Adhyaya 173
Vana ParvaAdhyaya 17337 Versesअर्जुन के पक्ष में निर्णायक पलटाव; माया-रणनीति विफल, नगर में भय और प्रतिरोध का क्षय

Adhyaya 173

Kubera-prasāda-vihāra and Counsel on Ajñātavāsa (कुबेरप्रसादविहारः तथा अज्ञातवासोपदेशः)

Upa-parva: Kubera-prasāda-nivāsa & Vanavihāra (Episode: Pāṇḍavas at Vaiśravaṇa’s mountain-abode)

Janamejaya inquires about the Pāṇḍavas’ actions after Arjuna (likened to Indra) returns having completed the weapon-acquisition objective. Vaiśaṃpāyana describes the brothers residing in forests at a beautiful mountain where they enjoy an extraordinary dwelling granted by Vaiśravaṇa (Kubera), engaging in recreation while Arjuna remains continuously intent on mastery of astras. The narrative stresses a favorable, non-covetous interval in which they do not envy other beings. Subsequently, Bhīma, Arjuna, and the twin brothers speak privately with Yudhiṣṭhira: they affirm his vow, recommend abandoning pride, and propose completing the exile carefully, including a concealed year so opponents cannot detect them by proximity. They argue for preserving fame and ensuring a successful, lawful return to sovereignty rather than initiating premature engagement. Yudhiṣṭhira accepts the counsel, circumambulates Kubera’s abode, formally takes leave of the dwellings, rivers, lakes, and protective beings, and departs with brothers, priests, and companions. Ghaṭotkaca transports the party through mountain streams; ṛṣi Lomaśa, like a father instructing sons, departs to a celestial residence, while the Pāṇḍavas continue onward, viewing sacred sites under ṛṣi Ārṣṭiṣeṇa’s guidance.

Chapter Arc: अर्जुन वर्णन करता है कि अदृश्य, मायावी निवातकवच दैत्य सामने हैं—वे दृष्टि से ओझल होकर भी युद्धभूमि को अपने छल से भर देते हैं। → गाण्डीव से छूटे दिव्यास्त्र-प्रचोदित बाण जहाँ-जहाँ पड़ते हैं वहाँ दैत्य कटते हैं, पर वे सहसा अपनी माया समेटकर नगर/पुर में घुस जाते हैं और पर्वत-शिलाओं की वर्षा, भूमिगत आक्रमण, तथा रथ-घोड़ों को जकड़ने जैसे उपायों से अर्जुन को घेरते हैं। युद्ध-स्थल ‘गुफा’ सा संकुचित हो उठता है—ऊपर से चट्टानें, नीचे से दबाव। → मातलि के संकेत/वचन को सुनकर अर्जुन देवराज का परम प्रिय, भीम और भयंकर वज्र-सदृश अस्त्र उठाता है; साथ ही भूमिगत घुसकर रथवाजिनों को पकड़ने वाले दानवों पर ऐसे बाण छोड़ता है जो भीतर तक प्रवेश कर उन्हें यमसादन भेज देते हैं। माया का जाल टूटता है और नगर में आतंक फैलता है। → दैत्यनारियाँ भयभीत होकर रत्न-विचित्र, शातकुम्भमय भवनों में छिप जाती हैं। अर्जुन नगर को प्रशान्त कर, दानवों का संहार कर, मातलि के साथ देवसभा की ओर लौट पड़ता है। → देवसभा में इस विजय का प्रतिफल और आगे के दिव्य-कार्य—अर्जुन के लिए कौन-सा नया आदेश/वरदान प्रतीक्षा कर रहा है?

