Adhyaya 26
Vana ParvaAdhyaya 2626 Verses

Adhyaya 26

मარკण्डेयागमनम् तथा सत्यव्रत-उपदेशः (Arrival of Mārkaṇḍeya and Counsel on Truth-Vows)

Upa-parva: Araṇya-vihāra and Ṛṣi-saṅgama (Forest Sojourn and Encounter with Mārkaṇḍeya)

Vaiśaṃpāyana describes the Pandavas reaching a forest region characterized as auspicious Sarasvatī-Śāla groves, where they adapt from accustomed comfort to austere residence. Yudhiṣṭhira supports resident ascetics with abundant roots and fruits, while Dhaumya performs ancestral and fire-related rites appropriate to their exile condition. The ancient sage Mārkaṇḍeya arrives as a guest; upon seeing Draupadī and the brothers, he appears inwardly moved. Yudhiṣṭhira queries this demeanor, and Mārkaṇḍeya clarifies that he is neither mocking nor exulting; rather, the sight of their adversity prompts remembrance of Rāma Dāśarathi, who accepted forest-dwelling by paternal command. He extends the comparison through a sequence of exempla: righteous rulers and cosmic order itself operate under dhātṛ-ordained regulation, warning against adharma rooted in mere force (the refrain “neśe balasyeti cared adharmaḥ”). The counsel culminates in reassurance that Yudhiṣṭhira’s radiance and fame, grounded in truth and proper conduct, will endure; after fulfilling the vowed term of hardship, he will reclaim prosperity from the Kauravas. Mārkaṇḍeya then formally takes leave and departs northward.

Chapter Arc: द्वैतवन में निवास करते पाण्डवों के चारों ओर वेदमन्त्रों का अखण्ड ब्रह्मघोष उठता है—सरः और वन मानो ब्रह्मलोक का प्रतिबिम्ब बन जाते हैं। → युधिष्ठिर को दिखाया जाता है कि तपस्वी ब्राह्मणों की होमवेला में प्रज्वलित अग्नियाँ, ऋक्-यजुः-साम के उच्चार, और कठोर व्रतधारी ऋषिकुलों की उपस्थिति इस वन को पुण्य-क्षेत्र बनाती है; साथ ही संकेत मिलता है कि इस पवित्र व्यवस्था की रक्षा-उत्तरदायित्व क्षत्रिय पर है। → वाक्य-शिखर पर यह प्रतिपादन आता है कि ‘ब्रह्म’ और ‘क्षत्र’ का संयोग—ब्राह्मण का तेज और क्षत्रिय का पराक्रम—मिलकर शत्रुओं को वैसे ही दग्ध कर देता है जैसे वायु-सहित अग्नि वन को भस्म कर दे; यही युधिष्ठिर के लिए नीति और धर्म का निर्णायक सूत्र बनता है। → राजा को उपदेश मिलता है कि अप्राप्त की प्राप्ति, प्राप्त की वृद्धि, तीर्थ-प्रतिपादन और यश की स्थापना के लिए वेदविद्, बहुश्रुत, तपस्वी ब्राह्मणों का सत्कार और निवास-व्यवस्था करनी चाहिए; द्वैतवन में अनेक ऋषियों/ब्राह्मणों की सूची देकर इस आदर्श समाज-चक्र को स्थिर किया जाता है।

Shlokas

Verse 1

73:87 #:23::7 () हि २ 7 षड्विशो<5ध्याय: दल्भपुत्र बकका युधिष्ठिरको ब्राह्मणोंका महत्त्व बतलाना वैशम्पायन उवाच वसत्सु वै द्वेतवने पाण्डवेषु महात्मसु । अनुकीर्ण महारण्यं ब्राह्मणैः समपद्यत,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! द्वैतवनमें जब महात्मा पाण्डव निवास करने लगे, उस समय वह विशाल वन ब्राह्मणोंसे भर गया

Waiśampāyana berkata: Ketika para Pāṇḍawa yang berhati luhur mulai tinggal di hutan Dvaitavana, rimba yang luas itu pun dipenuhi para Brāhmaṇa.

