Adhyaya 228

Verse 1

भ्च्प्स्ज्ल््स््ि ह्य #5््ाम्प्र् अष्टाविशर्त्याधिकद्विशततमो< ध्याय: शार्कुकोपाख्यान--मन्दपाल मुनिके द्वारा जरिता- शार्डिकासे पुत्रोंकी उत्पत्ति और उन्हें बचानेके लिये मुनिका अग्निदेवकी स्तुति करना जनमेजय उवाच किमर्थ शार्कुकानग्निर्न ददाह तथागते । तस्मिन्‌ वने दहामाने ब्रद्मन्नेतत्‌ प्रचक्ष्य मे

ジャナメージャヤは言った。「なぜアグニはそこへ来たとき、シャールクカの鳥たちを焼かなかったのか。あの森が炎に呑まれていた折、ブラーフマナよ、このことを私に説き明かしてくれ。」

Verse 2

अदाहे हाश्वसेनस्य दानवस्य मयस्य च । कारणं कीर्तित ब्रह्म॒ज्छार्इुकाणां न कीर्तितम्‌,विप्रवर! आपने अश्वसेन नाग तथा मयदानवके न जलनेका कारण तो बताया है; परंतु शाड्ड्गकोंके दग्ध न होनेका कारण नहीं कहा है

ジャナメージャヤは言った。「尊きブラーフマナよ、アシュヴァセーナなるナーガと、マヤなるダーナヴァが焼かれなかった理由は語ってくれた。だが、シャールンガカたちが焼かれなかった理由は、まだ述べていない。」

Verse 3

तदेतददभुतं ब्रह्मज्छा्डकाणामनामयम्‌ | कीर्तयस्वाग्निसम्मर्दे कथं ते न विनाशिता:

ジャナメージャヤは言った。「ブラーフマナよ、これはまことに驚くべきことだ。あの恐るべき大火の中で、シャーンダカたちが無事であったとは。どうして、あの大炎の圧し潰すような騒乱のただ中で、彼らは滅びなかったのか、語ってくれ。」

Verse 4

वैशम्पायन उवाच यदर्थ शार्कईकानग्निर्न ददाह तथागते । तत्‌ ते सर्व प्रवक्ष्यामि यथाभूतमरिंदम

ヴァイシャンパーヤナは言った。「敵を屈する者よ、あの恐るべき大火がすでに起こったにもかかわらず、火神アグニがなぜシャールカーイカ族を焼かなかったのか、そしてその出来事がいかにして正確に展開したのかを、ありのままに余すところなく語ろう。聞け。」

Verse 5

धर्मज्ञानां मुख्यतमस्तपस्वी संशितव्रत: । आसीन्महर्षि: श्रुत॒वान्‌ मन्दपाल इति श्रुत:,मन्दपाल नामसे विख्यात एक विद्दान्‌ महर्षि थे। वे धर्मज्ञोंमें श्रेष्ठ और कठोर व्रतका पालन करनेवाले तपस्वी थे

ヴァイシャンパーヤナは言った。「マンダパーラという名の大聖仙がいた。学識によって名高く、ダルマを知る者たちの中で最も卓越していた。厳しい苦行者であり、よく鍛えられた誓戒に堅く立つ者であった。」

Verse 6

स मार्ममाश्रितो राजन्नृषीणामूर्ध्वरेतसाम्‌ । स्वाध्यायवान्‌ धर्मरतस्तपस्वी विजितेन्द्रिय:

ヴァイシャンパーヤナは言った。「王よ、彼は堅固に梵行を守る仙人たちの道に身を寄せていた。つねにヴェーダの自習に励み、ダルマの実践に心を注ぎ、諸感官を制した苦行者として、絶えず苦修に没していた。」

Verse 7

स गत्वा तपस: पार देहमुत्सूज्य भारत । जगाम पितृलोकाय न लेभे तत्र तत्फलम्‌,भारत! वे अपनी तपस्याको पूरी करके शरीरका त्याग करनेपर पितृलोकमें गये; किंतु वहाँ उन्हें अपने तप एवं सत्कर्मोंका फल नहीं मिला

ヴァイシャンパーヤナは言った。「バーラタよ、彼は苦行を極めると身を捨て、祖霊（ピトリ）たちの世界へ赴いた。だがそこで、彼はそのタパスと功徳の果報を得ることができなかった。」

