The first sopāna (step) where bhakti is born through śravaṇa–darśana: the seeker’s heart is trained to recognize divinity hidden in apparent childhood, humility, and ‘play’ (kautuka). In this passage, the Pināka-bow episode becomes an inner rite: egoic strength fails, and only grace-aligned strength (guru-ājñā + vinaya) can ‘lift’ the burden of saṃsāra.
पिनाक-धनुष ‘संसार-भार’ और ‘धर्म-तेज’ का संयुक्त प्रतीक है: जिसे अहंकार-बल (राजसी पराक्रम, नाम-यश, बाहुबल) उठाना चाहता है, वह बार-बार विफल होकर अपनी सीमा पहचानता है। यह विफलता दंड नहीं, दीक्षा है—अहंकार का शोधन। जनक का कटु भाषण बाह्यतः उपहास, भीतर से ‘आह्वान’ है: अवतार-लीला को सार्वजनिक करने की पुकार, ताकि जगत देखे कि मुक्ति-शक्ति ‘मेहनती दम्भ’ नहीं, ‘गुरु-वचन से संरेखित कृपा’ है। राम का मौन और झुका मस्तक भक्ति-व्याकरण का पहला अक्षर—विनय—स्थापित करता है; लक्ष्मण का रोष बताता है कि विनय कायरता नहीं, धर्म-रक्षा के साथ संतुलित है। सीता की भवानी-गणेश वंदना रामचरितमानस की शैव–वैष्णव समन्वय-नीति है: देवता-द्वार अनेक, लक्ष्य एक—अंतर्यामी प्रभु का प्राकट्य।
चौपाई 250.1-4
नृप भुजबल बिधु सिवधनु राहू।गरुअ कठोर बिदित सब काहू।।
रावनु बानु महाभट भारे।देखि सरासन गवँहिं सिधारे।।
सोइ पुरारि कोदंडु कठोरा।राज समाज आजु जोइ तोरा।।
त्रिभुवन जय समेत बैदेही।बिनहिं बिचार बरइ हठि तेही।।
सुनि पन सकल भूप अभिलाषे।भटमानी अतिसय मन माखे।।
परिकर बाँधि उठे अकुलाई।चले इष्टदेवन्ह सिर नाई।।
तमकि ताकि तकि सिवधनु धरहीं।उठइ न कोटि भाँति बलु करहीं।।
जिन्ह के कछु बिचारु मन माहीं।चाप समीप महीप न जाहीं।।
nṛpa bhujabala bidhu sivadhanu rāhū |garua kaṭhora bidita saba kāhū ||
rāvanu bānu mahābhaṭa bhāre |dekhi sarāsana gavãhiṁ sidhāre ||
soi purāri kodaṁḍu kaṭhorā |rāja samāja āju joi torā ||
tribhuvana jaya sameta baidehī |binahiṁ bicāra barai haṭhi tehī ||
suni pana sakala bhūpa abhilāṣe |bhaṭamānī atisaya mana mākhe ||
parikara bā̃dhi uṭhe akulāī |cale iṣṭadevanha sira nāī ||
tamaki tāki taki sivadhanu dharahīṁ |uṭhai na koṭi bhā̃ti balu karahīṁ ||
jinha ke kachu bicāru mana māhīṁ |cāpa samīpa mahīpa na jāhīṁ ||
राजा लोग के हाथ की ताकत चाँद है, और शिव जी का धनुष ग्रहण की तरह भारी और सख्त है, सबको पता है। रावन और बानासुर, दोनों बहुत बड़े योद्धा थे, उन्होंने वो धनुष देखा और चुपचाप वहाँ से निकल गए। वही शिव का सख्त धनुष, जो त्रिपुरा को मिटाने वाला है, आज इस राजा के सभा में रखा है। जो आज इसे तोड़ेगा वो तीनों लोक पर विजय पाएगा, और सीता बिना किसी सोच-विचार के उसी को अपना पति मन लेगा। यह शर्त सुनकर सारे राजा लालच में आ गए, और घमंडी योद्धा लोग के दिल में बहुत गुस्सा भर गया। सबने अपनी कमर कसके जल्दी उठ गए, और अपने-अपने इष्ट देवता को सिर झुका कर उनसे आशीर्वाद लेके आगे बढ़े। गुस्से में आकर बार-बार धनुष को घोर के उन्होंने पकड़ लिया, पर वो उठा नही, चाहे उन्होंने कितने भी तरीके से जोर लगाया। जिन राजा लोग के दिमाग में थोड़ा भी समझ था, वो लोग धनुष के पास भी नही गए।
दोहा 250
तमकि धरहिं धनु मूढ़ नृप उठइ न चलहिं लजाइ।मनहुँ पाइ भट बाहुबलु अधिकु अधिकु गरुआइ।।250।।
tamaki dharahiṁ dhanu mūṛha nṛpa uṭhai na calahiṁ lajāi |manahũ pāi bhaṭa bāhubalu adhiku adhiku garuāi ||250||
ये मूर्ख राजा गुस्से में आके धनुष उठाने लगते हैं, पर वो धनुष उठता ही नहीं, और वो शर्म से वापस चले जाते हैं. लगता है जैसे धनुष हर योद्धे की ताकत पाके और भी ज्यादा भारी होता जाता है.