Shlokas

Verse 1

हि मो [हुक मपआ आप्८् - कोसोंमें 'अक्ष' शब्दका अर्थ 'सर्प' भी मिलता है। द्विसप्तत्याधिकशततमो< ध्याय: निवातकवचोंका संहार अजुन उवाच अदृश्यमानास्ते दैत्या योधयन्ति सम मायया । अदृश्येनास्त्रवीर्येण तानप्यहमयोधयम्‌,अर्जुन बोले--राजन्‌! इस प्रकार अदृश्य रहकर ही वे दैत्य मायाद्वारा युद्ध करने लगे तथा मैं भी अपने अस्त्रोंकी अदृश्य शक्तिके द्वारा ही उनका सामना करने लगा

Arjuna berkata: “Wahai Raja, para Dānava itu, tetap tak terlihat, berperang dengan daya ilusi dari segala arah; dan aku pun melawan mereka dengan kesaktian senjata-senjataku yang tak tampak.”

Verse 2

गाण्डीवमुक्ता विशिखा: सम्यगस्त्रप्रचोदिता: । अच्चछिन्दनुत्तमाड़नि यत्र यत्र सम ते3भवन्‌,मेरे गाण्डीव धनुषसे छूटे हुए बाण विधिवत प्रयुक्त दिव्यास्त्रोंसे प्रेरित हो जहाँ-जहाँ वे दैत्य थे, वहीं जाकर उनके सिर काटने लगे

Arjuna berkata: “Anak-anak panah yang kulepaskan dari Gāṇḍīva—ditembakkan dengan tepat dan didorong oleh senjata-senjata ilahi—melaju ke mana pun para musuh itu berkumpul, dan di sanalah mereka mulai menebas kepala-kepala mereka.”

Verse 3

ततो निवातकवचा वध्यमाना मया युधि । संहृत्य मायां सहसा प्राविशन्‌ पुरमात्मन:,जब मैं इस प्रकार युद्धक्षेत्रमें उनका संहार करने लगा, तब वे निवातकवच दानव अपनी मायाको समेटकर सहसा नगरमें घुस गये

Kemudian, ketika aku membantai para raksasa Nivātakavaca di medan perang, mereka seketika menarik kembali sihir mereka dan serentak menerobos masuk ke kota mereka sendiri.

Verse 4

व्यपयातेषु दैत्येषु प्रादुर्भूते च दर्शने । अपश्यं दानवांस्तत्र हतान्‌ शतसहसत्रश:,दैत्योंक भाग जानेसे जब वहाँ सब कुछ स्पष्ट दिखायी देने लगा, तब मैंने देखा, लाखों दानव वहाँ मरे पड़े थे

Arjuna berkata: “Ketika para Daitya telah mundur dan penglihatan kembali jernih, kulihat di sana—berserakan di tanah—para Dānava yang terbunuh dalam ratusan ribu.”

Verse 5

विनिष्पिष्टानि तत्रैषां शस्त्राण्याभरणानि च । शतश: सम प्रदृश्यन्ते गात्राणि कवचानि च,उनके अस्त्र-शस्त्र और आभूषण भी पिसकर चूर्ण हो गये थे। दानवोंके शरीरों और कवचोंके सौ-सौ टुकड़े दिखायी देते थे। वहाँ दैत्योंकी इतनी लाशें पड़ी थी कि घोड़ोंके लिये एकके बाद दूसरा पैर रखनेके लिये कोई स्थान नहीं रह गया था। अतः वे अन्तरिक्षचारी अश्व वहाँसे सहसा उछलकर आकाशकमें खड़े हो गये

Arjuna berkata: “Di sana, senjata-senjata dan perhiasan mereka telah remuk dan tergiling halus. Dalam ratusan, anggota-anggota tubuh dan kepingan zirah tampak berserakan—pembantaian begitu besar hingga tanah sesak oleh mayat, tak menyisakan ruang bagi kuda untuk menjejakkan satu kuku setelah yang lain; maka kuda-kuda yang mampu melintas angkasa itu mendadak melompat dan bertahan melayang di udara.”