Verse 8

स लोकानफलान्‌ दृष्टवा तपसा निर्जितानपि । पप्रच्छ धर्मराजस्य समीपस्थान्‌ दिवौकस:,उन्होंने तपस्याद्वारा वशमें किये हुए लोकोंको भी निष्फल देखकर धर्मराजके पास बैठे हुए देवताओंसे पूछा

ヴァイシャンパーヤナは言った。「苦行によって得たはずの諸世界さえ空しく見えたので、彼はダルマラージャの傍らに座す神々に問いかけた。」

Verse 9

मन्दपाल उवाच किमर्थमावृता लोका ममैते तपसार्जिता: । कि मया न कृतं तत्र यस्यैतत्‌ कर्मण: फलम्‌

マンダパーラは言った。「おお神々よ！　わが苦行によって得たこれらの世界が、なぜ私には覆い隠され、閉ざされているのか。そこで私はいかなる善業を欠いたがゆえに、その業の果がこのような形で現れたのか。」

Verse 10

तत्राहं तत्‌ करिष्यामि यदर्थमिदमावृतम्‌ । फलमेतस्य तपस: कथयध्वं दिवौकस:,जिसके लिये इस तपस्याका फल ढका हुआ है, मैं उस लोकमें जाकर वह कर्म करूँगा। आपलोग मुझसे उसको बताइये

「ならば、この報いが隠されているその理由となる行いを、まさに私が成し遂げよう。天に住まう者たちよ、この苦行の果報が何であるかを告げよ。私はその界へ赴き、なすべきことを成し遂げる。」

Verse 11

देवा ऊचु: ऋणिनो मानवा ब्रह्मन्‌ जायन्ते येन तच्छूणु । क्रियाभिन्रह्मचर्येण प्रजया च न संशय:

神々は言った。「婆羅門よ、人が負債を負って生まれる所以を聞け。疑いなく、すべての人は三つの義務を負う。すなわち、祭祀（ヤジュニャ）の務め、ブラフマチャリヤの戒律、そして子孫をもうけること。祭祀と苦行とヴェーダの学びによって、それらの負債は償われる。汝はまことに苦行者であり祭祀を行う者だが、子がない。」

Verse 12

तदपाक्रियते सर्व यज्ञेन तपसा श्रुतैः । तपस्वी यज्ञकृच्चासि न च ते विद्यते प्रजा

「それらの負債はすべて、祭祀と苦行と聖なる学びによって除かれる。汝は苦行者であり祭祀を行う者だが、子がない。」

Verse 13

त इमे प्रसवस्यार्थे तव लोका: समावृता: । प्रजायस्व ततो लोकानुपभोक्ष्यसि पुष्कलान्‌

「ゆえに、子をもうけるためにこそ汝の世界は覆われている。まず子孫を得よ。しかる後に、功徳の世界の豊かな果報を存分に享受するであろう。」

Verse 14

पुंनाम्नो नरकात्‌ पुत्रस्त्रायते पितरं श्रुति: । तस्मादपत्यसंताने यतस्व ब्रह्मसत्तम

マンダパーラは言った。「シュルティは、息子が『プム＝ナーマン』と呼ばれる地獄から父を救い出すと宣言している。ゆえに、最上のバラモンよ、子孫によって汝の家系が絶えぬよう努めよ。」

Verse 15

वैशम्पायन उवाच तच्छुत्वा मन्दपालस्तु वचस्तेषां दिवौकसाम्‌ । क्व नु शीघ्रमपत्यं स्याद्‌ बहुलं चेत्यचिन्तयत्‌

ヴァイシャンパーヤナは言った。「ジャナメージャヤよ、神々のその言葉を聞くと、マンダパーラは深く思案し、『どこへ行けば、速やかに多くの子を得られるのか』と考えた。」

Verse 16

स चिन्तयन्नभ्यगच्छत्‌ सुबहुप्रसवान्‌ खगान्‌ । शार््धिकां शार््रिको भूत्वा जरितां समुपेयिवान्‌

目的を思い巡らしつつ、彼は多産で知られる鳥たちのもとへ赴いた。彼はシャールディカ（śārdhika、雄）に姿を変え、シャールディカー（雌）であるジャリターに近づき、彼女と契りを結んだ。

Verse 17

तस्यां पुत्रानजनयच्चतुरो ब्रह्म॒वादिन: । तानपास्य स तत्रैव जगाम लपितां प्रति

ヴァイシャンパーヤナは言った。「彼は彼女との間に四人の息子をもうけたが、皆、聖なる学びとバラモンの戒律に励む者であった。彼はその子らをそこに残し、同じ場所からラピターのもとへ向かった。」

