Adhyaya 39

Verse 1

ब्रह्मोवाच । शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि रहस्यं परमं मतम् । एते ब्रह्मविदः प्रोक्ताश्चातुर्विद्या महा द्विजाः

Brahmā bersabda: Dengarlah, wahai putraku; akan Kunyatakan ajaran tertinggi, rahasia yang agung. Mereka ini disebut para brahma-vid, mahā-dvija yang menguasai catur-vidyā.

Verse 2

स्वाध्यायाश्च वषट्काराः स्वधाकाराश्च नित्यशः । रामाज्ञापालकाश्चैव हनुमद्भक्तितत्पराः

Mereka tekun dalam svādhyāya, dan senantiasa melantunkan vaṣaṭ-kāra serta svadhā-kāra; mereka pun menjaga titah Rāma dan sepenuh hati berbhakti kepada Hanumān.

Verse 3

एकदा तु ततो देवा ब्रह्माणं समुपागताः । ब्राह्मणान्द्रष्टुकामास्ते ब्रह्मविष्णुपुरोगमाः

Pada suatu ketika para dewa mendatangi Brahmā; dengan Brahmā dan Viṣṇu di depan, sebab mereka rindu menyaksikan para Brāhmaṇa beserta laku suci mereka.

Verse 4

तान्देवानागतान्दृष्ट्वा स्वस्थानाच्चलितास्तु ते । अर्घपाद्यं पुरस्कृत्य मधुपर्कं तथैव च

Melihat para dewa itu datang, mereka bangkit dari tempat duduknya; lalu menaruh persembahan arghya dan pādya di hadapan, serta menghadirkan madhuparka dengan penghormatan yang semestinya.

Verse 5

पूजयित्वा ततो विप्रा देवान्ब्रह्मपुरोगमान् । ब्रह्मात्र उपविष्टास्ते वेदानुच्चारयन्ति हि

Sesudah memuliakan para dewa dengan Brahmā sebagai pemuka, para vipra pun duduk di hadapan Brahmā dan sungguh mulai melantunkan Weda.

Verse 6

संहितां च पदं चैव क्रमं घनं तथैव च । उच्चैः स्वरेण कुर्वीत ऋचामृग्वेदसंहिताम्

Mereka melantunkan Ṛgveda-saṃhitā dalam cara saṃhitā, pada, krama, dan ghana; dengan intonasi tinggi yang jernih, mereka menunaikan kidung-kidung ṛc itu.

Verse 7

सामगाश्च प्रकुर्वंति स्तोत्राणि विविधानि च । शास्त्राणि च तथा याज्यापुरोनुवाक्या स्तथा

Para penyanyi Sāmaveda pun melagukan beragam stotra pujian; demikian pula mereka menunaikan bacaan-bacaan ritual: bagian-bagian śāstra, mantra yājyā, serta ayat-ayat pembuka puronuvākyā.

Verse 8

चतुरक्षरं परं चैव चतुरक्षरमेव च । द्व्यक्षरं च तथा पंचाक्षरं द्वयक्षरमेव च । एतद्यज्ञस्वरूपं च यो जपेज्ज्ञानपूर्वकम्

Mantra agung bersuku kata empat dan wujud empat suku kata, yang dua suku kata dan pula yang lima suku kata, lalu kembali yang dua suku kata—barangsiapa dengan pengetahuan menjapanya sebagai hakikat yajña…

Verse 9

अंते ब्रह्म पदप्राप्तिः सत्यंसत्यं वदाम्यहम् । एकाग्रमानसाः सर्वे वेदपाठरता द्विजाः

Pada akhirnya tercapai keadaan Brahman—ini benar, benar adanya, demikian aku nyatakan. Dengan batin terpusat, semua dvija tekun dalam pembacaan Weda.

Verse 10

तेषामंगणदेशेषु कण्डूयन्ते कचान्मृगाः । ब्राह्मणा वेदमातां च जपंति विधिपूर्वकम्

Di pelataran tempat mereka, rusa menggaruk bulunya; dan para Brāhmaṇa dengan tata cara yang benar melantunkan japa ‘Ibu Weda’ pula.

Verse 11

हस्ते धृतांश्च तैर्दर्भान्भक्षंते मृगपोतकाः । निर्वैरं तं तदा दृष्ट्वा आश्रमं गृहमेधिनाम्

Anak-anak rusa memakan rumput darbha yang mereka pegang di tangan. Melihat āśrama para perumah tangga itu tanpa permusuhan, (orang pun mengenali kesuciannya).

Verse 12

तुतुषुः परमं देवा ऊचुस्ते च परस्परम् । त्रेतायुगमिदानीं च सर्वे धर्मपरायणाः

Para dewa sangat bersukacita dan saling berkata: “Kini seakan Tretā-yuga telah kembali—semua berpegang teguh pada dharma.”

Verse 13

कलिर्दुष्टस्तथा प्रोक्तः किं करिष्यति पापकः । चातुर्विद्यान्समाहूय ऊचुस्ते त्रय एव च

“Kali dinyatakan jahat—apa yang akan dilakukan si pendosa itu?” Setelah berkata demikian, ketiga insan ilahi itu memanggil para Cāturvidya dan menasihati mereka.

Verse 14

वृत्त्यर्थं भवतां चैव त्रैविद्यानां तथैव च । विभागं वः प्रदास्यामो यथावत्प्रतिपाल्यताम्

“Demi penghidupan kalian, dan juga penghidupan para Traividya, kami akan menetapkan bagian yang semestinya bagi kalian; hendaklah itu dipelihara dan ditaati tepat menurut ketentuan.”

Verse 15

ये वणिजः पुरा प्रोक्ताः षट्त्रिंशच्च सहस्रकाः । त्रिसहस्रास्तु त्रैविद्या दशपंचसहस्रकाः

“Para pedagang yang telah disebutkan dahulu berjumlah tiga puluh enam ribu. Para Traividya berjumlah tiga ribu, sedangkan Daśapañcasahasraka berjumlah lima belas ribu.”