Verse 6

हयानां नान्तरं हवासीत्‌ पदाद्‌ विचलितुं पदम्‌ । उत्पत्य सहसा तस्थुरन्तरिक्षगमास्तत:,उनके अस्त्र-शस्त्र और आभूषण भी पिसकर चूर्ण हो गये थे। दानवोंके शरीरों और कवचोंके सौ-सौ टुकड़े दिखायी देते थे। वहाँ दैत्योंकी इतनी लाशें पड़ी थी कि घोड़ोंके लिये एकके बाद दूसरा पैर रखनेके लिये कोई स्थान नहीं रह गया था। अतः वे अन्तरिक्षचारी अश्व वहाँसे सहसा उछलकर आकाशकमें खड़े हो गये

Arjuna berkata: “Tak ada ruang bagi kuda untuk menjejakkan satu kuku setelah yang lain. Karena itu, kuda-kuda yang mampu melintas angkasa itu mendadak melompat dan tetap melayang di udara.”

Verse 7

ततो निवातकवचा व्योम संछाद्य केवलम्‌ । अदृश्या ह्ृत्यवर्तन्त विसृजन्त: शिलोच्चयान्‌,तदनन्तर निवातकवचोंने अदृश्यरूपसे ही आक्रमण किया और केवल आकाशको आच्छादित करके पत्थरोंकी वर्षा आरम्भ कर दी

Kemudian para raksasa Nivātakavaca menutupi seluruh langit; tanpa terlihat mereka menyerang dan mulai menghujani dengan bongkahan-bongkahan batu raksasa bagaikan badai senjata.

Verse 8

अन्तर्भूमिगताश्चान्ये हयानां चरणान्यथ । व्यगृह्लनन्‌ दानवा घोरा रथचक्रे च भारत,भरतनन्दन! कुछ भयंकर दानवोंने, जो पृथ्वीके भीतर घुसे हुए थे, मेरे घोड़ोंके पैर तथा रथके पहिये पकड़ लिये

Arjuna berkata: “Wahai Bhārata, beberapa Dānava lain yang mengerikan menyusup ke bawah tanah, lalu mencengkeram kaki-kaki kudaku dan juga roda keretaku.”

Verse 9

विनिगृहा हरीनश्चान्‌ रथं च मम युध्यत: । सर्वतो मामविध्यन्त सरथं धरणीधरै:,इस प्रकार युद्ध करते समय मेरे हरे रंगके घोड़ों तथा रथको पकड़कर उन दानवोंने रथसहित मेरे ऊपर सब ओरसे शिलाखण्डोंद्वारा प्रहार आरम्भ किया

Arjuna berkata: “Saat aku bertempur, mereka menahan kuda-kudaku yang berwarna kekuningan dan juga keretaku; lalu dari segala penjuru mereka menghantamku—beserta kereta—dengan bongkahan-bongkahan batu besar.”

Verse 10

पर्वतैरुपचीयद्धि: पतमानैस्तथापरै: | स देशो यत्र वर्ताम गुहेव समपद्यत,नीचे पर्वतोंके ढेर लग रहे थे और ऊपरसे नयी-नयी चट्टानें पड़ रही थीं। इससे वह प्रदेश जहाँ हमलोग मौजूद थे, एक गुफाके समान बन गया

Arjuna berkata: “Tumpukan batu laksana gunung menggunung di bawah, dan bongkahan lain terus berjatuhan dari atas; tempat kami berdiri pun seakan berubah menjadi gua—tertutup rapat.”

Verse 11

पर्वतैश्छाद्यमानो*5हं निगृहीतैश्व वाजिभि: । अगच्छं परमामार्ति मातलिस्तदलक्षयत्‌,एक ओर तो मैं शिलाखण्डोंसे आच्छादित हो रहा था, दूसरी ओर मेरे घोड़े पकड़ लिये जानेसे रथकी गति कुण्ठित हो गयी थी। इस विवशताकी दशामें मुझे बड़ी पीड़ा होने लगी, जिसे मातलिने जान लिया

Arjuna berkata: “Di satu sisi aku tertutup oleh bongkahan-bongkahan laksana gunung; di sisi lain, karena kuda-kudaku ditahan, laju kereta terhambat. Dalam keterjepitan itu aku jatuh ke dalam derita yang amat sangat—dan Mātali menyadarinya.”

