Adhyaya 21
Vana ParvaAdhyaya 2131 Versesक्षणिक रूप से शाल्व के पक्ष में (माया से), पर संज्ञा-लाभ के बाद कृष्ण के प्रत्याघात से पुनः संतुलन कृष्ण की ओर लौटता है।

Adhyaya 21

Dvārakā’s Distress and the Saubha Engagement (द्वारकाव्यग्रता तथा सौभयुद्धम्)

Upa-parva: Dvārikā–Śālva-yuddha Upākhyāna (Vāsudeva’s account of Śālva and Saubha)

Vāsudeva reports that after departing Ānarta and following the completion of the Rājasūya, he arrives at Dvārakā and observes signs of civic decline and anxiety: disrupted recitation and ritual calls, and a cityscape rendered unfamiliar. He questions Hārdikya (Kṛtavarmā), who explains Śālva’s earlier blockade and release. Having heard the full account, Krishna resolves upon Śālva’s destruction, reassures the populace and senior Yādava authorities (including Āhuka and Ānakadundubhi), and issues a standing directive of vigilance. He departs with a prepared fourfold force, sounds the Pāñcajanya conch, traverses multiple regions, and learns that Śālva has taken to Saubha. The pursuit reaches the sea where Saubha remains sky-bound; Śālva repeatedly challenges Krishna. A high-volume exchange follows: Śālva’s forces obscure Krishna’s chariot, horses, and charioteer Dāruka with dense missile volleys; Krishna counters with consecrated/divine missiles. Observers respond as if at a spectacle, while Saubha’s defenders suffer heavy losses. Śālva then escalates to māyā-yuddha, projecting confusing alternations of darkness and light and multiplying celestial appearances so that directions and time become indistinct. Krishna, momentarily affected, deploys a prajñā-astra to restore discernment, disperses the illusion, and resumes the engagement with regained clarity.

Chapter Arc: सौभ-वध की कथा आगे बढ़ती है—शाल्व क्रोध में अन्धाधुन्ध अस्त्रों की वर्षा करता है और कृष्ण के रथ पर भीषण आघात पड़ता है। → शाल्व शतघ्नियाँ, गदाएँ, शूल, मुसल और असि फेंकता है; कृष्ण आकाश में ही तीव्र बाणों से उन्हें काट-काटकर निष्फल करते हैं। फिर शाल्व लाखों झुकी-गाँठ वाले बाणों से दारुक, घोड़ों और रथ को ढँक देता है; घावों से रक्त बहता है और रण का कोलाहल बढ़ता जाता है। → माया-प्रयोग से कृष्ण पर मोह छा जाता है—उनका शार्ङ्ग धनुष हाथ से गिर पड़ता है और वे रथोपस्थ पर बैठ जाते हैं; शत्रु-सैनिक शूल-पट्टिश लिए झपटते हैं, और क्षण भर को विजय का पलड़ा शाल्व की ओर झुकता दिखता है। → कुछ ही समय बाद कृष्ण को संज्ञा लौटती है; वे समझ जाते हैं कि यह माया है। जाग्रत होकर वे पुनः शतशः बाणों की वर्षा करते हैं और शाल्व की छल-छाया को भेदने का संकल्प दृढ़ करते हैं। → माया का आवरण हटते ही कृष्ण का प्रत्याघात आरम्भ होता है—अब शाल्व और सौभ-नगर पर निर्णायक प्रहार किस रूप में पड़ेगा?

Shlokas

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत अ्जुनाभिगमनपर्वमें सौभवधोपाख्यानविषयक बीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ २० ॥। हि मय ० (0) है 7 एकविशो< ध्याय: श्रीकृष्णका शाल्वकी ला मोहित होकर पुन: सजग ना वायुदेव उवाच एवं स पुरुषव्यात्र शाल्वराजो महारिपु: । युध्यमानो मया संख्ये वियदभ्यगमत्‌ पुनः,भगवान्‌ श्रीकृष्ण कहते हैं--पुरुषसिंह! इस प्रकार मेरे साथ युद्ध करनेवाला महाशत्रु शाल्वराज पुनः: आकाशमें चला गया

Vāyudeva berkata: “Wahai harimau di antara manusia, demikianlah raja Śālva—musuh besarku—meski bertempur denganku di medan laga, sekali lagi naik dan menarik diri ke angkasa.”