Verse 18

तस्मिन्‌ गते महाभागे लपितां प्रति भारत

かくしてその高名なる者がラピターへと去ったとき、バラタよ、物語は彼女に関わる出来事へと移ってゆく。

Verse 19

तेन त्यक्तानसंत्याज्यानृषीनण्डगतान्‌ वने

その聖仙たちは、森の中でなお卵の内にあった時にマンダパーラに捨てられたとはいえ、真に捨て去られるべき者ではなかった。ゆえに、子を思う悲嘆に責められたジャリターは、カーンダヴァの森に息子たちを置き去りにはしなかった。母の情に打たれて心乱れつつも、彼女は自らの力で、生まれたばかりの雛たちを養い育て続けた。

Verse 20

न जहीौ पुत्रशोकार्ता जरिता खाण्डवे सुतान्‌ । बभार चैतान्‌ संजातान्‌ स्ववृत्त्या स्‍्नेहविप्लवा

ヴァイシャンパーヤナは語った。「子を思う悲嘆に呑まれたジャリターは、カーンダヴァの森に息子たちを捨てなかった。母の情に揺さぶられ、彼女は自らの力でその生まれたばかりの子らを支え育て、決して見捨てられた者として扱おうとはしなかった。」

Verse 21

ततोअग्निं खाण्डवं दग्धुमायान्तं दृष्टवानृषि: । मन्दपाल शक्षरंस्तस्मिन्‌ वने लपितया सह,उधर वनमें लपिताके साथ विचरते हुए मन्दपाल मुनिने अग्निदेवको खाण्डववनका दाह करनेके लिये आते देखा

やがて、ラピターとともにその森をさまよっていた仙人マンダパーラは、カーンダヴァの森を焼き尽くさんとして近づく火神アグニの姿を見た。

Verse 22

त॑ संकल्पं विदित्वाग्नेर्ज्ञात्वा पुत्रांक्ष बालकान्‌ । सोभितुष्टाव विप्रर्षिब्राह्माणो जातवेदसम्‌

ヴァイシャンパーヤナは語った。アグニの意図を悟り、幼子らが我が子であると知るや、祭司の中の仙たるそのバラモンは満ち足りて、ジャータヴェーダス（アグニ）を讃えた。

Verse 23

मन्दपाल उवाच त्वमग्ने सर्वलोकानां मुखं त्वमसि हव्यवाट्‌,मन्दपालने कहा--अग्निदेव! आप सब लोकोंके मुख हैं, आप ही देवताओंको हविष्य पहुँचाते हैं

マンダパーラは言った。「おおアグニよ、汝はあらゆる世界の口であり、供物を運ぶ者、汝を通して捧げ物は神々に届く。」

Verse 24

त्वमन्त: सर्वभूतानां गूढश्वरसि पावक । त्वामेकमाहु: कवयस्त्वामाहुस्त्रिविध पुन:

マンダパーラは言った。「おおパーヴァカ（火）よ、汝はあらゆる生きものの最奥にひそみ、密かに巡っている。賢者たちは汝を一つ—究極の単一なる本質—と宣言するが、また汝を三相として説く。すなわち天の火、地の火、そして生類の身内にある消化の火である。」

Verse 25

त्वामष्टधा कल्पयित्वा यज्ञवाहमकल्पयन्‌ । त्वया विश्वमिदं सृष्टं वदन्ति परमर्षय:

汝を八つの姿として観想し、賢者たちは汝を祭祀（ヤジュニャ）の担い手、運ぶものとして定めた。至高の見者たちは、この全宇宙が汝によって生み出されたのだと宣言する。

Verse 26

त्वदृते हि जगत्‌ कृत्स्नं सद्यो नश्येद्‌ हुताशन । तुभ्यं कृत्वा नमो विप्रा: स्वकर्मविजितां गतिम्‌

マンダパーラは言った。「汝なくしては、ああフターシャナ（火）よ、この全世界はたちまち滅び去ろう。ゆえに婆羅門たちは汝に礼拝し、自らの儀礼と務めの功徳によって得られる吉祥の境地に到達する。」

Verse 27

त्वामग्ने जलदानाहुः खे विषक्तान्‌ सविद्युत:,अग्ने! आकाशगमें विद्युतकें साथ मेघोंकी जो घटा घिर आती है, उसे भी आपका ही स्वरूप कहते हैं