Verse 2

ईर्यमाणेन सतत ब्रह्म॒घोषेण सर्वश: । ब्रद्मलोकसमं पुण्यमासीद्‌ द्वैतवनं सर:,सरोवरसहित द्वैततन सदा और सब ओर उच्चारित होनेवाले वेदमन्त्रोंके घोषसे ब्रह्मलोकके समान जान पड़ता था

Dengan brahmaghoṣa—gaung mantra-mantra Weda—yang terus-menerus terdengar ke segala penjuru, telaga suci di Dvaitavana itu tampak setara kesuciannya dengan Brahmaloka.

Verse 3

यजुषाम्‌चां साम्नां च गद्यानां चैव सर्वश: । आसीदुच्चार्यमाणानां नि:स्वनो हृदयड्भम:,यजुर्वेद, ऋग्वेद और सामवेद तथा गद्य-भागके उच्चारणसे जो ध्वनि होती थी, वह हृदयको प्रिय जान पड़ती थी

Dari pelafalan himne Yajus dan Sāman, serta bagian-bagian prosa, bangkitlah gema yang meresap ke hati—terasa indah dan menenteramkan.

Verse 4

ज्याघोषश्लैव पार्थानां ब्रह्मघोषश्वन धीमताम्‌ । संसृष्टं ब्रह्मणा क्षत्रं भूय एव व्यरोचत,कुन्तीपुत्रोंके धनुषकी प्रत्यंचाका टंकार-शब्द और बुद्धिमान ब्राह्मणोंके वेदमन्त्रोंका घोष दोनों मिलकर ऐसे प्रतीत होते थे, मानो ब्राह्मणत्व और क्षत्रियत्वका सुन्दर संयोग हो रहा था

Waiśampāyana berkata: Denting senar busur para Pārtha dan lantunan khidmat mantra-mantra Weda dari para brāhmaṇa bijak bangkit bersamaan. Berpadu menjadi satu gema, keduanya seakan menampakkan semakin terang persatuan kesucian kependetaan dan keberanian ksatria—seolah menegaskan bahwa kuasa paling luhur bila dituntun pengetahuan suci dan pengendalian diri.

Verse 5

अथाब्रवीद्‌ बको दाल्शभ्यो धर्मराजं युधिष्ठिरम्‌ । संध्यां कौन्तेयमासीनमृषिभि: परिवारितम्‌,एक दिन कुन्तीकुमार धर्मराज युधिष्ठिर ऋषियोंसे घिरे हुए संध्योपासना कर रहे थे। उस समय दल्भके पुत्र बक नामक महर्षिने उनसे कहा--

Lalu Baka, putra Dālbhya, menyapa Dharma-rāja Yudhiṣṭhira. Putra Kuntī itu tengah duduk melakukan pemujaan senja, dikelilingi para resi—ketika sang pertapa mulai bertutur kepadanya.

Verse 6

पश्य द्वैतवने पार्थ ब्राह्मणानां तपस्विनाम्‌ । होमवेलां कुरुश्रेष्ठ सम्प्रजज्लितपावकाम्‌,“कुरुश्रेष्ठ कुन्तीकुमार! देखो, द्वैतवनमें तपस्वी ब्राह्मणोंकी होमवेलाका कैसा सुन्दर दृश्य है। सब ओर वेदियोंपर अग्नि प्रज्वलित हो रही है

“Wahai Pārtha, yang terbaik di antara Kuru, pandanglah hutan Dvaita: inilah saat suci para brāhmaṇa pertapa menunaikan homa. Lihatlah, di segala penjuru api-altar menyala terang.”