चौपाई 251.1-4
भूप सहस दस एकहि बारा।लगे उठावन टरइ न टारा।।
डगइ न संभु सरासन कैसें।कामी बचन सती मनु जैसें।।
सब नृप भए जोगु उपहासी।जैसें बिनु बिराग संन्यासी।।
कीरति बिजय बीरता भारी।चले चाप कर बरबस हारी।।
श्रीहत भए हारि हियँ राजा।बैठे निज निज जाइ समाजा।।
नृपन्ह बिलोकि जनकु अकुलाने।बोले बचन रोष जनु साने।।
दीप दीप के भूपति नाना।आए सुनि हम जो पनु ठाना।।
देव दनुज धरि मनुज सरीरा।बिपुल बीर आए रनधीरा।।
bhūpa sahasa dasa ekahi bārā |lage uṭhāvana ṭarai na ṭārā ||
ḍagai na saṁbhu sarāsana kaiseṁ |kāmī bacana satī manu jaiseṁ ||
saba nṛpa bhae jogu upahāsī |jaiseṁ binu birāga saṁnyāsī ||
kīrati bijaya bīratā bhārī |cale cāpa kara barabasa hārī ||
śrīhata bhae hāri hiyã rājā |baiṭhe nija nija jāi samājā ||
nṛpanha biloki janaku akulāne |bole bacana roṣa janu sāne ||
dīpa dīpa ke bhūpati nānā |āe suni hama jo panu ṭhānā ||
deva danuja dhari manuja sarīrā |bipula bīra āe ranadhīrā ||
दस हजार राजा मिलकर धनुष उठाने लगे, पर जितना ज़ोर लगाया, वो हिला तक नहीं। शिव का धनुष बिलकुल नहीं हिला, जैसे किसी पतिव्रता औरत का मन किसी कमीने आदमी की बातों से नहीं हिलता। सारे राजा हँसी का खिलौना बन गए, जैसे कोई सन्यासी जिसमे वैराग्य ही ना हो। उनका बड़ा नाम, उनकी जीतें, उनकी बहादुरी, धनुष ने सब छीन ली, और वो हार के चले गए। शान छीन गई, राजा दिल से टूट गए, और सब अपनी अपनी जगह बैठ गए सभा में। राजा को ऐसा देख कर जनक परेशान हो गए, और ऐसी बात बोली जो गुस्से से भर लगती थी। "एक से एक राजा, द्वीप से द्वीप से, बहुत जगह से आए, जब उन्होंने सुना जो मैंने व्रत लिया था।" "देवता और दानव, इंसान का शरीर पहन के, और बहुत से बहादुर योद्धा जो युद्ध में नहीं हारते, वो भी आए।"
दोहा 251
कुअँरि मनोहर बिजय बड़ि कीरति अति कमनीय।पावनिहार बिरंचि जनु रचेउ न धनु दमनीय।।251।।
kuãri manohara bijaya baṛi kīrati ati kamanīya |pāvanihāra biraṁci janu raceu na dhanu damanīya ||251||
एक इतनी खूबसूरत लड़की, एक इतनी बड़ी जीत, और एक इतनी आकर्षक कीर्ति, लगता है ब्रह्मा ने कोई ऐसा इंसान नहीं बनाया जो इन सबको जीत सके, ना कोई ऐसा बनाया जिसने धनुक को मोड़ कर हरा सके।
चौपाई 252.1-4
कहहु काहि यहु लाभु न भावा।काहुँ न संकर चाप चढ़ावा।।
रहउ चढ़ाउब तोरब भाई।तिलु भरि भूमि न सके छड़ाई।।
अब जनि कोउ माखै भट मानी।बीर बिहीन मही मैं जानी।।
तजहु आस निज निज गृह जाहू।लिखा न बिधि बैदेहि बिबाहू।।
सुकृत जाइ जौं पनु परिहरऊँ।कुअँरि कुआरि रहउ का करऊँ।।
जो जनतेउँ बिनु भट भुबि भाई।तौ पनु करि होतेउँ न हँसाई।।
जनक बचन सुनि सब नर नारी।देखि जानकिहि भए दुखारी।।
माखे लखनु कुटिल भइँ भौंहें।रदपट फरकत नयन रिसौंहें।।