Verse 16

चातुर्विद्यास्तथा प्रोक्ता अन्योन्यं वृत्तिमाश्रिताः । सत्रिभागास्तु त्रैविद्याश्चतुर्भागास्तु चात्रिणः

“Demikianlah para Cāturvidya ditetapkan, saling bergantung satu sama lain dalam penghidupan. Kepada para Traividya diberikan tiga bagian, sedangkan kepada para Cātriṇa diberikan empat bagian.”

Verse 17

वणिजां गृहमागत्य पौरोहित्यस्य नित्यशः । भागं विभज्य संप्रापुः काजेशेन विनिर्मिताः

Datang ke rumah-rumah para pedagang hari demi hari untuk menjalankan pelayanan kependetaan, mereka menerima bagian yang telah ditetapkan—yang disusun dan dilembagakan oleh Kājeśa.

Verse 18

परस्परं न विवाहश्चातुर्विद्यत्रिविद्ययोः । चातुर्विद्या मया प्रोक्तास्त्रिविद्यास्तु तथैव च

Antara kaum Cāturvidya dan Trividya tidak boleh ada perkawinan silang. Demikianlah Cāturvidya telah Kunyatakan, dan demikian pula Trividya.

Verse 19

त्रैविभागेन त्रैविद्याश्चतुर्भागेन चात्रिणः । एवं ज्ञातिविभागस्तु काजेशेन विनिर्मितः

Trividya ditetapkan dengan bagian tiga, dan Cātriṇa dengan bagian empat. Demikianlah pembagian antar kelompok kekerabatan ditetapkan oleh Kājeśa.

Verse 20

कृतकृत्यास्तु ते विप्राः प्रणेमुस्तान्सुरोत्तमान् । वृत्तिं दत्त्वा ततो देवाः स्वस्थानं च प्रतस्थिरे

Setelah tujuan mereka tercapai, para brāhmaṇa itu bersujud kepada para dewa yang utama. Lalu para dewa, setelah menganugerahkan mata pencaharian, berangkat ke kediaman mereka sendiri.

Verse 21

पंचपंचाशद्ग्रामाणां ते द्विजाश्च निवासिनः । चतुर्विद्यास्तु ते प्रोक्तास्तदादि तु त्रिविद्यकाः

Para dwija itu menjadi penghuni lima puluh lima desa. Mereka disebut Caturvidya; sejak saat itu yang lain dikenal sebagai Trividyaka.

Verse 22

चातुर्विद्यस्य गोत्राणि दशपंच तथैव च । भारद्वाजस्तथा वत्सः कौशिकः ८ कुश एव च

Gotra-gotra Cāturvidya pun berjumlah lima belas—seperti Bhāradvāja, Vatsa, Kauśika, Kuśa, dan lainnya.

Verse 23

जातूकर्ण्यस्तथा कुंतो वशिष्ठो ११ धारणस्तथा

Demikian pula ada Jātūkarṇya dan juga Kuṃta; Vasiṣṭha (yang kesebelas) serta Dhāraṇa pula.

Verse 24

आत्रेयो मांडिलश्चैव १४ लौगाक्षश्च १५ ततः परम् । स्वस्थानानां च नामानि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः

Ātreya dan Māṃḍila (yang keempat belas), lalu Laugākṣa (yang kelima belas); sesudah itu akan kukatakan berurutan nama-nama kediaman suci mereka masing-masing.

Verse 25

सीतापूरं च श्रीक्षेत्रं २ मगोडी च ३ तथा स्मृता । ज्येठलोजस्तथा चैव शेरथा च ततः परम्

Sītāpūra dan Śrīkṣetra (yang kedua), serta Magoḍī (yang ketiga) pun dikenang; kemudian Jyeṭhaloja dan sesudahnya Śerathā.

Verse 26

छेदे ताली वनोडी च गोव्यंदली तथैव च । कंटाचोषली चैव कोहेचं चंदनस्तथा

Cheda, Tālī, dan Vanoḍī; demikian pula Govyaṃdalī; serta Kaṃṭācoṣalī, Kohecaṃ, dan Caṃdana.

Verse 27

थलग्रामश्च सोहं च हाथंजं कपडवाणकम् । व्रजन्होरी च वनोडी च फीणां वगोलं दृणस्तथा

Thalagrāma dan Sohaṃ; Hāthaṃjaṃ dan Kapaḍavāṇaka; Vrajanhorī dan Vanoḍī; Phīṇāṃ, Vagolaṃ, serta Dṛṇa pula.

Verse 28

थलजा चारणं सिद्धा भालजाश्च ततः परम् । महोवी आईया मलीआ गोधरी आमतः परम्

Thalajā, Cāraṇa, Siddhā, lalu Bhālajā; juga Mahovī, Āīyā, Malīā, Godharī, dan kemudian Āmataḥ.

Verse 29

वाठसुहाली तथा चैव माणजा सानदीयास्तथा । आनन्दीया पाटडीअ टीकोलीया ततः परम्

Vāṭhasuhālī pula; Māṇajā dan Sānadīyā; kemudian Ānandīyā, Pāṭaḍīa, dan sesudah itu Ṭīkolīyā.

Verse 30

गंभी धणीआ मात्रा च नातमोरास्तथैव च । वलोला रांत्यजाश्चैव रूपोला बोधणीच वै

Gaṃbhī, Dhaṇīā, dan Mātrā; demikian pula Nātamorā; Valolā dan Rāṃtyajā; Rūpolā serta Bodhaṇī, sungguh.