Verse 7

चरन्ति धर्म पुण्ये5स्मिंस्त्वया गुप्ता धृतव्रता: । भृगवोडज़्विरसश्वैव वासिष्ठा: काश्यपै: सह,“आपके द्वारा सुरक्षित हो व्रत धारण करनेवाले ब्राह्मण इस पुण्य वनमें धर्मका अनुष्ठान कर रहे हैं। भार्गव, अंगिरस, वासिष्ठ, काश्यप, महान्‌ सौभाग्यशाली अगस्त्य वंशी तथा श्रेष्ठ व्रतका पालन करनेवाले आत्रेय आदि सम्पूर्ण जगतके श्रेष्ठ ब्राह्मण यहाँ आकर तुमसे मिले हैं

“Di rimba suci ini, di bawah perlindunganmu, para brāhmaṇa yang teguh memegang laku tapa menjalankan dharma. Di sini hadir para Bhārgava, Āṅgirasa, Vāsiṣṭha, beserta para Kāśyapa.”

Verse 8

आगस्त्याक्ष महाभागा आत्रेयाश्षोत्तमव्रता: । सर्वस्य जगत: श्रेष्ठा ब्राह्मणा: संगतास्त्वया,“आपके द्वारा सुरक्षित हो व्रत धारण करनेवाले ब्राह्मण इस पुण्य वनमें धर्मका अनुष्ठान कर रहे हैं। भार्गव, अंगिरस, वासिष्ठ, काश्यप, महान्‌ सौभाग्यशाली अगस्त्य वंशी तथा श्रेष्ठ व्रतका पालन करनेवाले आत्रेय आदि सम्पूर्ण जगतके श्रेष्ठ ब्राह्मण यहाँ आकर तुमसे मिले हैं

“Wahai yang paling beruntung, para resi mulia dari garis Agastya dan para Ātreya yang teguh dalam laku terbaik pun ada di sini. Para brāhmaṇa yang dipandang utama di seluruh jagat telah berkumpul di sekelilingmu; di rimba suci ini, dalam lindunganmu, mereka menegakkan laku dharma.”

Verse 9

इदं तु वचन पार्थ शृणुष्व गदतो मम । भ्रातृभि: सह कौन्तेय यत्‌ त्वां वक्ष्यामि कौरव,“कुन्तीनन्दन! कुरुश्रेष्ठ भाइयोंसहित तुमसे मैं जो एक बात कह रहा हूँ, इसे ध्यान देकर सुनो

Waiśampāyana berkata: “Wahai Pārtha, dengarkan dengan saksama ucapan ini ketika aku mengatakannya. Wahai putra Kuntī, bersama saudara-saudaramu, dengarlah apa yang hendak kusampaikan kepadamu, wahai keturunan Kuru.”

Verse 10

ब्रद्य क्षत्रेण संसृष्टं क्षत्रं च ब्रह्मणा सह । उदीर्णे दहतः शत्रून्‌ वनानीवाग्निमारुती,“जब ब्राह्मण क्षत्रियसे और क्षत्रिय ब्राह्मणसे मिल जाय तो दोनों प्रचण्ड शक्तिशाली होकर उसी प्रकार अपने शत्रुओंको भस्म कर देते हैं, जैसे अग्नि और वायु मिलकर सारे वनको जला देते हैं

Waiśampāyana berkata: Ketika daya brahmana (brāhma) berpadu dengan daya ksatria (kṣatra), dan daya ksatria berdiri bersama daya brahmana, maka keduanya—saat bangkit sepenuhnya—membakar musuh-musuhnya, sebagaimana api dan angin bersama-sama melalap seluruh rimba.

Verse 11

नाब्राह्मणस्तात चिरं बुभूषे- दिच्छन्निमं लोकममुं च जेतुम्‌ । विनीतधर्मार्थमपेतमोहं लब्ध्वा द्विज॑ नुदति नृप: सपत्नान्‌,“तात! इहलोक और परलोकपर विजय पानेकी इच्छा रखनेवाला राजा किसी ब्राह्मणको साथ लिये बिना अधिक कालतक न रहे। जिसे धर्म और अर्थकी शिक्षा मिली हो तथा जिसका मोह दूर हो गया हो, ऐसे ब्राह्मगको पाकर राजा अपने शत्रुओंका नाश कर देता है

Waiśampāyana berkata: “Wahai anakku, raja yang ingin menaklukkan dunia ini dan dunia sana tidak patut lama tanpa seorang brāhmaṇa di sisinya. Bila ia memperoleh penasihat dwija yang terdidik dalam dharma dan artha serta bebas dari delusi, sang raja mampu menghalau dan membinasakan para pesaingnya.”