kahahu kāhi yahu lābhu na bhāvā |kāhũ na saṁkara cāpa caṛhāvā ||
rahau caṛhāuba toraba bhāī |tilu bhari bhūmi na sake chaṛāī ||
aba jani kou mākhai bhaṭa mānī |bīra bihīna mahī maiṁ jānī ||
tajahu āsa nija nija gṛha jāhū |likhā na bidhi baidehi bibāhū ||
sukṛta jāi jauṁ panu pariharaū̃ |kuãri kuāri rahau kā karaū̃ ||
jo janateũ binu bhaṭa bhubi bhāī |tau panu kari hoteũ na hãsāī ||
janaka bacana suni saba nara nārī |dekhi jānakihi bhae dukhārī ||
mākhe lakhanu kuṭila bhaĩ bhauṁheṁ |radapaṭa pharakata nayana risauṁheṁ ||
बोलो, यह इनाम किसे पसंद नहीं आया? लेकिन किसी ने शिव का धनुष नहीं बांधा। भाइयो, उसे बांधना या तोड़ना तो बात ही नहीं बनती। ज़मीन से एक तिल भर भी कोई उसे उठा नहीं सका। अब कोई अहंकारी योद्धा मुझसे गुस्सा नहीं करे, मैं जान गया कि ज़मीन पर वीर ही नहीं है। अपनी आस छोड़ कर सब अपने अपने घर जाओ। भगवान ने वैदेही का ब्याह लिखा ही नहीं। अगर मैं अपना व्रत तोड़ दूँ, तो मेरा पुण्य खत्म हो जाएगा। तो क्या करूँ, कन्या कन्या ही रहे। भाइयो, अगर मुझे पता होता कि ज़मीन पर वीर नहीं है, तो मैं ऐसा व्रत नहीं लेता और हँसी का पाती नहीं बनता। जनक की बात सुन कर सब आदमी और औरत ने जानकी को देखा और दुखी हो गए। लक्ष्मण बहुत गुस्से में आया। उसकी भूँहें सिकुड़ी, होठ काँपने लगे, और आँखों में गुस्सा चमक रहा था।
दोहा 252
कहि न सकत रघुबीर डर लगे बचन जनु बान।नाइ राम पद कमल सिरु बोले गिरा प्रमान।।252।।
kahi na sakata raghubīra ḍara lage bacana janu bāna |nāi rāma pada kamala siru bole girā pramāna ||252||
लख्मन को राम का डर लग रहा था इसलिए वो बोल नहीं सका, जबकि जनक के शब्द उस पर तीर की तरह लगे थे। फिर उसने अपना सिर राम के चरण में झुका के, सोच समझ के बात की।
चौपाई 253.1-4
रघुबंसिन्ह महुँ जहँ कोउ होई।तेहिं समाज अस कहइ न कोई।।
कही जनक जसि अनुचित बानी।बिद्यमान रघुकुल मनि जानी।।
सुनहु भानुकुल पंकज भानू।कहउँ सुभाउ न कछु अभिमानू।।
जौ तुम्हारि अनुसासन पावौं।कंदुक इव ब्रह्मांड उठावौं।।
काचे घट जिमि डारौं फोरी।सकउँ मेरु मूलक जिमि तोरी।।
तव प्रताप महिमा भगवाना।को बापुरो पिनाक पुराना।।
नाथ जानि अस आयसु होऊ।कौतुकु करौं बिलोकिअ सोऊ।।
कमल नाल जिमि चाफ चढ़ावौं।जोजन सत प्रमान लै धावौं।।
raghubaṁsinha mahũ jahã kou hoī |tehiṁ samāja asa kahai na koī ||
kahī janaka jasi anucita bānī |bidyamāna raghukula mani jānī ||
sunahu bhānukula paṁkaja bhānū |kahaũ subhāu na kachu abhimānū ||
jau tumhāri anusāsana pāvauṁ |kaṁduka iva brahmāṁḍa uṭhāvauṁ ||
kāce ghaṭa jimi ḍārauṁ phorī |sakaũ meru mūlaka jimi torī ||
tava pratāpa mahimā bhagavānā |ko bāpuro pināka purānā ||