Verse 2

ततः शतघ्नीश्ष महागदाश्ष दीप्तांक्ष शूलान्‌ मुसलानसीं श्व॒ चिक्षेप रोषान्मयि मन्दबुद्धि: शाल्वो महाराज जयाभिकाडुक्षी,महाराज! वहाँसे विजयकी इच्छा रखनेवाले मन्दबुद्धि शाल्वने क्रोधमें भरकर मेरे ऊपर शतघ्नियाँ, बड़ी-बड़ी गदाएँ, प्रजजलित शूल, मुसल और खड्ग फेंके

Lalu Śālva yang dungu, bernafsu akan kemenangan, meluapkan amarahnya dan melemparkan kepadaku śataghni, gada-gada besar, tombak bermata yang menyala, musala, serta pedang.

Verse 3

तानाशुगैरापततो5हमाशु निवार्य हन्तुं खगमान्‌ ख एव । द्विधा त्रिधा चाच्छिदमाशुमुक्ति- स्ततो<न्तरिक्षे निनदो बभूव,उनके आते ही मैंने तुरंत शीघ्रगामी बाणोंद्वारा उन्हें रोककर उन गगनचारी शत्रुओंको आकाशमें ही मार डालनेका निश्चय किया और शीघ्र छोड़े हुए बाणोंद्वारा उन सबके दो-दो तीन-तीन टुकड़े कर डाले। इससे अन्तरिक्षमें बड़ा भारी आर्त्तनाद हुआ

Ketika para musuh yang melayang cepat itu menerjang, segera kutahan mereka dengan anak panah yang melesat, berketetapan membunuh para lawan pengembara langit itu di udara juga. Dengan panah-panah yang kulepaskan seketika, kupotong mereka menjadi dua dan tiga bagian; maka bergemuruhlah hiruk-pikuk besar di angkasa antara.

Verse 4

तत:ः शतसहस्तरेण शराणां नतपर्वणाम्‌ । दारुकं वाजिनश्लैव रथं च समवाकिरत्‌,तदनन्तर शाल्वने झुकी हुई गाँठोंवाले लाखों बाणोंका प्रहार करके मेरे सारथि दारुक, घोड़ों तथा रथको आच्छादित कर दिया

Kemudian Śālva menghujani dengan seratus ribu anak panah yang bersendi bengkok, hingga Dāruka, kuda-kuda, dan kereta perang tertutup seluruhnya.

Verse 5

ततो मामब्रवीद्‌ वीर दारुको विह्वलन्निव । स्थातव्यमिति तिष्ठामि शाल्वबाणप्रपीडित: । अवस्थातुं न शकनोमि अज्ुू मे व्यवसीदति,वीरवर! तब दारुक व्याकुल-सा होकर मुझसे बोला--'प्रभो! युद्धमें डटे रहना चाहिये” इस कर्तव्यका स्मरण करके ही मैं यहाँ ठहरा हुआ हूँ; किंतु शाल्वके बाणोंसे अत्यन्त पीड़ित होनेके कारण मुझमें खड़े रहनेकी भी शक्ति नहीं रह गयी है। मेरा अंग शिथिल होता जा रहा है!

Lalu Dāruka, seakan diliputi kegelisahan, berkata kepadaku: “Wahai pahlawan, di medan perang orang harus tetap teguh—mengingat kewajiban itulah aku bertahan di sini. Namun, dihimpit oleh panah-panah Śālva, kini aku tak lagi kuat bahkan untuk berdiri; anggota tubuhku melemah dan luruh.”

Verse 6

इति तस्य निशम्याहं सारथे: करुणं वच: । अवेक्षमाणो यन्तारमपश्यं शरपीडितम्‌,सारथिका यह करुण वचन सुनकर मैंने उसकी ओर देखा। उसे बाणोंद्वारा बड़ी पीड़ा हो रही थी

Mendengar kata-kata pilu sang sais, aku menoleh kepadanya; ketika kupandang, kulihat ia tersiksa parah—dihantam dan disakiti oleh anak panah.