Verse 31

छत्रोटा अलु एवा च वासतडीआमतः परम् । जाषासणा गोतीया च चरणीया दुधीयास्तथा

Chatroṭā dan juga Alu; lalu Vāsataḍī sesudah itu; (pula) Jāṣāsaṇā dan Gotīyā; serta Caraṇīyā dan Dudhīyā.

Verse 32

हालोला वैहोला च असाला नालाडास्तथा । देहोलो सौहासीया च संहालीयास्तथैव च

Hālolā dan Vaiholā; Asālā dan juga Nālāḍā; Deholo serta Sauhāsīyā; dan demikian pula Saṃhālīyā.

Verse 33

स्वस्थानं पंचपत्ताशद्ग्रामा एते ह्यनुक्रमात् । दत्ता रामेण विधिवत्कृत्वा विप्रेभ्य एव च

Inilah lima puluh lima desa Svasthāna, disebut menurut urutan. Rāma, setelah menunaikan tata-ritus yang ditetapkan, menganugerahkannya dengan sah kepada para Brāhmaṇa.

Verse 34

अतः परं प्रवक्ष्यामि स्वस्थानस्य च गोत्रजान् । तथा हि प्रवरांश्चैव यथावद्विधिपूर्वकम्

Selanjutnya akan kujelaskan gotra-gotra yang termasuk Svasthāna, demikian pula pravara-pravaranya, sebagaimana adanya, menurut urutan yang benar sesuai tradisi dan aturan.

Verse 35

ज्ञात्वा तु गोत्रदेवीं च तथा प्रवरमेव च । स्वस्थानं जायते चैव द्विजाः स्वस्थानवासिनः

Namun, dengan mengetahui dewi pelindung gotra serta pravara sendiri, Svasthāna sungguh ditegakkan; dan para dvija yang berdiam di Svasthāna pun mantap dalam jati diri yang semestinya.

Verse 36

नारद उवाच । कथं च जायते गोत्रं कथं तु ज्ञायते कुलम् । कथं वा ज्ञायते देवी तद्वदस्व यथार्थतः

Nārada berkata: Bagaimanakah gotra muncul, dan bagaimana pula suatu garis keluarga (kula) dikenali? Dan bagaimana dewi garis keturunan itu dikenali? Katakanlah kepadaku dengan benar dan tepat.

Verse 37

ब्रह्मोवाच । सीतापुरं तु प्रथमं प्रवरद्वयमेव च । कुशवत्सौ तथा चात्र मया ते परिकीर्त्तितौ

Brahmā bersabda: Sītāpura adalah yang pertama; dan pravaranya adalah sepasang. Di sini, Kuśa dan Vatsa pun telah kunyatakan kepadamu sebagaimana mestinya.

Verse 38

१ श्रीक्षेत्रे द्वितीयं चैव गोत्राणां त्रयमेव च । छांदनसस्तथा वत्सस्तृतीयं कुशमेव च

Di Śrīkṣetra terdapat permukiman yang kedua, dan ada tiga gotra: Chāṃdanasa, Vatsa, dan yang ketiga sungguh Kuśa.

Verse 39

शोहोली च चतुर्थं वै कुशप्रवरमेव च

Śoholī sungguh yang keempat, dan pravaranya adalah Kuśa.

Verse 40

श्रेयस्थानं हि षष्ठं वै भारद्वाजः कुशस्तथा

Śreyasthāna sungguh yang keenam; penanda garis keturunannya ialah Bhāradvāja, dan demikian pula Kuśa.

Verse 41

वटस्थानमष्टमं च निबोध सुतसत्तम

Ketahuilah, wahai putra terbaik: Vaṭasthāna adalah yang kedelapan.

Verse 42

तत्र गोत्रं कुशं कुत्सं भारद्वाजं तथैव च । राज्ञः पुरं नवमं च भारद्वाजप्रवरमेव च ९

Di sana gotranya ialah Kuśa, Kutsa, dan juga Bhāradvāja. Dan Rājñaḥpura adalah kota yang kesembilan, dengan pravara Bhāradvāja.

Verse 43

कृष्णवाटं दशमं चैव कुशप्रवरमेव च । दहलोडमेकादशं वत्सप्रवरमेव हि

Yang kesepuluh ialah Kṛṣṇavāṭa, yang dikenal dengan pravara Kuśa; dan yang kesebelas ialah Dahaloḍa, yang sungguh berpravara Vatsa.

Verse 44

चेखलीद्वादशं पौककुशप्रवरमेव च

Yang kedua belas ialah Cekhalī, dan ia pun dikaitkan dengan pravara Pauka–Kuśa.

Verse 45

चांचोदखे १२ देहोलोडी आत्रयश्च वत्सकुत्सकश्चैव । भारद्वाजीकोणाया च भारद्वाजगोलंदृणाशकुस्तथा

Di Cāṃcodakha (dua belas), Deholoḍī dikaitkan dengan garis Ātreya, juga dengan Vatsa–Kutsa; dan demikian pula disebut afiliasi Bhāradvāja—Koṇāyā serta Bhāradvāja—Golaṃdṛṇa—Āśaku.

Verse 46

थलत्यजाद्वये चैव कुशधारणमेव च । नारणसिद्धा च स्वस्थानं कुत्सं गोत्रं प्रकीर्तितम्

Dan pada pasangan yang disebut Thalatyajā, demikian pula pada Kuśa-dhāraṇa, dan pada Nāraṇa-siddhā—semuanya dinyatakan sebagai kedudukan masing-masing; dan gotra Kutsa pun diproklamasikan (berkaitan dengan mereka).

Verse 47

भालजां कुत्सवत्सौ च मोहोवी आकुशस्तथा । ईयाश्लीआ शांडिलश्च गोधरीपात्रमेव च

Bhālajā berafiliasi Kutsa–Vatsa; demikian pula Mohovī berasal dari garis Ākuśa. Begitu juga disebut Īyāślīā, Śāṇḍila, dan juga Godharī-pātra.