nātha jāni asa āyasu hoū |kautuku karauṁ bilokia soū ||
kamala nāla jimi cāpha caṛhāvauṁ |jojana sata pramāna lai dhāvauṁ ||
जिस सभा मे कोई भी रघु वंश का आदमी हो, वहां कोई ऐसी बात नही करता। जनक ने बहुत अनुचित बात कह दी, जबकि उन्हे पता था कि रघु कुल का रतन वहां मौजूद है। सुनो, सूर्य वंश के कमल के सूर्या। मैं अपना स्वभाव बता रहा हूं, इस्मे कोई घमंड नही है। अगर आप आेश दें, तो मैं पूरे ब्रह्मांड को एक बॉल की तरह उठा लूंगा। उसे कच्चे बर्तन की तरह तोड़ दूंगा, और मेरु पर्वत को जड़ से मूली की तरह उखाड़ सकता हूं। हे प्रभु, आपके प्रताप और महिमा के आगे, यह बेचारा पुराना पिनाक धनुष क्या चीज है। यह जान कर, मेरे नाथ, आेश दे दें, और मैं आपके सामने एक चमत्कार करके दिखाऊंगा। धनुष की नाद कमल की डाल की तरह चढ़ा लूंगा, और उसे लेकर पूरी सौ योजन दौड़ जाऊंगा।
दोहा 253
तोरौं छत्रक दंड जिमि तव प्रताप बल नाथ।जौं न करौं प्रभु पद सपथ कर न धरौं धनु भाथ।।253।।
torauṁ chatraka daṁḍa jimi tava pratāpa bala nātha |jauṁ na karauṁ prabhu pada sapatha kara na dharauṁ dhanu bhātha ||253||
हे प्रभु, आपके बल से मैं उस धनुष को तोड़ दूंगा, जैसे छाता का डंडा तोड़ते हैं। और अगर मैं यह नहीं कर पाया, तो आपके पैरों की कसम, मैं फिर कभी अपने हाथ में धनुष या तीर की पोटली नहीं लूंगा।
चौपाई 254.1-4
लखन सकोप बचन जे बोले।डगमगानि महि दिग्गज डोले।।
सकल लोक सब भूप डेराने।सिय हियँ हरषु जनकु सकुचाने।।
गुर रघुपति सब मुनि मन माहीं।मुदित भए पुनि पुनि पुलकाहीं।।
सयनहिं रघुपति लखनु नेवारे।प्रेम समेत निकट बैठारे।।
बिस्वामित्र समय सुभ जानी।बोले अति सनेहमय बानी।।
उठहु राम भंजहु भवचापा।मेटहु तात जनक परितापा।।
सुनि गुरु बचन चरन सिरु नावा।हरषु बिषादु न कछु उर आवा।।
ठाढ़े भए उठि सहज सुभाएँ।ठवनि जुबा मृगराजु लजाएँ।।
lakhana sakopa bacana je bole |ḍagamagāni mahi diggaja ḍole ||
sakala loka saba bhūpa ḍerāne |siya hiyã haraṣu janaku sakucāne ||
gura raghupati saba muni mana māhīṁ |mudita bhae puni puni pulakāhīṁ ||
sayanahiṁ raghupati lakhanu nevāre |prema sameta nikaṭa baiṭhāre ||
bisvāmitra samaya subha jānī |bole ati sanehamaya bānī ||
uṭhahu rāma bhaṁjahu bhavacāpā |meṭahu tāta janaka paritāpā ||
suni guru bacana carana siru nāvā |haraṣu biṣādu na kachu ura āvā ||
ṭhāṛhe bhae uṭhi sahaja subhāẽ |ṭhavani jubā mṛgarāju lajāẽ ||