マンダパーラは言った。「おおアグニよ、人々は汝を雨をもたらす雲と呼ぶ—天空に懸かり、稲妻を帯びて光る雲である。稲妻とともに天を渡って集まり、うねり寄せるその雲塊さえ、汝そのものの姿だと語られる。」

Verse 28

दहन्ति सर्वभूतानि त्वत्तो निष्क्रम्य हेतय: । जातवेदस्त्वयैवेदं विश्व सृष्ट महाद्युते

マンダパーラは言った。「汝より燃えさかる矢弾（炎）が放たれ、あらゆる生きものを焼き尽くす。おおジャータヴェーダス、偉大なる輝光の者よ—この全宇宙は、ただ汝によって生み出された。」

Verse 29

तवैव कर्म विहितं भूतं सर्व चराचरम्‌ । त्वया55पो विहिता: पूर्व त्वयि सर्वमिदं जगत्‌

マンダパーラは、呼びかける主にこう告げた。行為と運命の秩序を定めるのは、ただあなたのみ。動くものも動かぬものも、あらゆる創造はあなたから生じた。太初において水を最初に顕したのもあなたであり、この全宇宙はあなたのうちに確立している。

Verse 30

त्वयि हव्यं च कव्यं च यथावत्‌ सम्प्रतिष्ठितम्‌ । त्वमेव दहनो देव त्वं धाता त्वं बृहस्पति:

あなたのうちに、定められたとおりに、神々への供物（ハヴィヤ）も祖霊への祭儀（カヴィヤ）も堅く安立している。あなたこそが神なる火であり、あなたはダートリ（支える者）、そしてブリハスパティである。

Verse 31

वैशम्पायन उवाच एवं स्तुतस्तदा तेन मन्दपालेन पावक:

ヴァイシャンパーヤナは語った。かくして賢者マンダパーラに讃えられたとき、パーヴァカ（アグニ）は無量の光輝を放ちつつ大いに満悦し、喜びの心でその仙人に告げた。「そなたの望むいかなる目的を、我が成し遂げようか。」

Verse 32

तुतोष तस्य नृपते मुनेरमिततेजस: । उवाच चैन प्रीतात्मा किमिष्टं करवाणि ते

ヴァイシャンパーヤナは語った。「王よ、火神はその無量の光輝をもつ牟尼に大いに満足し、喜びの心でこう言った。『何を望むのか。そなたのためにそれを成そう。』」

Verse 33

तमब्रवीन्मन्दपाल: प्राउ्जलिहव्यवाहनम्‌ । प्रदहन्‌ खाण्डवं दावं मम पुत्रान्‌ विसर्जय,तब मन्दपालने हाथ जोड़कर हव्यवाहन अग्निसे कहा--“भगवन्‌! आप खाण्डववनका दाह करते समय मेरे पुत्रोंको बचा दें”

そのときマンダパーラは合掌して、供物を運ぶ火（ハヴィヤヴァーハナ、アグニ）に申し上げた。「尊き御方よ。あなたがカーンダヴァの森を焼き尽くすとき、どうか我が子らを救い、放ってください。」

Verse 34

तथेति तत्‌ प्रतिश्रुत्य भगवान्‌ हव्यवाहन: । खाण्डवे तेन कालेन प्रजज्वाल दिधक्षया,“बहुत अच्छा” कहकर भगवान्‌ हव्यवाहनने वैसा करनेकी प्रतिज्ञा की और उस समय खाण्डववनको जलानेके लिये वे प्रज्वलित हो उठे

ヴァイシャンパーヤナは語った。「然り」と言って、神なる火（アグニ）は承諾と誓約を与え、その瞬間、カーンダヴァの森において焼き尽くさんとの意志をもって烈しく燃え上がった——それは、もはや引き返しえぬ大火の開始を告げ、この出来事がもたらす倫理的・宇宙的帰結の端緒となったのである。

Verse 176

बालान्‌ स तानण्डगतान्‌ सह मात्रा मुनिर्वने । जरिताके गर्भसे चार ब्रह्मवादी पुत्रोंको मुनिने जन्म दिया। अंडेमें पड़े हुए उन बच्चोंको मातासहित वहीं छोड़कर वे मुनि वनमें लपिताके पास चले गये