Verse 48

आनंदीया द्वे चैव भारद्वाजशांडिलश्चैव पाटडीआ कुशमेव च

Ada dua Ānaṃdīyā (kelompok/tempat); juga mereka dari garis Bhāradvāja–Śāṇḍila; serta Pāṭaḍīā dari wangsa Kuśa.

Verse 49

वांसडीआश्चैव जास्वा कौत्समणा वत्सआत्रेयौ गीता आकुशगौतमौ

Dan ada Vāṃsaḍīā serta Jāsvā; Kautsa-maṇā; Vatsa–Ātreya; dan Gītā dari afiliasi Ākuśa–Gautama.

Verse 50

चरणीआ भारद्वाजः दुधीआधारणसा हि अहो सोन्नामांडिल्यस्तथा

Caraṇīā berasal dari garis Bhāradvāja; Dudhīā dari cabang Dhāraṇa—sungguh; dan demikian pula Sonnāmāṇḍilya.

Verse 51

वेलोला हुराश्चैवा असाला कुशश्चैव धारणा च द्वितीय कम्

Velolā dan Hurā, juga Asālā; Kuśa pula; serta Dhāraṇā—itulah himpunan kedua.

Verse 52

नालोला वत्सधारणीया च देलोला कुत्समेव च । सोहासीया भारद्वाजकुशवत्समेव च

Nālolā berafiliasi dengan Vatsa–Dhāraṇīya; Delolā sungguh dari garis Kutsa; dan Sohāsīyā juga dari afiliasi Bhāradvāja–Kuśa–Vatsa.

Verse 53

सुहालीआ वत्सं वै प्रोक्तं गोत्राणि यथाक्रमम् । मया प्रोक्तानि चैवात्र स्वस्थानानि यथाक्रमम्

‘Suhālīā’ dan ‘Vatsa’ sungguh telah disebutkan, demikian pula gotra-gotra menurut urutannya. Di sini pun telah kujelaskan, berurutan, tempat tinggal dan pemukiman masing-masingnya.

Verse 54

शीतवाडिया ये प्रोक्ताः कुशो वत्सस्तथैव च । विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयो दलमेव च

Mereka yang disebut ‘Śītavāḍiyā’ telah disebutkan; demikian pula ‘Kuśa’ dan ‘Vatsa’. ‘Viśvāmitra’ dan ‘Devarāta’ dinyatakan, dan yang ketiga juga ‘Dala’.

Verse 55

भार्गवच्यावनाप्नवानौर्वजमदग्निरेव हि । वचार्द्दशेषाबुटला गोत्रदेव्यः प्रकीर्तिताः

Bhārgava, Cyāvana, Āpnavāna, Aurva, dan Jamadagni sungguh telah dinyatakan. Bersama mereka, para dewi pelindung gotra—Vāc, Arddhaśeṣā, dan Abuṭalā—juga dimuliakan dengan nama.

Verse 56

श्रीक्षेत्रं द्वितीयं प्रोक्तं गोत्रद्वितयमेव च । छांदनसस्तथा वत्सं देवी द्वितयमेव च

‘Śrīkṣetra’ dinyatakan sebagai yang kedua, demikian pula sepasang gotra. ‘Chāṃdanasa’ dan ‘Vatsa’ disebutkan, serta sepasang dewi yang terkait dengan garis itu.

Verse 57

आंगिरसांबरीषश्च यौवनाश्वस्तथैव च । भृगुच्यवनआप्नवानौ र्वजमदग्निमेव च

Āṅgirasa, Āṃbarīṣa, dan Yauvanāśva pun disebutkan; demikian pula Bhṛgu, Cyāvana, Āpnavāna, Aurva, dan Jamadagni.

Verse 58

देवी भट्टारिका प्रोक्ता द्वितीया शेपला तथा । एतद्वंशोद्भवा ये च शृणु तान्मुनिसत्तम

Dewi Bhaṭṭārikā dinyatakan, dan sebagai yang kedua Śepalā juga. Dan mereka yang lahir dari garis keturunan ini—dengarkanlah tentang mereka, wahai resi termulia.

Verse 59

सक्रोधनाः सदाचाराः श्रौतस्मार्तक्रियापराः । पंचयज्ञरता नित्यं संबंधसंमाश्रिताः । क्षतज्ञाः क्रतुजाश्चैव ते सर्वे नृपसत्तमाः

Mereka cepat bangkit dalam murka yang benar, berperilaku luhur, dan tekun pada tata cara Śrauta dan Smārta. Senantiasa berbakti pada pañca-yajña setiap hari, teguh dalam ikatan sosial dan kewajiban; mengetahui aturan ganti-rugi atas luka dan kerugian, serta lahir dari upacara kurban—mereka semua adalah raja-raja yang utama.

Verse 60

तृतीयं मगोडोआ वै गोत्रद्वितयमेव च । भारद्वाजस्तथा कुत्सं देवी द्वितयमेव च

Sebagai yang ketiga dinyatakan ‘Magoḍoā’, dan demikian pula sepasang gotra: Bhāradvāja dan Kutsā. Sepasang dewi (bagi rangkaian ini) juga disebutkan.

Verse 61

आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजस्तथैव च । विश्वामित्रदेव रातौप्रवरत्रयमेव च

Āṅgirasa, Bārhaspatya, dan Bhāradvāja juga dinyatakan demikian; dan bagi Viśvāmitra–Devarāta, suatu triad pravara pun ditetapkan.

Verse 62

शेषला बुधला प्रोक्ताधारशांतिस्तथैव च । अस्मिन्ग्रामे च ये जाता ब्राह्मणाः सत्यवादिनः

Śeṣalā dan Budhalā dinyatakan, demikian pula Ādhāraśānti. Dan para Brāhmaṇa yang lahir di desa ini adalah penutur kebenaran.