Verse 7

न तस्योरसि नो मूर्थ्नि न काये न भुजद्धये । अन्तरं पाण्डवश्रेष्ठ पश्याम्यनिचितं शरै:,पाण्डवश्रेष्ठ! उसकी छातीमें, मस्तकपर, शरीरके अन्य अवयवोंमें तथा दोनों भुजाओंमें थोड़ा-सा भी ऐसा स्थान नहीं दिखायी देता था, जिसमें बाण न चुभे हुए हों। जैसे मेघके वर्षा करनेपर गेरू आदि धातुओंसे युक्त पर्वत लाल पानीकी धारा बहाने लगता है, वैसे ही वह बाणोंसे छिदे हुए अपने अंगोंसे भयंकर रक्तकी धारा बहा रहा था

Vāyu berkata: “Wahai yang terbaik di antara para Pāṇḍava, pada dadanya, kepalanya, tubuhnya, maupun kedua lengannya, tak kulihat sedikit pun ruang yang tidak ditembus anak panah. Seperti gunung yang kaya mineral merah yang, ketika diguyur hujan awan, mulai menumpahkan aliran merah tua, demikian pula ia—dengan anggota tubuh yang terobek oleh panah—melepaskan derasnya arus darah yang mengerikan.”

Verse 8

स तु बाणवरोत्पीडाद्‌ विस््रवत्यसृगुल्बणम्‌ | अभिवृष्टे यथा मेघे गिरिगैरिकधातुमान्‌,पाण्डवश्रेष्ठ! उसकी छातीमें, मस्तकपर, शरीरके अन्य अवयवोंमें तथा दोनों भुजाओंमें थोड़ा-सा भी ऐसा स्थान नहीं दिखायी देता था, जिसमें बाण न चुभे हुए हों। जैसे मेघके वर्षा करनेपर गेरू आदि धातुओंसे युक्त पर्वत लाल पानीकी धारा बहाने लगता है, वैसे ही वह बाणोंसे छिदे हुए अपने अंगोंसे भयंकर रक्तकी धारा बहा रहा था

Vāyu berkata: “Namun, tersiksa oleh tekanan anak-anak panah, ia mulai menumpahkan aliran darah yang mengerikan. Seperti gunung yang kaya oker merah yang, ketika diguyur hujan lebat dari awan, menurunkan limpahan air kemerahan, demikian pula ia—dengan anggota tubuh yang tertembus panah—melepaskan arus darah yang menakutkan.”

Verse 9

अभीषु हस्तं त॑ं दृष्टवा सीदन्तं सारथिं रणे | अस्तम्भयं महाबाहो शाल्वबाणप्रपीडितम्‌,महाबाहो! उस युद्धमें हाथमें बागडोर लिये सारथिको शाल्वके बाणोंसे पीड़ित होकर वष्ट पाते देख मैंने उसे ढाढ़स बँधाया

Vāyu berkata: “Wahai yang berlengan perkasa, di medan perang kulihat kusir itu—tangannya masih menggenggam tali kekang—tenggelam semangatnya, dihimpit panah-panah Śālva. Maka kuteguhkan ia dan kukembalikan keberaniannya.”

Verse 10

अथ मां पुरुष: कश्रिद्‌ द्वारकानिलयोडब्रवीत्‌ | त्वरितो रथमभ्येत्य सौहदादिव भारत,भरतवंशी वीरवर! इतनेमें ही कोई द्वारकावासी पुरुष आकर तुरंत मेरे रथपर चढ़ गया और सौहार्द दिखाता हुआ-सा बोला। वह राजा उमग्रसेनका सेवक था और दुःखी होकर उसने गद्गदकण्ठसे उनका जो संदेश सुनाया, उसे बताता हूँ, सुनिये

Kemudian seorang lelaki, penduduk Dvārakā, berbicara kepadaku. Ia bergegas mendekati keretaku dan berkata seakan-akan dengan keakraban, wahai Bhārata.