Verse 12

चरन्‌ नै:श्रेयसं धर्म प्रजापालनकारितम्‌ | नाध्यगच्छद्‌ बलिलेके तीर्थमन्यत्र वै द्विजात्‌,“राजा बलिको प्रजापालनजनित कल्याणकारी धर्मका आचरण करनेके लिये ब्राह्मणका आश्रय लेनेके सिवा दूसरा कोई उपाय नहीं जान पड़ा था

Waiśampāyana berkata: Saat menapaki dharma yang membawa kebajikan tertinggi dan terwujud dalam pemeliharaan rakyat, Raja Bali di dunia ini tidak menemukan perlindungan—tiada pula tirtha—selain pada seorang dwija.

Verse 13

अनूनमासीदसुरस्य कामै- वैंरोचने: श्रीरपि चाक्षया5डसीत्‌ । लब्ध्वा महीं ब्राह्मणसम्प्रयोगात्‌ तेष्वाचरन्‌ दुष्टमथो व्यनश्यत्‌,“ब्राह्मणके सहयोगसे पृथ्वीका राज्य पाकर विरोचन-पुत्र बलि नामक असुरका जीवन सम्पूर्ण आवश्यक कामोपभोगकी सामग्रीसे सम्पन्न हो गया और अक्षय राज्यलक्ष्मी भी प्राप्त हो गयी। परंतु वह उन ब्राह्मणोंके साथ दुर्व्यवहार करनेपर नष्ट हो गया--उसका राज्यलक्ष्मीसे वियोग हो गया-

Waiśampāyana berkata: Bagi putra Virocana, sang Asura, tiada kekurangan dalam segala kenikmatan; bahkan śrī—kemakmuran dan wibawa kerajaan—menjadi seakan tak habis baginya. Setelah memperoleh kedaulatan atas bumi melalui pergaulan dengan para brāhmaṇa, ia kemudian berlaku jahat terhadap brāhmaṇa itu sendiri; maka binasalah ia, dan lenyaplah kemuliaan serta kemakmurannya.

Verse 14

नाब्राह्म॒णं भूमिरियं सभूति- वर्ण द्वितीयं भजते चिराय । समुद्रनेमिर्नमते तु तस्मै य॑ ब्राह्मण: शास्ति नयैविनीतम्‌,“जिसे ब्राह्मणका सहयोग नहीं प्राप्त है, ऐसे क्षत्रियके पास यह ऐश्वर्यपूर्ण भूमि दीर्घ कालतक नहीं रहती। जिस नीतिज्ञ राजाको श्रेष्ठ ब्राह्मणका उपदेश प्राप्त है, उसके सामने समुद्रपर्यन्त पृथिवी नतमस्तक होती है

Waiśampāyana berkata: Bumi yang makmur ini tidak lama bertahan pada seorang ksatria yang tidak memperoleh dukungan brahmana. Namun bagi raja yang bijak dalam naya—yang dituntun dan didisiplinkan oleh ajaran brahmana mulia—seluruh bumi yang dilingkari samudra menundukkan diri.

Verse 15

कुणञ्जरस्येव संग्रामे परिगृह्माड्कुशग्रहम्‌ । ब्राह्मणैरविप्रहीणस्य क्षत्रस्य क्षीयते बलम्‌,जैसे संग्राममें हाथीसे महावतको अलग कर देनेपर उसकी सारी शक्ति व्यर्थ हो जाती है, उसी प्रकार ब्राह्मणरहित क्षत्रियका सारा बल क्षीण हो जाता है

Waiśampāyana berkata: Seperti dalam pertempuran, kekuatan gajah menjadi sia-sia ketika ia dipisahkan dari mahout pemegang penggiring, demikian pula kekuatan golongan ksatria menyusut bila kehilangan para brahmana. Kuasa tanpa tuntunan yang benar dan nasihat suci tidak bertahan.