Verse 63

द्विजपूजाक्रिया युक्ता नानायज्ञक्रियापराः । अस्मिन्गोत्रे समुत्पन्ना द्विजाः सर्वे मुनीश्वराः

Dikaruniai dengan upacara pemuliaan para Dvija (Brahmana) dan tekun melaksanakan beragam yajña, semua yang lahir dalam gotra ini dipandang suci, laksana para resi agung.

Verse 64

चतुर्थं शीहोलियाग्रामं गोत्रद्वित यमेव च । विश्वामित्रदेवराततृतीयौदलमेव च

Yang keempat ialah desa bernama Śīholiyā; di sana pun terdapat sepasang gotra. Adapun yang ketiga disebut milik Viśvāmitra dan Devarāta, yang juga dikenal sebagai Audala.

Verse 65

देवी चचाई वै तेषां गोत्रदेवी प्रकीर्तिता । अस्मिन्गोत्रे तुये जाता दुर्बला दीनमा नसाः

Dewi Cacāī dimasyhurkan sebagai dewi pelindung gotra mereka. Namun, mereka yang lahir dalam gotra ini dikatakan lemah dan berhati muram.

Verse 66

असत्यभाषिणो विप्रा लोभिनो नृपसत्तम । सर्व्वविद्याप्रवीणाश्च ब्राह्मणा ब्रह्मसत्तम

Wahai raja termulia, para Brahmana itu berkata tidak benar dan bersifat tamak; namun, wahai yang utama di antara para pengenal Brahman, mereka mahir dalam segala ilmu.

Verse 67

ज्येष्ठलोजा पंचमं च स्वस्थानं प्रतिकीर्तितम् । वत्सशीया कुत्सशीया प्रवरद्वितयं स्मृतम्

Permukiman kelima dinyatakan sebagai Jyeṣṭhalojā, tempat kediaman mereka sendiri. Dua pravara yang dikenang di sana ialah Vatsaśīya dan Kutsaśīya.

Verse 68

आवरिवृवाप्रः यौवनाश्वभृगुच्यवनआप्नोर्वजमदग्निस्तथैव हि

Demikian pula sungguh: Āvarivṛvāpra, Yauvanāśva, Bhṛgu, Cyavana, Āpno(r)va, dan Jamadagni—mereka inilah para ṛṣi leluhur yang dikenang.

Verse 69

चचाई वत्सगोत्रस्य शांता च कुत्सगोत्रजा । एतैस्त्रिभिः पंचभिश्च द्विजा ब्रह्मस्वरूपिणः

Cacāī berasal dari gotra Vatsa, dan Śāntā lahir dari gotra Kutsa. Oleh ketiga ini—dan juga oleh lima itu—para dvija ini dipandang berwujud hakikat Brahman.

Verse 70

शांता दांताः सुशीलाश्च धन पुत्रैश्च संयुताः । वेदाध्ययनहीनाश्च कुशलाः सर्वकर्मसु

Mereka tenteram, mengekang diri, dan berbudi; dianugerahi harta serta putra. Walau kurang dalam pembelajaran Weda, mereka terampil dalam segala pekerjaan.

Verse 71

सुरूपाश्च सदाचाराः सर्वधर्मेषु निष्ठिताः । दानधर्म्मरताः सर्वे अत्रजा जलदा द्विजाः

Mereka rupawan, berperilaku luhur, dan teguh dalam segala dharma. Semua dvija yang lahir di tempat ini bersukacita dalam dharma derma—laksana awan pembawa hujan.

Verse 72

शेरथाग्रामेषु वै जाताः प्रवरद्वयसंयुताः । कुशभारद्वाजाश्चैव देवीद्वयं तथैव च

Mereka sungguh lahir di desa-desa Śerathā, dianugerahi sepasang pravara—Kuśa dan Bhāradvāja—serta demikian pula terkait dengan dua Dewi.

Verse 73

विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौ दल एव च । आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजास्तथैव च

Disebutkan Viśvāmitra dan Devarāta; juga Tṛtīya dan Dala; demikian pula garis Āṅgirasa, Bārhaspatya, dan Bhāradvāja disebutkan.

Verse 74

कमला च महालक्ष्मीर्द्वितीया यक्षिणी तथा । अस्मिन्गोत्रे च ये जाताः श्रौतस्मार्त्तरता बुधाः

Kamalā dan Mahālakṣmī disebutkan; sebagai yang kedua, Yakṣiṇī juga. Dan mereka yang lahir dalam gotra ini adalah bijaksana, tekun pada laku Śrauta dan Smārta keduanya.

Verse 75

अस्मिन्वंशे च ये जाता ब्राह्मणाः सत्यवादिनः । अलौल्याश्च महायज्ञा वेदाज्ञाप्रतिपालकाः

Dan brāhmaṇa yang lahir dalam wangsa ini adalah penutur kebenaran; bebas dari loba, pelaksana yajña agung, serta pemelihara titah-titah Veda.

Verse 76

दंतालीया भारद्वाजकुत्सशायास्तथैव च । आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजास्तथैव च

Demikian pula disebut kaum Daṃtālīya, serta garis Bhāradvāja–Kutsa–Śāya; dan juga pravara Āṅgirasa, Bārhaspatya, dan Bhāradvāja dinyatakan.

Verse 77

देवी च यक्षिणी प्रोक्ता द्वितीया कर्मला तथा । अस्मिन्गोत्रे च ये जाता वाडवा धनिनः शुभाः

Devī dan Yakṣiṇī dinyatakan; sebagai yang kedua, Karmalā juga. Dan mereka yang lahir dalam gotra ini adalah Vāḍava yang makmur, membawa keberuntungan, serta berharta.

