白髪など老いの苦しみに身を責められ、さらに病にも悩まされる。手足は震え、息切れや咳などに圧され、眼は落ち着かず定まらず、喉は痰で塞がり、子や妻らに叱責されることさえある。不安に惑い、「いつ死が我に来るのか。私が死んだ後、私の稼いだ家や田地や財は子らがどう守るのか、あるいは誰のものとなるのか」と思い煩う。

Verse 35

मद्धने परैरपहृते पुत्रादीनां कथं वर्त्तनं भविष्यतीति ममतादुःखपरिप्लुतो गाढं निःश्वस्य स्वेन वयसा कृतानि कर्माणि पुनः पुनः स्मरन् क्षणे विस्मरति च संततस्त्वासन्नमरणो ॥ ३५ ॥

他人に財を奪われると、「我がもの」への執着から生じる悲しみに沈み、深くため息をついて「今や子らや他の者はどう暮らすのか」と案じる。死が近づくにつれ、生涯に行った業を何度も思い返すが、次の瞬間にはまた忘れてしまい、それを繰り返す。

Verse 36

व्याधिपीडितोऽन्तस्तापार्तः क्षणं शय्यायां क्षणं मंचे च ततस्ततः पर्यटन् क्षुत्तृटूपरिपूडितः किंचिन्मात्रमुदकं देहीत्यतिकार्पण्येन याचमानस्तत्रापि ज्वराविष्टानामुदकं न श्रेयस्करमिति ब्रुवतो मनसातिद्वेषं कुर्वन्मंद चैतन्यो भवति ॥ ३६ ॥

病に苦しめられ内なる熱に焼かれて、彼は安らげない。ある時は床に、ある時は寝台に移り、そこからまた落ち着かずにあちこち彷徨う。飢えと渇きに押し潰され、極度の哀れさで「ほんの少しの水をください」と乞う。だが人々が「熱病に取りつかれた者には水は益にならぬ」と言うと、心に激しい憎しみを起こし、意識は鈍く曇ってゆく。

Verse 37

ततश्च हस्तपादाकर्षणे न तु क्षमो रुद्रद्भिबंधुजनैर्वेष्टितो वक्तुमक्षमः स्वार्जितधनादिकं कस्य भविष्यतीति चिंतापरो बाष्पाविलविलोचनः कंठे वुरघुरायमाणे सति शरीरान्निष्क्रांतप्राणो यमदूतैर्भर्त्स्यमानः पाशयंत्रितो नरकादीन्पूर्ववदश्नुते ॥ ३७ ॥

やがて、手足を引かれることさえ耐えられず、泣き叫ぶ親族に囲まれ、言葉も発せられない。彼はただ「自ら得た財や持ち物は誰のものとなるのか」と憂いに沈む。涙で目は曇り、喉はがらがらと鳴り、命の息が身を離れると、閻魔の使者に叱責され、縄で縛られ制されて、前に説かれたとおり地獄などの苦患を味わう。

Verse 38

आमलप्रक्षयाद्यद्वदग्नौ धाम्यंति धातवः । तथैव जीविनः सर्व आकर्मप्रक्षयाद् भृशम् ॥ ३८ ॥

不純物が焼き尽くされるように、金属が火中で熱せられ強く吹かれて精錬される。そのように、生きとし生けるものは、積み重ねたカルマが尽きるとき、大いに清められる。

Verse 39

तस्मात्संसारदावाग्नितापार्तो द्विजसत्तम । अभ्यसेत्परमं ज्ञानं ज्ञानान्मोक्षमवान्पुयात् ॥ ३९ ॥

それゆえ、最勝の二度生まれよ。輪廻（サンサーラ）の森火の灼熱に苦しむ者は、至上の智慧を怠らず修習すべきである。智慧によってこそ、まことに解脱（モークシャ）に至る。

Verse 40

ज्ञानशून्या नरा ये तु पशवः परिकीर्तिताः । तस्मात्संसारमोक्षाय परं ज्ञानं समभ्यसेत् ॥ ४० ॥

真の智慧を欠く人々は、獣のごとしと説かれる。ゆえに、輪廻（サンサーラ）からの解脱のため、至上の智慧を熱心に修めよ。

Verse 41

मानुष्यं चैव संप्राप्य सर्वकर्मप्रसाधकम् । हरिं न सेवते यस्तु कोऽन्यस्तस्मादचेतनः ॥ ४१ ॥