Verse 12

लक्षयित्वा च मां भीतमिदं वचनमत्रवीत्‌ । अर्जुनार्जुन मा भैस्त्वं वज्रमस्त्रमुदीरय,इस प्रकार मुझे भयभीत हुआ देख मातलिने कहा--'अर्जुन! अर्जुन! तुम डरो मत। इस समय वच्ञास्त्रका प्रयोग करो”

Melihat aku ketakutan, Mātali berkata: “Arjuna, Arjuna—jangan gentar. Sekarang lepaskan senjata Vajra.”

Verse 13

ततोऊहं तस्य तद्‌ वाकक्‍्यं श्रुत्वा वज़मुदीरयम्‌ । देवराजस्य दयितं भीममस्त्रं नराधिप,महाराज! मातलिका वह वचन सुनकर मैंने देवराजके परम प्रिय तथा भयंकर अस्त्र वज्रका प्रयोग किया

Lalu, wahai raja, setelah mendengar ucapannya, aku melepaskan senjata Vajra—peluru ilahi yang amat dikasihi dan mengerikan milik Raja para dewa.

Verse 14

अचल स्थानमासाद्य गाण्डीवमनुमन्त्रय च । अमुज्चं वज्रसंस्पर्शानायसान्‌ निशितान्‌ शरान्‌,अविचल स्थानका आश्रय ले गाण्डीव धनुषको वच्ञास्त्रसे अभिमन्त्रित करके मैंने लोहेके तीखे बाण छोड़े, जिनका स्पर्श वज़्के समान कठोर था

Dengan berpijak pada tanah yang teguh tak tergoyahkan, setelah mengucap mantra dan menyucikan busur Gāṇḍīva, aku melepaskan anak panah besi yang tajam—sentuhannya sekeras petir Vajra.

Verse 15

ततो मायाश्व ता: सर्वा निवातकवचांश्व तान्‌ । ते वज़्चोदिता बाणा वज्रभूता: समाविशन्‌,तदनन्तर वच्ास्त्रसे प्रेरित हुए वे वज्रस्वरूप बाण पूर्वोक्त सारी मायाओं तथा निवातकवच दानवोंके भीतर घुस गये

Kemudian, anak panah itu—terdorong oleh mantra senjata—menjadi laksana Vajra; ia menembus segala tipu-daya dan juga para raksasa Nivātakavaca, lalu merasuk ke dalam tubuh mereka.

Verse 16

ते वज्वेगविहता दानवा: पर्वतोपमा: । इतरेतरमा श्लिष्य न्यपतन्‌ पृथिवीतले,फिर तो वज्रके वेगसे मारे गये वे पर्ववाकार दानव एक-दूसरेका आलिंगन करते हुए धराशायी हो गये

Dihantam daya Vajra yang tak tertahan, para Dānava yang laksana gunung itu saling merangkul, lalu roboh tersungkur ke permukaan bumi.

Verse 17

अन्तर्भूमौ च येडगृह्नन्‌ दानवा रथवाजिन: । अनुप्रविश्य तान्‌ बाणा: प्राहिण्वन्‌ यमसादनम्‌,पृथ्वीके भीतर घुसकर जिन दानवोंने मेरे रथके घोड़ोंको पकड़ रखा था, उनके शरीरमें भी घुसकर मेरे बाणोंने उन सबको यमलोक भेज दिया

Para Dānava yang menyusup ke dalam bumi dan mencengkeram kuda-kuda keretaku—anak panahku menembus tubuh mereka dan mengirim mereka semua ke kediaman Yama.

Verse 18

हतैर्निवातकवचैर्निरस्तै: पर्वतोपमै: । समाच्छाद्यत देश: स विकीर्णैरिव पर्वतैः,वहाँ मरकर गिरे हुए पर्वताकार निवातकवच इधर-उधर बिखरे हुए पर्वतोंके समान जान पड़ते थे। वहाँका सारा प्रदेश उनकी लाशोंसे पट गया था

Di sana, Nivātakavaca yang gugur—besar laksana gunung—terhempas dan berserakan ke segala arah; seluruh wilayah tertutup oleh jasad-jasad mereka, seakan-akan gunung-gunung bertaburan.