Verse 78

वस्त्रालंकरणोपेता द्विजभक्तिपरायणाः । ब्रह्मभोज्यपराः सर्वे सर्वे धर्मपरायणाः

Berhiaskan busana dan perhiasan, tekun memuliakan para dwi-ja; berhasrat memberi persembahan dan jamuan yang layak bagi brāhmaṇa—mereka semua sungguh berpegang pada dharma.

Verse 79

वडोद्रीयान्वये जाताश्चत्वारः प्रवराः स्मृताः । कुशः कुत्सश्च वत्सश्च भारद्वाजस्तथैव च

Dalam garis keturunan Vaḍodrīya, empat pravara dikenang: Kuśa, Kutsa, Vatsa, dan juga Bhāradvāja.

Verse 80

तत्प्रवराण्यहं वक्ष्ये तथा गोत्राण्यनुक्रमात् । विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदल एव च

Kini akan kusebutkan pravara itu, demikian pula gotra menurut urutan: Viśvāmitra, Devarāta, Tṛtīya, dan Dala juga.

Verse 81

आंगिरसांबरीषश्च यौवनाश्वस्तृतीयकः । भार्गवश्च्यावनाप्नवानौर्वजमदग्निस्तथैव च

Disebut pula Āṅgirasa dan Āṃbarīṣa, dengan Yauvanāśva sebagai yang ketiga; demikian juga Bhārgava, Cyāvana, Āpnavāna, Aurva, dan Jamadagni.

Verse 82

आंगिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजास्तथैव च । कर्मला क्षेमला चैव धारभट्टारिका तथा

Demikian pula disebut Āṅgirasa, Bārhaspatya, dan Bhāradvāja; serta Karmalā, Kṣemalā, dan Dhārabhaṭṭārikā juga.

Verse 83

चतुर्थी क्षेमला प्रोक्ता गोत्रमाता अनुक्रमात् । अस्मिन्गोत्रे तु ये जाताः पंचयज्ञरताः सदा

Menurut urutan, leluhur perempuan keempat dari garis gotra disebut Kṣemalā, ‘ibu gotra’. Mereka yang lahir dalam gotra ini senantiasa tekun pada pañca-yajña, lima yajña harian.

Verse 84

लोभिनः क्रोधिनश्चैव प्रजायंते बहुप्रजाः । स्नानदानादि निरताः सदा विनिर्जितेंद्रियाः

Mereka bisa terlahir sebagai orang yang tamak dan mudah marah, namun dianugerahi banyak keturunan. Mereka senantiasa tekun dalam mandi suci, sedekah, dan kewajiban sejenis, serta selalu menaklukkan indria.

Verse 85

वापीकूपतडागानां कर्तारश्च सहस्रशः । व्रतशीला गुणज्ञाश्च मूर्खा वेदविवर्जिताः

Dengan jumlah ribuan mereka menjadi pembangun vāpī (sumur bertangga), kūpa (sumur), dan taḍāga (kolam). Mereka berdisiplin dalam vrata dan mengenal kebajikan—namun disebut tumpul budi dan tanpa pelajaran Weda.

Verse 86

गोदणीयाभिधे ग्रामे गोत्रौ द्वौ तत्र संस्थितौ । वत्सगोत्रं प्रथमकं भारद्वाजं द्वितीयकम्

Di desa bernama Godaṇīyā berdiri dua gotra: pertama gotra Vatsa, dan kedua gotra Bhāradvāja.

Verse 87

भृगुच्यवनाप्नवानौर्वपुरोध समेव च । शीहरी प्रथमा ज्ञेया द्वितीया यक्षिणी तथा

Bhṛgu, Cyavana, Āpnava, Āurva, Purodha, dan Sama juga dihitung dalam garis ini. Ketahuilah Śīharī sebagai yang pertama (ibu-gotra/garis), dan Yakṣiṇī sebagai yang kedua.

Verse 88

अस्मिन्गोत्रोद्भवा विप्रा धनधान्यसमन्विताः । सामर्षा लौल्यहीनाश्च द्वेषिणः कुटिलास्तथा

Para brāhmaṇa yang lahir dalam gotra ini dianugerahi harta dan hasil padi. Mereka lekas tersinggung, bebas dari ketidakmantapan, namun juga penuh kebencian dan berperilaku licik.

Verse 89

हिंसिनो धनलुब्धाश्च मया प्रोक्तास्तु भूपते

Wahai Raja, demikianlah telah kukatakan: mereka bersifat kejam dan tamak akan harta.

Verse 90

कण्टवाडीआ ग्रामे विप्राः कुशगोत्र । शुक्लशुश्च समुद्भवाः । प्रवरं तस्य वक्ष्यामि शृणु त्वं च नृपोत्तम

Di desa Kaṇṭavāḍīyā terdapat brāhmaṇa dari gotra Kuśa, dan juga keturunan Śuklaśu. Aku akan menyatakan pravara garis itu—dengarkanlah, wahai raja terbaik.

Verse 91

विश्वमित्रो देवरात उदलश्च त्रयः स्मृताः । चचाई देवी सा प्रोक्ता शृणु त्वं नृप सत्तम

Viśvāmitra, Devarāta, dan Udalā—tiga orang inilah yang dikenang sebagai para ṛṣi pravara. Dewi Cacāī pun dinyatakan dalam kisah ini. Dengarkanlah, wahai raja termulia.

Verse 92

यजंते क्रतुभिस्तत्र हृष्टचित्तैकमानसाः । सर्वविद्यासु कुशला ब्राह्मणाः सत्यवादिनः

Di sana mereka melaksanakan yajña dengan berbagai kratu, hati bersukacita dan batin terpusat. Mahir dalam segala vidyā, para brāhmaṇa itu adalah penutur kebenaran.