Verse 11

आहुकस्य वचो वीर तस्यैव परिचारक: । विषण्ण: सन्नकण्ठेन तन्निबोध युधिछिर,भरतवंशी वीरवर! इतनेमें ही कोई द्वारकावासी पुरुष आकर तुरंत मेरे रथपर चढ़ गया और सौहार्द दिखाता हुआ-सा बोला। वह राजा उमग्रसेनका सेवक था और दुःखी होकर उसने गद्गदकण्ठसे उनका जो संदेश सुनाया, उसे बताता हूँ, सुनिये

Wahai pahlawan, pelayan Āhuka (Ugrasena) itu datang dengan hati gundah, suaranya tercekat. Wahai Yudhiṣṭhira, dengarkan baik-baik pesan yang ia sampaikan.

Verse 12

द्वारकाधिपतिर्वीर आह त्वामाहुको वच: । केशवैहि विजानीष्व यत्‌ त्वां पितृसखो<ब्रवीत्‌,(दूत बोला--) “वीर! द्वारकानरेश उग्रसेनने आपको यह एक संदेश दिया है। केशव! वे आपके पिताके सखा हैं; उन्होंने आपसे कहा है कि यहाँ आ जाओ और जान लो

Utusan itu berkata: “Wahai pahlawan, penguasa Dvārakā, Āhuka (Ugrasena), mengirimkan pesan ini kepadamu. Wahai Keśava, ia sahabat ayahmu; maka datanglah kemari dan ketahuilah apa yang telah ia sampaikan kepadamu.”

Verse 13

उपायायाद्य शाल्वेन द्वारकां वृष्णिनन्दन । विषक्ते त्वयि दुर्धर्ष हतः शूरसुतो बलात्‌,“दुर्धर्ष वृष्णिनन्दन! आपके युद्धमें आसक्त होनेपर शाल्वने अभी द्वारकापुरीमें आकर शूरनन्दन वसुदेवजीको बलपूर्वक मार डाला है

Vāyu berkata: “Wahai keturunan Vṛṣṇi yang tak terkalahkan! Ketika engkau tenggelam dalam peperangan, Śālva kini datang ke Dvārakā dan dengan paksa membunuh putra Śūra (Vasudeva).”

Verse 14

तदलं साधु युद्धेन निवर्तस्व जनार्दन | द्वारकामेव रक्षस्व कार्यमेतन्महत्‌ तव,“जनार्दन! अब युद्ध करके क्या लेना है? लौट आओ। द्वारकाकी ही रक्षा करो। तुम्हारे लिये यही सबसे महान्‌ कार्य है”

Vāyu berkata: “Cukup, wahai Janārdana—apa guna bertempur sekarang? Berbaliklah. Lindungilah Dvārakā saja; pada saat ini, itulah tugas terbesar bagimu.”

Verse 15

इत्यहं तस्य वचन श्रुत्वा परमदुर्मना: । निशक्ष॒यं नाधिगच्छामि कर्तव्यस्येतरस्य च,दूतका यह वचन सुनकर मेरा मन उदास हो गया। मैं कर्तव्य और अकर्तव्यके विषयमें कोई निश्चय नहीं कर पाता था

Mendengar ucapannya, hatiku menjadi sangat gundah. Aku tidak dapat mencapai ketetapan tentang apa yang harus dilakukan dan apa yang tidak seharusnya dilakukan.

Verse 16

सात्यकिं बलदेवं च प्रद्युम्नं च महारथम्‌ । जगहें मनसा वीर तच्छुत्वा महदप्रियम्‌,वीर युधिष्ठिर! वह महान्‌ अप्रिय वृत्तान्त सुनकर मैं मन-ही-मन सात्यकि, बलरामजी तथा महारथी प्रद्युम्नकी निन्दा करने लगा

Vāyu berkata: “Wahai pahlawan, setelah mendengar kabar yang amat menyakitkan itu, dalam hatiku aku mencela Sātyaki, Baladeva, dan sang mahāratha Pradyumna.”

Verse 17

अहं हि द्वारकायाश्न पितुश्न कुरुनन्दन । तेषु रक्षां समाधाय प्रयातः सौभपातने,कुरुनन्दन! मैं द्वारका तथा पिताजीकी रक्षाका भार उन्हीं लोगोंपर रखकर सौभविमानका नाश करनेके लिये चला था

Wahai kebanggaan Kuru, aku telah menyerahkan perlindungan Dvārakā dan ayahku kepada para penjaga itu, lalu berangkat untuk membinasakan kota udara Saubha.