あらゆる聖なる目的を成就し得る人身を得ながら、ハリ（Hari）に奉仕しない者がいるなら、彼より無知なる者が他にあろうか。

Verse 42

अहो चित्रमहो चित्रमहो चित्रं मुनीश्वराः । आस्थिते कामदे विष्णो नरा यांति हि यातनाम् ॥ ४२ ॥

ああ、驚くべきこと、驚くべきこと、まことに驚くべきことよ、牟尼の主たちよ。願いを成就するヴィシュヌ（Viṣṇu）が現前し近づき得るのに、人々はなお苦患と責め苦へ赴く。

Verse 43

नारायणे जगन्नाथे सर्वकामफलप्रदे । स्थितेऽपि ज्ञानरहिताः पच्यंते नरकेष्वहो ॥ ४३ ॥

宇宙の主ナーラーヤナ（Nārāyaṇa）、あらゆる願いの果を授ける御方が現前していても、真の智慧を欠く者はなお地獄にて「煮えたぎらされる」—ああ、嘆かわしい。

Verse 44

स्त्रवन्मूत्रपुरीषे तु शरीरेऽस्मिन्नृशाश्वते । शाश्वतं भावयंत्यज्ञा महामोहसमावृताः ॥ ४४ ॥

この人身は無常にして、尿と糞を滲ませるもの。大いなる迷妄に覆われた無知の者は、無常なるものを常住と妄想する。

Verse 45

कुत्सितं मांसरक्ताद्यैर्देहं संप्राप्य यो नरः । संसारच्छेदकं विष्णुं न भजेत्सोऽतिपातकी ॥ ४५ ॥

肉や血などより成るこの卑しき身を得ながら、輪廻の縛りを断つヴィシュヌを礼拝せぬ者は、極重の罪人となる。

Verse 46

अहो कष्टमहो कष्टमहो कष्टं हि मूर्खता । हरिध्यानपरो विप्र चण्डालोऽपि महासुखी ॥ ४६ ॥

ああ、なんと苦しきことか、まことに苦しきは愚かさよ。おおブラーフマナよ、ハリへの瞑想に専心するなら、たとえチャンダーラであっても無上の安楽を得る。

Verse 47

स्वदेहान्निस्सृतं दृष्ट्वा मलमूत्रादिकिल्बिषम् । उद्वेग मानवा मूर्खाः किं न यांति हि पापिनः ॥ ४७ ॥

自らの身より出る糞尿などの穢れを見て、人は嫌悪を起こす。ならば罪人は、なぜ自らの罪に対して退き恐れぬのか。

Verse 48

दुर्लभं मानुषं जन्म प्रार्थ्यते त्रिदशैरपि । तल्लब्ध्वा परलोकार्थं यत्नं कुर्य्याद्विचक्षणः ॥ ४८ ॥

人としての生は得難く、天人すらこれを願う。これを得たなら、賢明なる者は来世の究竟の目的、最高の善のために励み努めるべきである。

Verse 49

अध्यात्मज्ञानसंपन्ना हरिपूजापरायणाः । लभन्ते परमं स्थानं पुनरावृत्तिदुर्लभम् ॥ ४९ ॥

内なる霊的智慧（アディヤートマ・ジュニャーナ）に満ち、ハリへの礼拝に全身全霊を捧げる者は、再び戻ることの難しい至上の住処—すなわち再生を離れた境地—に到達する。

Verse 50

यतो जातमिदं विश्वं यतश्चैतन्यमश्नुते । यस्मिंश्च विलयं याति स संसारस्य मोचकः ॥ ५० ॥

この宇宙がそこから生じ、そこから意識を得て、ついにはそこへと融け帰る—その御方こそが、サンサーラ（輪廻）の束縛から解き放つ解脱者である。

Verse 51

निर्गुणोऽपि परोऽनंतो गुणवानिव भाति यः । तं समभ्यर्च्य देवेशं संसारात्परिमुच्यते ॥ ५१ ॥

至上にして無限、しかもニルグナ（諸性質を超越）でありながら、あたかも徳相を具えるかのように顕れる御方がいる。その देवेश（神々の主）を正しい敬虔をもって礼拝すれば、人はサンサーラより完全に解き放たれる。