Verse 16

ब्राह्मण्यनुपमा दृष्टि: क्षात्रमप्रतिमं बलम्‌ | तौ यदा चरत: सार्थ तदा लोक: प्रसीदति,'ब्राह्मणोंके पास अनुपम दृष्टि (विचारशक्ति) होती है और क्षत्रियके पास अनुपम बल होता है। ये दोनों जब साथ-साथ कार्य करते हैं, तब सारा जगत्‌ सुखी होता है

Waiśampāyana berkata: Brahmana memiliki penglihatan yang tiada banding—kejernihan budi dan nasihat—sedangkan ksatria memiliki kekuatan yang tiada banding. Bila keduanya berjalan dan bertindak bersama dalam keselarasan, seluruh dunia menjadi tenteram dan makmur.

Verse 17

यथा हि सुमहानग्नि: कक्षं दहति सानिल: । तथा दहति राजन्यो ब्राह्मणेन समं रिपुम्‌,'जैसे प्रचण्ड अग्नि वायुका सहारा पाकर सूखे जंगलको जला डालती है, उसी प्रकार ब्राह्मणकी सहायतासे राजा अपने शत्रुको भस्म कर देता है

Waiśampāyana berkata: Seperti api besar yang, ditopang angin, membakar habis semak kering, demikian pula raja ksatria, dengan dukungan brahmana, dapat melalap musuhnya. Nasihat yang selaras dharma menjadikan kuasa raja benar-benar menentukan.

Verse 18

ब्राह्मणेष्वेव मेधावी बुद्धिपर्येषणं चरेत्‌ अलब्धस्थ च लाभाय लब्धस्थ परिवृद्धये,“बुद्धिमान्‌ पुरुषको चाहिये कि वह अप्राप्तकी प्राप्ति और प्राप्तकी वृद्धिके लिये ब्राह्मणोंसे बुद्धि ग्रहण करे

Waiśampāyana berkata: Orang yang arif hendaknya mencari kebijaksanaan di kalangan brahmana. Bagi yang belum memperoleh apa yang diperlukan, demi meraihnya; dan bagi yang telah memperoleh, demi menambah, mematangkan, dan menyempurnakannya.

Verse 19

अलब्धलाभाय च लब्धवृद्धये यथाह्तीर्थप्रतिपादनाय । यशस्विनं वेदविदं विपक्षितं बहुश्रुतं ब्राह्मणमेव वासय,“राजन! अप्राप्तकी प्राप्ति और प्राप्तकी वृद्धिके लिये यथायोग्य उपाय बतानेके निमित्त तुम अपने यहाँ यशस्वी, बहुश्रुत एवं वेदज्ञ विद्वान्‌ ब्राह्मणफो बसाओ

Vaiśampāyana berkata: “Wahai Raja, demi memperoleh apa yang belum diperoleh, menambah apa yang telah didapat, serta agar upaya yang tepat dan kewajiban-kewajiban dharma ditunjukkan dengan benar, tempatkanlah di rumah tanggamu seorang brāhmaṇa—termashyur, ahli Veda, tajam budi, dan luas pengetahuannya dalam ajaran suci.”

Verse 20

ब्राह्मणेषूत्तमा वृत्तिस्तव नित्यं युधिष्ठिर । तेन ते सर्वलोकेषु दीप्यते प्रथितं यश:,'युधिष्ठिर! ब्राह्मणोंके प्रति तुम्हारे हृदयमें सदा उत्तम भाव है, इसीलिये सब लोकोंमें तुम्हारा यश विख्यात एवं प्रकाशित है”

Vaiśampāyana berkata: “Yudhiṣṭhira, perilakumu terhadap para brāhmaṇa senantiasa luhur dan patut diteladani. Karena itu, di segala dunia kemasyhuranmu bersinar—terkenal luas dan cemerlang.”