ヴァイシャンパーヤナは語った。森にあってその仙人は、ジャリターの胎内に四人の息子——ブラフマ・ヴァーディン（聖なる学に身を捧げる者）——をもうけた。幼子らはなお卵に包まれたままであった。仙人は卵に閉ざされた子らを母とともにそこへ残し、森を行きてジャリターの住まいへ向かった。この挿話は、苦行者の離欲と、扶養される者への倫理的責務との緊張を浮かび上がらせ、のちに弱き者が守られ認められる展開への伏線となる。

Verse 183

अपत्यस्नेहसंयुक्ता जरिता बह्गचिन्तयत्‌ । भारत! महाभाग मन्दपाल मुनिके लपिताके पास चले जानेपर संतानके प्रति स्नेहयुक्त जरिताको बड़ी चिन्ता हुई

ヴァイシャンパーヤナは語った。子への深い愛に結ばれたジャリターは大いに不安に沈み、仙人マーンダパーラが去ったのち、幼子らの安否を思って心は幾度も巡り返した。

Verse 223

पुत्रान्‌ प्रति वदन्‌ भीतो लोकपालं महौजसम्‌ । अग्निदेवके संकल्पको जानकर और अपने पुत्रोंकी बाल्यावस्थाका विचार करके ब्रह्मर्षि मन्दपाल भयभीत होकर महातेजस्वी लोकपाल अग्निसे अपने पुत्रोंकी रक्षाके लिये निवेदन करते हुए (ईश्वरकी भाँति) उनकी स्तुति करने लगे

ヴァイシャンパーヤナは語った。アグニ神の決意を知り、わが子らの幼さを思い合わせて、ブラフマ仙マーンダパーラは恐れに震えた。彼は大威光の護世者アグニに、子らの守護を願い出て、自在天を讃えるがごとく、その神を讃嘆し始めた。

Verse 227

इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपव॑के अन्तर्गत मयदर्शनपर्वमें मयदानवकी रक्षाविषयक दो सौ सत्ताईसवाँ अध्याय पूरा हुआ

かくして、尊き『マハーバーラタ』アーディ・パルヴァに属する「マヤダルシャナ」篇、ダーナヴァのマヤを守り（命を赦し）たることを説く第二百二十七章は終わる。結びの言葉は道義を示す——破壊と争いのただ中にあっても、節制と、庇護を求める者を守ることは重き徳として掲げられるのである。

Verse 228

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि मयदर्शनपर्वणि शार्ज़ुकोपाख्यानेडष्टाविंशत्यधिकद्धिशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत मयदर्शनपर्वमें शा्ड्ुकोपाख्यानविषयक दो सौ अद्वाईसवाँ अध्याय पूरा हुआ

ヴァイシャンパーヤナは語った。「かくして、聖なる『マハーバーラタ』の『アーディ・パルヴァ』において、『マヤダルシャナ・パルヴァ』と呼ばれる章段のうち、『シャールンガカ・ウパーキャーナ』として知られる第二百二十八章は、ここに終わる。」この結語は一つの物語単位の完結を示し、本文が周到に編まれ、正しく伝承されてきたことを証する。

Verse 266

गच्छन्ति सह पत्नीभि: सुतैरपि च शाश्वतीम्‌ । हुताशन! आपके बिना सम्पूर्ण जगत्‌ तत्काल नष्ट हो जायगा। ब्राह्मणलोग आपको नमस्कार करके अपनी पत्नियों और पुत्रोंके साथ कर्मानुसार प्राप्त की हुई सनातन गतिको प्राप्त होते हैं

マンダパーラは言った。「彼らは妻たちとともに、さらには子らとともに、永遠の境地へと進みゆく。おお火（フターシャナ）よ、汝なくしては全世界はたちまち滅びよう。バラモンたちは汝に礼拝し、妻子とともに、己が業に応じて得られる永遠の行き先に到るのだ。」

Verse 303

त्वमश्विनौ यमौ मित्र: सोमस्त्वमसि चानिल: । आपट्ीमें हव्य और कव्य यथावत्‌ प्रतिष्ठित हैं। देव! आप ही दग्ध करनेवाले अग्नि

マンダパーラは眼前の神を讃えて言った。「汝は双アシュヴィン、双ヤマ、ミトラであり、汝はソーマであり、またアニラ—風—でもある。汝の臨在によって、神々への供物ハヴィスと祖霊への供物カヴィヤとは、しかるべく確立される。おおデーヴァよ、汝は焼き尽くすアグニであり、支え養うダートリであり、智慧を司るブリハスパティである。汝こそは双アシュヴィニー・クマーラ、ミトラ（太陽）、月、そしてヴァーユである。」