Verse 93

वेखलोया मया प्रोक्ता कुत्सवंशे समुद्भवाः । प्रवरत्रयसंयुक्ताः शृणुत्वं च नृपोत्तम

Telah kuuraikan para Vekhaloyā, yang lahir dalam wangsa Kutsa dan dianugerahi tiga pravara. Dengarkanlah lagi, wahai raja termulia.

Verse 94

विश्वामित्रो देवराजौदलश्चेति त्रयः स्मृताः । चचाई देवी तेषां वै कुलरक्षाकरी स्मृता

Viśvāmitra, Devarāja-udala, dan seorang lagi dikenang sebagai tiga serangkai; dan Dewi Cacāī dikenang sebagai pelindung wangsa mereka.

Verse 95

ब्राह्मणाश्च महात्मानः सत्त्ववंतो गुणान्विताः । तपस्वियोगिनश्चैव वेदवेदांगपारगाः

Mereka adalah brāhmaṇa berhati agung—teguh dalam sattva, kaya kebajikan—para tapasvin dan yogin, mahir dalam Weda serta Vedāṅga.

Verse 96

साधवश्च सदाचारा विष्णुभक्तिपरायणाः । स्नानसंध्यापरा नित्यं ब्रह्मभोज्यपरायणाः

Mereka saleh dan berperilaku luhur, sepenuhnya berserah pada bhakti kepada Viṣṇu; senantiasa tekun mandi suci dan menjalankan sandhyā, serta teguh memuliakan brāhmaṇa dengan santapan yang layak.

Verse 97

अस्मिन्वंशे मया प्रोक्ताः शृणुत्वं च अतः परम्

Dalam wangsa ini telah kukatakan semuanya; kini dengarkanlah apa yang menyusul setelah ini.

Verse 98

देहलोडीआ ये प्रोक्ताः कुत्सप्रवरसंयुताः । आंगिरस आंबरीषो युवनाश्वस्तृतीयकः

Mereka yang disebut Dehaloḍīā, yang berhiaskan pravara Kutsa, dinamai Āṅgirasa, Āmbarīṣa, dan yang ketiga Yuvanāśva.

Verse 99

गोत्रदेवी मया प्रोक्ता श्रीशेषदुर्बलेति च । कुत्सवंशे च ये जाताः सद्वृत्ताः सत्यभाषिणः

Gotra-devī telah kusebut sebagai Śrī-Śeṣa-Durbalā; dan mereka yang lahir dalam wangsa Kutsa berperilaku luhur serta berkata benar.

Verse 100

वेदाध्ययनशीलाश्च परच्छिद्रैकदर्शिनः । सामर्षा लौल्यतो हीना द्वेषिणः कुटिलास्तथा

Mereka tekun mempelajari Weda, namun hanya memandang cela orang lain; penuh amarah, bebas dari kegelisahan, dan juga pendengki serta licik.

Verse 110

शांता दांता सुशीलाश्च धनपुत्रसमन्विताः । धर्मारण्ये द्विजाः श्रेष्ठाः क्रतुकर्मणि कोविदाः

Di Dharmāraṇya, para dwija yang terbaik bersifat tenteram, terkendali, dan berbudi; dianugerahi harta serta putra, dan mahir dalam upacara kurban suci (yajña).

Verse 120

हाथीजणे च ये जाता वत्सा भारद्वाजास्तथा । ज्ञानजा यक्षिणी चैव गोत्रदेव्यौ प्रकी र्तिते

Dan mereka yang lahir di Hāthījaṇa adalah kaum Vatsa dan juga Bhāradvāja; di sana Jñānajā dan Yakṣiṇī dimasyhurkan sebagai dua Gotra-devī.

Verse 130

महोत्कटा महाकायाः प्रलंबाश्च महोद्धताः । क्लेशरूपाः कृष्णवर्णाः सर्वशास्त्र विशारदाः

Mereka amat dahsyat—bertubuh raksasa, tinggi menjulang, dan bergejolak garang; jelmaan duka-derita, berwarna gelap, namun tetap mahir dalam segala śāstra suci—demikianlah disebut dalam Dharmāraṇya ini.

Verse 140

ब्रह्मभोज्यपराः सर्वे सर्वे धर्म्म परायणाः

Mereka semua berbakti pada brahma-bhojya—persembahan makanan suci menurut Veda—dan semuanya teguh bersandar pada Dharma.

Verse 150

वारणसिद्धाश्च ये प्रोक्ता ब्राह्मणा ज्ञानवित्तमाः । अस्मिन्गोत्रे च ये विप्राः सत्यवादिजितव्रताः

Para brāhmaṇa yang disebut Vāraṇa-siddha—terunggul dalam kekayaan jñāna rohani—serta para vipra yang lahir dalam gotra ini, benar ucapannya dan teguh dalam laku-vrata yang telah ditaklukkan (dikuasai sempurna)—demikianlah dikenang di sini.

Verse 160

विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदल एव च । देवी चवाई चैवात्र रक्षारूपा व्यवस्थिता

Viśvāmitra, Devarāta, dan sebagai yang ketiga Udala—nama-nama ini disebut; dan di sini pula Dewi Cavāī ditegakkan sebagai śakti pelindung.

Verse 170

गोधरीयाश्च ये जाता ब्राह्मणा ज्ञानसत्तमाः । गोत्रत्रयमथो वक्ष्ये यथा चैवाप्यनुक्रमात्

Dan para brāhmaṇa yang lahir sebagai Godharīya—unggul dalam jñāna—kini akan kuuraikan tiga gotra itu menurut urutan dan susunannya.

Verse 180

आंगिरसांबरीषौ च यौवनाश्वस्तृतीयकः । देवी चच्छत्रजा चैव द्वितीया शेषला तथा

Āṅgirasa dan Āṃbarīṣa disebutkan; yang ketiga bernama Yauvanāśva. Demikian pula Dewi Cacchatrajā disebut, dan sebagai yang kedua, Śeṣalā juga.