Verse 21

वैशम्पायन उवाच ततस्ते ब्राह्मणा: सर्वे बक॑ दाल्भ्यमपूजयन्‌ । युधिष्टिरे स्तूयमाने भूय: सुमनसो5भवन्‌,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर युधिष्ठिरकी बड़ाई करनेपर उन सब ब्राह्मगोंने बकका आदर-सत्कार किया और उन सब ब्राह्मणोंका चित्त प्रसन्न हो गया

Vaiśampāyana berkata: “Sesudah itu, semua brāhmaṇa tersebut memuliakan Baka Dālbhyā. Dan ketika Yudhiṣṭhira dipuji, hati mereka menjadi kian bersukacita.”

Verse 22

द्वैधायनो नारदश्न जामदग्न्य: पृथुश्रवा: । इन्द्रद्युम्नो भालुकिश्न॒ कृतचेता: सहस्रपात्‌,द्वैपायन व्यास, नारद, परशुराम, पृथुश्रवा, इन्द्रद्ममम, भालुकि, कृतचेता, सहस्रपात्‌, कर्णश्रवा, मुंज, लवणाश्व, काश्यप, हारीत, स्थूणकर्ण, अग्निवेश्य, शौनक, कृतवाक्‌, सुवाक्‌, बृहदश्वच, विभावसु, ऊध्वरेता, वृषामित्र, सुहोत्र तथा होत्रवाहन--ये सब ब्रह्मर्षि तथा राजर्षिगण और दूसरे कठोर व्रतका पालन करनेवाले बहुत-से ब्राह्मण अजातशत्रु युधिष्ठिरका उसी प्रकार आदर करते थे, जैसे महर्षि लोग देवराज इन्द्रका

Vaiśampāyana berkata: “Dvaidhāyana (Vyāsa), Nārada, Jāmadagnya (Paraśurāma), Pṛthuśravā, Indradyumna, Bhāluki, Kṛtacetā, dan Sahasrapāt—para resi agung itu hadir di sana.”

Verse 23

कर्णश्रवाश्न मुज्जश्न लवणाश्वश्न॒ काश्यप: । हारीतः स्थूणकर्णश्र अग्निवेश्योडथ शौनक:,द्वैपायन व्यास, नारद, परशुराम, पृथुश्रवा, इन्द्रद्ममम, भालुकि, कृतचेता, सहस्रपात्‌, कर्णश्रवा, मुंज, लवणाश्व, काश्यप, हारीत, स्थूणकर्ण, अग्निवेश्य, शौनक, कृतवाक्‌, सुवाक्‌, बृहदश्वच, विभावसु, ऊध्वरेता, वृषामित्र, सुहोत्र तथा होत्रवाहन--ये सब ब्रह्मर्षि तथा राजर्षिगण और दूसरे कठोर व्रतका पालन करनेवाले बहुत-से ब्राह्मण अजातशत्रु युधिष्ठिरका उसी प्रकार आदर करते थे, जैसे महर्षि लोग देवराज इन्द्रका

Vaiśampāyana berkata: “Karṇaśravā, Muñja, Lavaṇāśva, Kāśyapa, Hārīta, Sthūṇakarṇa, Agniveśya, dan Śaunaka—mereka pun hadir di sana.”

Verse 24

कृतवाक्‌ च सुवाक्‌ चैव बृहदश्वो विभावसु: । ऊर्ध्व रेता वृषामित्र: सुहोत्रो होत्रवाहन:,द्वैपायन व्यास, नारद, परशुराम, पृथुश्रवा, इन्द्रद्ममम, भालुकि, कृतचेता, सहस्रपात्‌, कर्णश्रवा, मुंज, लवणाश्व, काश्यप, हारीत, स्थूणकर्ण, अग्निवेश्य, शौनक, कृतवाक्‌, सुवाक्‌, बृहदश्वच, विभावसु, ऊध्वरेता, वृषामित्र, सुहोत्र तथा होत्रवाहन--ये सब ब्रह्मर्षि तथा राजर्षिगण और दूसरे कठोर व्रतका पालन करनेवाले बहुत-से ब्राह्मण अजातशत्रु युधिष्ठिरका उसी प्रकार आदर करते थे, जैसे महर्षि लोग देवराज इन्द्रका