Verse 18

बलदेवो महाबाहुः कच्चिज्जीवति शत्रुहा । सात्यकी रौक्मिणेयश्व चारुदेष्णश्न वीर्यवान्‌,क्या शत्रुहन्ता महाबली बलरामजी जीवित हैं? क्‍या सात्यकि, रुक्मिणीनन्दन प्रद्युम्न, महाबली चारुदेष्ण तथा साम्ब आदि जीवन धारण करते हैं? इन बातोंका विचार करते- करते मेरा मन बहुत उदास हो गया। नरश्रेष्ठ! इन वीरोंके जीते-जी साक्षात्‌ इन्द्र भी मेरे पिता वसुदेवजीको किसी प्रकार मार नहीं सकते थे। अवश्य ही शूरनन्दन वसुदेवजी मारे गये और यह भी स्पष्ट है कि बलरामजी आदि सभी प्रमुख वीर प्राणत्याग कर चुके हैं--यह मेरा निश्चित विचार हो गया। महाराज! इस प्रकार सबके विनाशका बारंबार चिन्तन करके भी मैं व्याकुल न होकर राजा शाल्वसे पुन: युद्ध करने लगा

Apakah Baladeva yang berlengan perkasa, pembantai musuh, masih hidup? Dan apakah Sātyaki, Pradyumna putra Rukmiṇī, serta Cārudeṣṇa yang gagah masih bernyawa?

Verse 19

साम्बप्रभृतयश्चैवेत्यहमासं सुदुर्मना: । एतेषु हि नरव्याप्र जीवत्सु न कथंचन,क्या शत्रुहन्ता महाबली बलरामजी जीवित हैं? क्‍या सात्यकि, रुक्मिणीनन्दन प्रद्युम्न, महाबली चारुदेष्ण तथा साम्ब आदि जीवन धारण करते हैं? इन बातोंका विचार करते- करते मेरा मन बहुत उदास हो गया। नरश्रेष्ठ! इन वीरोंके जीते-जी साक्षात्‌ इन्द्र भी मेरे पिता वसुदेवजीको किसी प्रकार मार नहीं सकते थे। अवश्य ही शूरनन्दन वसुदेवजी मारे गये और यह भी स्पष्ट है कि बलरामजी आदि सभी प्रमुख वीर प्राणत्याग कर चुके हैं--यह मेरा निश्चित विचार हो गया। महाराज! इस प्रकार सबके विनाशका बारंबार चिन्तन करके भी मैं व्याकुल न होकर राजा शाल्वसे पुन: युद्ध करने लगा

Mengingat Sāmba dan yang lainnya, hatiku jatuh ke dalam kemurungan yang dalam. Wahai harimau di antara manusia, selama para pahlawan itu masih hidup, mustahil ayahku Vasudeva dapat terbunuh dengan cara apa pun.

Verse 20

शक्‍य: शूरसुतो हन्तुमपि वज्ञभूता स्वयम्‌ । हतः शूरसुतो व्यक्त व्यक्ते चैते परासव:,क्या शत्रुहन्ता महाबली बलरामजी जीवित हैं? क्‍या सात्यकि, रुक्मिणीनन्दन प्रद्युम्न, महाबली चारुदेष्ण तथा साम्ब आदि जीवन धारण करते हैं? इन बातोंका विचार करते- करते मेरा मन बहुत उदास हो गया। नरश्रेष्ठ! इन वीरोंके जीते-जी साक्षात्‌ इन्द्र भी मेरे पिता वसुदेवजीको किसी प्रकार मार नहीं सकते थे। अवश्य ही शूरनन्दन वसुदेवजी मारे गये और यह भी स्पष्ट है कि बलरामजी आदि सभी प्रमुख वीर प्राणत्याग कर चुके हैं--यह मेरा निश्चित विचार हो गया। महाराज! इस प्रकार सबके विनाशका बारंबार चिन्तन करके भी मैं व्याकुल न होकर राजा शाल्वसे पुन: युद्ध करने लगा

Sekalipun seseorang menjelma menjadi vajra itu sendiri, putra Śūra tak mungkin dibunuh. Namun putra Śūra telah terbunuh—ini nyata; dan nyata pula bahwa para pahlawan ini pun telah melepaskan nyawa.