Verse 190

साणदां च परं स्थानं पवित्रं परमं मतम् । कुशप्रवरजा विप्रास्तत्रस्थाः पावनाः स्मृताः

Sāṇadā dipandang sebagai kediaman tertinggi, amat suci dan mulia. Para brāhmaṇa keturunan Kuśa-pravara yang menetap di sana dikenang sebagai para penyuci.

Verse 200

विश्वामित्रो देवरातस्तृतीयौदलमेव हि । अस्मिन्गोत्रे च ये जाता वेदशास्त्र परायणाः

Viśvāmitra dan Devarāta, dan sungguh Udala sebagai yang ketiga; mereka yang lahir dalam gotra ini berpegang teguh pada Weda dan Śāstra.

Verse 210

अस्मिन्वंशे समुद्भूता ब्राह्मणा देवतत्पराः । सस्वाधायवषट्कारा वेदशास्त्रप्रवर्तकाः

Dalam wangsa ini lahir para brāhmaṇa yang tekun berbakti kepada para dewa; pelaku svādhyāya dan seruan vaṣaṭ, penegak serta penyebar Weda dan Śāstra.

Verse 220

रूपोला परमं स्थानं पवित्रमतिपुण्यदम् । अस्मिन्गोत्रत्रये चैव देवीत्रितयमेव च

Rūpolā adalah kediaman tertinggi—suci dan sangat melimpahkan pahala kebajikan. Dalam triad gotra ini, ada pula triad para Dewi.

Verse 230

छत्रोटा च परं स्थानं सर्वलोकैकपूजितम् । कुशगोत्रं समाख्यातं प्रवरत्रयमेव हि

Chatroṭā dinyatakan sebagai dhāma suci yang utama, dipuja oleh insan dari segala loka. Garis keturunannya dikenal sebagai Kuśa-gotra, dan sungguh memiliki tiga pravara (seruan rsi leluhur).

Verse 240

अतः परं च संस्थानं जाखासणमुदाहृतम् । गोत्रं वै वात्स्यसंज्ञं तु गोत्रजा शीहुरी तथा । प्रवराणि च पंचैव मया तव प्रकाशितम्

Sesudah itu, ada lagi suatu pemukiman yang disebut Jākhāsaṇa. Gotranya sungguh bernama Vātsya; dan mereka yang lahir dalam gotra itu juga dikenal sebagai Śīhurī. Telah kujelaskan kepadamu bahwa pravara mereka tepat lima.

Verse 250

आंगिरसं बार्हस्पत्यं भारद्वाजं तृतीयकम् । अस्मिन्वंशे च ये जाताः ब्राह्मणा पूतमूर्तयः

Āṅgirasa, Bārhaspatya, dan Bhāradvāja—itulah himpunan ketiga. Dan para Brāhmaṇa yang lahir dalam wangsa ini berwujud suci, dimuliakan oleh dharma.

Verse 260

अरोगिणः सदा देवाः सत्यव्रतपरायणाः

Mereka senantiasa bebas dari penyakit, laksana dewa dalam laku, dan sepenuhnya teguh pada satya-vrata, ikrar kebenaran.

Verse 270

तस्मिन्गोत्रे द्विजा जाताः पूर्वोक्तगुणशालिनः

Dalam gotra itu terlahir para dvija, yang berhias dengan kebajikan-kebajikan yang telah disebutkan sebelumnya.

Verse 280

कडोव्या नवमं चैव कोहाटोया दशमं तथा । हरडीयैकादशं चैव भदुकीया द्वादशं तथा

Kaḍovyā adalah yang kesembilan, dan Kohāṭoyā yang kesepuluh. Haraḍīyā yang kesebelas, dan Bhadukīyā yang kedua belas pula.

Verse 290

शूद्रेषु जातिभेदः स्यात्कलौ प्राप्ते नराधिप । भ्रष्टाचाराः परं ज्ञात्वा ज्ञातिबंधेन पीडिताः

Wahai raja, ketika zaman Kali tiba, di antara kaum Śūdra akan muncul perpecahan sub-kasta. Mengetahui yang lebih luhur namun jatuh dari tata laku dharma, mereka tersiksa oleh ikatan dan tekanan kekerabatan.

Verse 300

स्वकर्मनिरताः शांताः कृषिकर्मपरायणाः । धर्मारण्यान्नातिदूरे धेनूः संचारयंति ते

Mereka tekun pada kewajiban masing-masing, tenteram, dan bersungguh-sungguh dalam pekerjaan bertani. Tidak jauh dari Dharmāraṇya, mereka menggembalakan serta menggerakkan sapi-sapi mereka.

Verse 310

वृत्तिं चक्रुर्ब्राह्मणास्तेऽ न्योन्यं मिश्रसमुद्भवाः । अन्यच्च श्रूयतां राजंस्त्रैविद्यानां द्विजन्मनाम्

Para Brāhmaṇa itu, yang lahir dari percampuran hubungan satu sama lain, menegakkan mata pencaharian di antara sesama mereka. Dan wahai raja, dengarkan pula hal lain tentang para dwija yang menguasai tiga Veda.

Verse 320

यदि जीवति दैवाच्चेद्भ्रष्टाचारा भवेदिति

Jika karena takdir ia tetap hidup, maka dikatakan ia menjadi seorang yang jatuh dari tata laku dharma.

Verse 326

एकादशसमा ये च बहिर्ग्रामे वसंति ते । एवं भेदाः समभवन्नाना मोढद्विजन्मनाम् । युगानुसारात्कालेन ज्ञातीनां च वृषस्य वा

Mereka yang tinggal di luar desa selama sebelas tahun—demikianlah timbul banyak perbedaan di antara kaum Moḍha yang dwija. Seiring berjalannya kala menurut urutan yuga, perbedaan pun muncul di antara kerabat dan bahkan dalam garis keturunan (vṛṣa).