Verse 19

न हयानां क्षति: काचिन्न रथस्य न मातले: । मम चादृश्यत तदा तदद्भुतमिवाभवत्‌,उस समयके युद्धमें न तो घोड़ोंको कोई हानि पहुँची, न रथका ही कोई सामान टूटा, न मातलिको ही चोट लगी और न मेरे ही शरीरमें कोई आघात दिखायी दिया, यह एक अद्भुत- सी बात थी

Dalam pertempuran itu, kuda-kuda sama sekali tidak terluka, tak satu bagian pun dari kereta rusak; Mātali pun tidak terkena, dan pada tubuhku sendiri tak tampak cedera—saat itu bagiku terasa sungguh menakjubkan.

Verse 20

ततो मां प्रहसन्‌ राजन्‌ मातलि: प्रत्यभाषत । नैतदर्जुन देवेषु त्वयि वीर्य यदीक्ष्यते,तब मातलिने हँसते हुए मुझसे कहा--“अर्जुन! तुममें जो पराक्रम दिखायी देता है, वह देवताओं में भी नहीं है”

Lalu, wahai Raja, Mātali tersenyum dan berkata kepadaku, “Arjuna, keberanian dan daya kepahlawanan yang tampak padamu tidak terlihat bahkan di antara para dewa.”

Verse 21

हतेष्वसुरसंघेषु दारास्तेषां तु सर्वश: । प्राक्रोशन्‌ नगरे तस्मिन्‌ यथा शरदि सारसा:,उन असुरसमूहोंके मारे जानेपर उनकी सारी स्त्रियाँ उस नगरमें जोर-जोरसे करुण क्रन्दन करने लगीं, मानो शरत्कालमें सारस पक्षी बोल रहे हों

Ketika pasukan asura telah ditewaskan, semua perempuan mereka di kota itu meratap keras dalam duka—laksana pekik burung bangau pada musim gugur.

Verse 22

ततो मातलिना सार्धमहं तत्‌ पुरम भ्ययाम्‌ । त्रासयन्‌ रथघोषेण निवातकवचस्त्रिय:,तब मैं मातलिके साथ रथकी घर्घराहटसे निवातकवचोंकी स्त्रियोंको भयभीत करता हुआ उस दैत्य-नगरमें गया

Kemudian, bersama Mātali, aku maju menuju kota itu. Dengan gemuruh dahsyat keretaku, aku menebar ketakutan pada para perempuan kaum Nivātakavaca, lalu memasuki kota para raksasa itu.

Verse 23

तान्‌ दृष्टवा दशसाहस्रान्‌ मयूरसदृशान्‌ हयान्‌ । रथं च रविसंकाशं प्राद्रवन्‌ गणश: स्त्रिय:,मोरके समान सुन्दर उन दस हजार घोड़ोंको तथा सूर्यके समान तेजस्वी उस दिव्य रथको देखते ही झुंड-की-झुंड दानवस्त्रियाँ इधर-उधर भाग चलीं

Melihat sepuluh ribu kuda yang elok laksana merak dan kereta yang bercahaya seperti matahari itu, para perempuan dānawa pun lari berkelompok-kelompok ke segala arah.

Verse 24

ताभिराभरणै: शब्दस्त्रासिताभि: समीरित: । शिलानामिव शैलेषु पतन्तीनामभूत्‌ तदा,उन डरी हुई निशाचरियोंके आभूषणोंके द्वारा उत्पन्न हुआ शब्द पर्वतोंपर पड़ती हुई शिलाओंके समान जान पड़ता था

Dentang perhiasan mereka—yang berdering karena mereka lari ketakutan—saat itu terdengar bagaikan batu-batu besar yang menggelinding dan menghantam lereng gunung.