Verse 21

बलदेवमुखा: सर्व इति मे निश्चिता मति: । सो&हं सर्वविनाशं त॑ं चिन्तयानो मुहुर्मुहु: । अविद्दलो महाराज पुन: शाल्वमयोधयम्‌,क्या शत्रुहन्ता महाबली बलरामजी जीवित हैं? क्‍या सात्यकि, रुक्मिणीनन्दन प्रद्युम्न, महाबली चारुदेष्ण तथा साम्ब आदि जीवन धारण करते हैं? इन बातोंका विचार करते- करते मेरा मन बहुत उदास हो गया। नरश्रेष्ठ! इन वीरोंके जीते-जी साक्षात्‌ इन्द्र भी मेरे पिता वसुदेवजीको किसी प्रकार मार नहीं सकते थे। अवश्य ही शूरनन्दन वसुदेवजी मारे गये और यह भी स्पष्ट है कि बलरामजी आदि सभी प्रमुख वीर प्राणत्याग कर चुके हैं--यह मेरा निश्चित विचार हो गया। महाराज! इस प्रकार सबके विनाशका बारंबार चिन्तन करके भी मैं व्याकुल न होकर राजा शाल्वसे पुन: युद्ध करने लगा

Keyakinanku pun teguh: “Semuanya—bermula dari Baladeva—telah tiada.” Merenungkan kebinasaan total itu berulang-ulang, aku berkali-kali diliputi duka; namun, wahai Maharaja, tanpa goyah aku kembali bertempur melawan Raja Śālva.

Verse 22

ततो<पश्यं महाराज प्रपतन्तमहं तदा । सौभाच्छूरसुतं वीर ततो मां मोह आविशत्‌,वीर महाराज! इसी समय मैंने देखा, सौभविमानसे मेरे पिता वसुदेवजी नीचे गिर रहे हैं। इससे शाल्वकी मायासे मुझे मूर्च्छा-सी आ गयी

Saat itu, wahai Maharaja, pada detik yang sama aku melihatnya jatuh ke bawah. Dari istana udara Saubha kulihat putra Śūra yang gagah, Vasudeva, meluncur turun; dan menyaksikan itu, kabut delusi serta kebingungan laksana pingsan menyergapku.

Verse 23

तस्य रूपं॑ प्रपतत: पितुर्मम नराधिप । ययाते: क्षीणपुण्यस्य स्वर्गादिव महीतलम्‌,नरेश्वरर! उस विमानसे गिरते हुए मेरे पिताका स्वरूप ऐसा जान पड़ता था, मानो पुण्यक्षय होनेपर स्वर्गसे पृथ्वीतलपर गिरनेवाले राजा ययातिका शरीर हो

Wahai penguasa manusia, ketika ayahku jatuh, wujudnya tampak seperti Raja Yayāti—yang setelah kebajikannya habis—terjatuh dari surga ke bumi.

Verse 24

विशीर्णमलिनोष्णीष: प्रकीर्णाम्बरमूर्धज: । प्रपतन्‌ दृश्यते ह सम क्षीणपुण्य इव ग्रह:,उनकी मलिन पगड़ी बिखर गयी थी, शरीरके वस्त्र अस्त-व्यस्त हो गये थे और बाल बिखर गये थे। वे गिरते समय पुण्यहीन ग्रहकी भाँति दिखायी देते थे

Serbannya yang kotor telah terurai; pakaian dan rambutnya tercerai-berai. Saat ia jatuh, ia tampak laksana sebuah bintang yang kehilangan jasa kebajikan—cahayanya padam—terlepas dari kedudukannya.

Verse 25

ततः शार्ज्र धनुःश्रेष्ठ करात्‌ प्रपतितं मम । मोहापन्नश्न कौन्तेय रथोपस्थ उपाविशम्‌,कुन्तीनन्दन! उनकी यह अवस्था देख धनुषोंमें श्रेष्ठ शार्ड मेरे हाथसे छूटकर गिर गया और मैं शाल्वकी मायासे मोहित-सा होकर रथके पिछले भागमें चुपचाप बैठ गया

Lalu Śārṅga—busur terbaikku—terlepas dan jatuh dari tanganku. Wahai putra Kuntī, diliputi delusi oleh daya ilusi Śalva, aku duduk terdiam di bagian belakang kereta, seakan terpaku.