Waiśampāyana berkata: Kṛtavāk dan Suvāk, Bṛhadaśva dan Vibhāvasu, Ūrdhvaretā, Vṛṣāmitra, Suhotra dan Hotravāhana—bersama Dvaipāyana Vyāsa, Nārada, Paraśurāma, Pṛthuśravā, Indradyumna, Bhāluki, Kṛtacetā, Sahasrapāt, Karṇaśravā, Muñja, Lavaṇāśva, Kāśyapa, Hārīta, Sthūṇakarṇa, Agniveśya, Śaunaka, dan banyak lainnya—para Brahmarṣi dan Rājarṣi itu, serta banyak brahmana yang menempuh tapa-brata yang keras, memuliakan Ajātaśatru Yudhiṣṭhira dengan hormat yang sama seperti para maharsi memuliakan Purandara, raja para dewa, Indra.

Verse 25

इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत अ्जुनाभिगमनपर्वमें द्वैतवनप्रवेशविषयक पचीसवाँ अध्याय पूरा हुआ,एते चान्ये च बहवो ब्राह्मणा: संशितव्रता: । अजातशभत्रुमानर्चु: पुरंदरमिवर्षय: द्वैपायन व्यास, नारद, परशुराम, पृथुश्रवा, इन्द्रद्ममम, भालुकि, कृतचेता, सहस्रपात्‌, कर्णश्रवा, मुंज, लवणाश्व, काश्यप, हारीत, स्थूणकर्ण, अग्निवेश्य, शौनक, कृतवाक्‌, सुवाक्‌, बृहदश्वच, विभावसु, ऊध्वरेता, वृषामित्र, सुहोत्र तथा होत्रवाहन--ये सब ब्रह्मर्षि तथा राजर्षिगण और दूसरे कठोर व्रतका पालन करनेवाले बहुत-से ब्राह्मण अजातशत्रु युधिष्ठिरका उसी प्रकार आदर करते थे, जैसे महर्षि लोग देवराज इन्द्रका

Waiśampāyana berkata: Banyak brahmana yang teguh dalam brata, bersama para resi lainnya, menghormati Ajātaśatru (Yudhiṣṭhira) sebagaimana para maharsi menghormati Purandara (Indra). Di antara mereka ada Dvaipāyana Vyāsa, Nārada, Paraśurāma, Pṛthuśravā, Indradyumna, Bhāluki, Kṛtacetā, Sahasrapāt, Karṇaśravā, Muñja, Lavaṇāśva, Kāśyapa, Hārīta, Sthūṇakarṇa, Agniveśya, Śaunaka, Kṛtavāk, Suvāk, Bṛhadaśva, Vibhāvasu, Ūrdhvaretā, Vṛṣāmitra, Suhotra, dan Hotravāhana—para Brahmarṣi, Rājarṣi, serta brahmana-brahmana pertapa yang menjalani tapa-brata yang keras.

Verse 26

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि द्वैतवनप्रवेशे षड्विंशो 5ध्याय: ।। २६ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वमें अजुनाभिगमनपर्वमें द्वैतवनप्रवेशविषयक छब्बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, pada Vana Parva, dalam bagian Arjuna’s approach/arrival, berakhirlah bab kedua puluh enam tentang masuknya para Pāṇḍava ke hutan Dvaita.

Frequently Asked Questions

How a dispossessed ruler should interpret and endure suffering without lapsing into coercive or retaliatory adharma; the chapter frames endurance, truth, and regulated conduct as superior to force-based legitimacy.

That satya-vrata and adherence to ordained duty preserve radiance and rightful outcomes; exemplars such as Rāma demonstrate that accepting hardship under legitimate command is ethically formative, not degrading.

Yes: it provides a predictive assurance that after completing the vowed term of forest hardship, Yudhiṣṭhira will regain prosperity and political standing, linking ethical endurance to eventual restoration.