Verse 25

वित्रस्ता दैत्यनार्यस्ता: स्वानि वेश्मान्यथाविशन्‌ | बहुरत्नविचित्राणि शातकुम्भमयानि च,तत्पश्चात्‌ वे भयभीत हुई दैत्यनारियाँ अपने-अपने घरोंमें घुस गयीं। उनके महल सोनेके बने हुए थे और अनेक प्रकारके रत्नोंसे उनकी विचित्र शोभा होती थी

Para perempuan Daitya yang ketakutan itu segera masuk ke kediaman masing-masing. Istana-istana mereka terbuat dari emas murni dan dihiasi aneka permata yang memancarkan kemewahan.

Verse 26

तदद्भुताकारमहं दृष्टवा नगरमुत्तमम्‌ । विशिष्ट देवनगरादपृच्छे मातलिं ततः,वह उत्तम एवं अद्भुत नगर देवपुरीसे भी श्रेष्ठ दिखायी देता था। तब उसे देखकर मैंने मातलिसे पूछा--

Ketika aku melihat kota yang unggul itu—berwujud menakjubkan dan tampak melampaui kota-kota para dewa—aku pun bertanya kepada Mātali tentangnya.

Verse 27

इदमेवंविधं कस्माद्‌ देवा नावासयन्त्युत । पुरंदरपुराद्धीदं विशिष्टमिति लक्षये,'सारथे! देवतालोग ऐसा नगर क्‍यों नहीं बसाते हैं? यह नगर तो मुझे इन्द्रपुरीसे भी बढ़कर दिखायी देता है”

Arjuna berkata: “Wahai sais kereta! Mengapa para dewa tidak mendirikan kota semacam ini? Bagiku, kota ini tampak lebih unggul bahkan daripada kota Purandara (Indra).”

Verse 28

मातलिर्वाच आसीदिदं पुरा पार्थ देवराजस्य न: पुरम्‌ ततो निवातकवचैरित: प्रच्याविता: सुरा:,मातलि बोले--पार्थ! पूर्वकालमें यह नगर हमारे देवराजके ही अधिकारमें था। फिर निवातकवचोंने आकर देवताओंको यहाँसे निकाल दिया

Mātali berkata: “Wahai Pārtha, dahulu kota ini berada di bawah kekuasaan tuan kami, raja para dewa (Indra). Kemudian kaum Nivātakavaca datang dan mengusir para dewa dari tempat ini.”

Verse 29

तपस्तप्त्वा महत्‌ तीव्र प्रसाद्य च पितामहम्‌ इदं वृतं निवासाय देवेभ्यश्वाभयं युधि,उन्होंने अत्यन्त तीव्र तपस्या करके पितामह ब्रह्माजीको प्रसन्न किया और उनसे अपने रहनेके लिये यही नगर माँग लिया। साथ ही यह भी माँगा कि “हमें युद्धमें देवताओंसे भय न हो”

Dengan bertapa sangat keras dan agung, mereka menyenangkan Pitāmaha Brahmā dan memohon kota inilah sebagai tempat tinggal; serta meminta anugerah agar dalam pertempuran mereka tidak gentar bahkan terhadap para dewa.

Verse 30

तत: शक्रेण भगवान्‌ स्वयंभूरिति चोदितः विधत्तां भगवानन्तमात्मनो हितकाम्यया,तब इन्द्रने भगवान्‌ ब्रह्माजीसे इस प्रकार निवेदन किया--'प्रभो! अपने (और हमारे) हितके लिये आप ही इन दानवोंका अन्त कीजिये'

Kemudian, atas dorongan Śakra (Indra), dipanjatkan permohonan kepada Sang Mahasuci, Tuhan Yang Lahir Sendiri, Brahmā: “Wahai Prabhu, demi kesejahteraan-Mu dan kami semua, sudilah mengakhiri para Dānava ini.”

Verse 31

तत उक्तो भगवता दिष्टमत्रेति भारत भवितान्तस्त्वमप्येषां देहेनानयेन शत्रुहन्‌,भरतनन्दन! उनके ऐसा कहनेपर भगवान्‌ ब्रह्माने कहा--“शत्रुदमन देवराज! इसमें दैवका यही विधान है कि तुम्हीं दूसरा शरीर धारण करके इन दानवोंका अन्त कर सकोगे”

Wahai keturunan Bharata! Setelah mereka berkata demikian, Bhagavān Brahmā menjawab: “Wahai penakluk musuh, wahai raja para dewa! Dalam perkara ini, demikianlah titah takdir: engkau pun akan mengenakan tubuh yang lain, dan dengan jalan itulah akhir kaum Dānava ini akan terjadi.”