Verse 26

ततो हाहाकृतं सर्व सैन्यं मे गतचेतनम्‌ । मां दृष्टवा रथनीडस्थं गतासुमिव भारत,भारत! फिर तो मुझे रथके पिछले भागमें प्राणरहितके समान पड़ा देख मेरी सारी सेना हाहाकार कर उठी। सबकी चेतना लुप्त-सी हो गयी

Wahai Bhārata, kemudian seluruh pasukanku menjerit panik; seakan kesadaran mereka lenyap. Melihatku tergeletak di bagian belakang kereta bagaikan tanpa nyawa, mereka terpukul dan kacau.

Verse 27

प्रसार्य बाहू पतत: प्रसार्य चरणावपि । रूप॑ं पितुर्मे विबभौ शकुने: पततो यथा,हाथों और पैरोंको फैलाकर गिरते हुए मेरे पिताका शरीर मरकर गिरनेवाले पक्षीके समान जान पड़ता था

Saat ia jatuh dengan kedua lengan terentang dan kaki pun terjulur, wujud ayahku tampak seperti seekor burung yang jatuh tak bernyawa dari langit.

Verse 28

तं॑ पतन्तं महाबाहो शूलपट्टिशपाणय: । अभिष्नन्तो भृशं वीर मम चेतो हाकम्पयन्‌,वीरवर महाबाहो! गिरते समय शत्रु-सैनिक हाथोंमें शूल और पट्टिश लिये उनके ऊपर बारंबार प्रहार कर रहे थे। उनके इस क्रूर कृत्यने मेरे हृदयको कम्पित-सा कर दिया

Wahai pahlawan berlengan perkasa, ketika ia sedang jatuh, para prajurit musuh—dengan tombak dan kapak perang di tangan—menghantamnya berulang-ulang dengan kejam. Serangan tanpa belas kasihan itu membuat hatiku gemetar.

Verse 29

ततो मुहूर्तात्‌ प्रतिलभ्य संज्ञा- महं तदा वीर महाविमर्दे | न तत्र सौभं न रिपुं च शाल्वं पश्यामि वृद्ध पितरं न चापि,वीरवर! तदनन्तर दो घड़ीके बाद जब मैं सचेत होकर देखता हूँ, तब उस महासमरमें न तो सौभविमानका पता है, न मेरा शत्रु शाल्व ही दिखायी देता है और न मेरे बूढ़े पिता ही दृष्टिगोचर होते हैं

Wahai pahlawan utama, setelah sejenak, di tengah bentrokan dahsyat itu aku siuman kembali. Aku memandang sekeliling, namun di sana tak kulihat kota udara Saubha, tak kulihat musuhku Śālva, dan ayahku yang telah lanjut usia pun tak tampak.

Verse 30

ततो ममासीन्मनसि मायेयमिति निश्चितम्‌ । प्रबुद्धोडस्मि ततो भूय: शतशो<5वाकिरं शरान्‌,तब मेरे मनमें यह निश्चय हो गया कि यह वास्तवमें माया ही थी। तब मैंने सजग होकर सैकड़ों बाणोंकी वर्षा प्रारम्भ की

Saat itu mantaplah dalam benakku: “Ini sungguh māyā, sebuah ilusi.” Sesudahnya, dengan kewaspadaan penuh, aku kembali menghujankan ratusan anak panah.

Verse 231

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि अर्जुनाभिगमनपर्वणि सौभवधोपाख्याने एकविंशो<5ध्याय:

Demikian berakhir bab kedua puluh satu dalam Vana Parva Śrī Mahābhārata, pada bagian “Arjuna’s Approach/Arrival”, dalam kisah sisipan “Pembinasaan Saubha”.

Frequently Asked Questions

The episode frames the tension between maintaining civic-ritual stability and initiating forceful preventive action: a protector must secure the city without allowing fear, rumor, or deception to erode public order.

Perceptual disruption can be an instrument of conflict; the recommended countermeasure is cultivated discernment (prajñā) and methodical response rather than reactive confusion.

No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions primarily as narrative documentation of strategic leadership, emphasizing vigilance and clarity as interpretive lessons within the broader epic.