Verse 32

तत एपषां वधार्थाय शक्रो<स्त्राणि ददौ तव न हि शक्या: सुरै्हन्तुं य एते निहतास्त्वया,(अर्जुन! तुम्हीं इन्द्रके दूसरे स्वरूप हो।) इन दैत्योंके वधके लिये ही इन्द्रने तुम्हें दिव्यास्त्र प्रदान किये हैं। आज जो ये दानव तुम्हारे हाथों मारे गये हैं, इन्हें देवता नहीं मार सकते थे

Demi membinasakan musuh-musuh inilah Śakra (Indra) menganugerahkan kepadamu senjata-senjata ilahi; sebab mereka yang kau tewaskan hari ini bahkan para dewa pun tak sanggup membunuhnya. (Arjuna, engkau seakan-akan wujud lain dari Indra.)

Verse 33

कालस्य परिणामेन ततस्त्वमिह भारत एषामन्तकर: प्राप्तस्तत्‌ त्वया च कृतं तथा,भारत! समयके फेरसे ही तुम इनका विनाश करनेके लिये यहाँ आ पहुँचे हो और तुमने जैसा दैवका विधान था, उसके अनुसार इनका संहार कर डाला है

O Bhārata, oleh kematangan perjalanan Waktu engkau datang ke sini sebagai pembawa akhir bagi mereka; dan sebagaimana telah ditetapkan oleh takdir, demikianlah engkau bertindak—menyelesaikan kebinasaan mereka.

Verse 34

दानवानां विनाशाय अस्त्राणां परमं बलम्‌ ग्राहितस्त्वं महेन्द्रेण पुरुषेन्द्र तदुत्तमम्‌,पुरुषोत्तम! देवराज इन्द्रने इन दानवोंके विनाशके उद्देश्यसे ही तुम्हें परम उत्तम अस्त्रबलकी प्राप्ति करायी है

Wahai insan utama, demi membinasakan para Dānava inilah Mahendra, raja para dewa, membuatmu memperoleh daya tertinggi dari senjata-senjata ilahi.

Verse 35

अर्जुन उवाच ततः प्रशाम्य नगरं दानवांश्व निहत्य तान्‌ पुनर्मातलिना सार्थमगच्छे देवसझ तत्‌,अर्जुन कहते हैं--महाराज! इस प्रकार उन दानवोंका संहार करके नगरमें शान्ति स्थापित करनेके पश्चात्‌ मैं मातलिके साथ पुनः: उस देवलोकको लौट आया

Arjuna berkata: “Wahai Raja, setelah aku menewaskan para Dānava itu dan menegakkan kembali kedamaian di kota, aku pun kembali bersama Mātali ke sidang para dewa di surga.”

Verse 171

इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत निवातकवचयुद्धपर्वमें मायायुद्धविषयक एक सौ इकद्ठत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ

Demikian berakhir bab ke-171 tentang peperangan ilusi, dalam episode pertempuran Nivātakavaca, bagian Vana Parva dari Mahābhārata yang mulia.

Verse 172

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि निवातकवचयुद्धे द्विसप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:

Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata pada Vana Parva—khususnya dalam bagian tentang perang melawan Nivātakavaca—berakhirlah bab ke-seratus tujuh puluh dua.

Frequently Asked Questions

Whether to act immediately against adversaries or to uphold the exile vow fully; the chapter resolves toward vow-completion and disciplined timing to preserve moral and legal legitimacy.

Endurance guided by counsel is portrayed as strength: humility, restraint, and lawful sequencing of action protect both reputation (kīrti) and the ethical foundation of governance.

Yes: the text highlights that favorable time and divine hospitality do not negate dharma; rather, ritualized leave-taking and continued pilgrimage underscore continuity of duty beyond temporary comfort.