जब लक्ष्मन ने गुस्से में वो बातें बोली, तो ज़मीन काँपने लगी, और चारों दिशा के हाथी हिल गए। सारे लोक और सारे राजा डर गए। सीता के दिल में खुशी आई, और जनक को शरम आई। गुरु, राम और सारे रिशि दिल से खुश हुए, और बार बार खुशी से झूम उठे। राम ने इशारे से लक्ष्मन को रोक दिया, और प्यार से अपने पास बिठा लिया। विश्वामित्र ने समय शुभ समझा, और बहुत प्यार भरी बातें बोली। उठो राम, शिव का धनुष तोड़ो, और जनक के दुख मिटाओ, मेरे प्यारे। गुरु की बात सुन कर उसने अपना सिर उनके पैरों में झुका दिया, और दिल में न खुशी आई न दुख। वो आराम से उठा खड़ा हुआ, और उसकी चाल एक शेर को भी शर्मिंदा कर दे।
दोहा 254
उदित उदयगिरि मंच पर रघुबर बालपतंग।बिकसे संत सरोज सब हरषे लोचन भृंग।।254।।
udita udayagiri maṁca para raghubara bālapataṁga |bikase saṁta saroja saba haraṣe locana bhṛṁga ||254||
राम स्टेज पर ऐसे खड़े हुए जैसे सूरज पुरब पहाड़ी से निकलता है। वो सबसे अच्छे रघु वंस के थे। सब संत कमल की तरह खिल गए, और उनकी आँखें भ्रमर की तरह खुश हो गईं।
चौपाई 255.1-4
नृपन्ह केरि आसा निसि नासी।बचन नखत अवली न प्रकासी।।
मानी महिप कुमुद सकुचाने।कपटी भूप उलूक लुकाने।।
भए बिसोक कोक मुनि देवा।बरिसहिं सुमन जनावहिं सेवा।।
गुर पद बंदि सहित अनुरागा।राम मुनिन्ह सन आयसु मागा।।
सहजहिं चले सकल जग स्वामी।मत्त मंजु बर कुंजर गामी।।
चलत राम सब पुर नर नारी।पुलक पूरि तन भए सुखारी।।
बंदि पितर सुर सुकृत सँभारे।जौं कछु पुन्य प्रभाउ हमारे।।
तौ सिवधनु मृनाल की नाईं।तोरहुँ राम गनेस गोसाईं।।
nṛpanha keri āsā nisi nāsī |bacana nakhata avalī na prakāsī ||
mānī mahipa kumuda sakucāne |kapaṭī bhūpa ulūka lukāne ||
bhae bisoka koka muni devā |barisahiṁ sumana janāvahiṁ sevā ||
gura pada baṁdi sahita anurāgā |rāma muninha sana āyasu māgā ||
sahajahiṁ cale sakala jaga svāmī |matta maṁju bara kuṁjara gāmī ||
calata rāma saba pura nara nārī |pulaka pūri tana bhae sukhārī ||
baṁdi pitara sura sukṛta sãbhāre |jauṁ kachu punya prabhāu hamāre ||
tau sivadhanu mṛnāla kī nāīṁ |torahũ rāma ganesa gosāīṁ ||
राजियों की उम्मीद की रात खत्म हो गई। तारे जो उनके बोल थे, अब चमकना बंद हो गए। गर्व वाले राजा कमल की तरह बंद हो गए। धोखेबाज राजा उल्लू की तरह चुपके से छिप गए। रिशि और देवता अब दुखी नहीं रहे। उन्होंने फूल बरसाए और अपनी सेवा का काम दिखाया। राम ने अपने गुरु के चरणों को छू कर रेस्पेक्ट दिया, फिर रिशियों से जाने की परमिशन मांगी। पूरे जहान के मालिक आराम से चल पड़े। उनकी चाल बिल्कुल एक सुंदर हाथी जैसी थी, जैसे हाथी मस्ती में हो। राम जाते हुए, शहर के सारे आदमी और औरतों के तन में एक खुशी की करेंट दौड़ी। सब खुश हो गए। उन्होंने अपने पुरखो और देवता को प्रणाम किया, अपने किए हुए पुण्य को याद किया, और कहा कि अगर हमारा पुण्य कुछ असर रखता है, तोह प्रभु गणेश, राम को ऐसा ताकत दे कि वो शिव का धनुष एक कमल की डंडी की तरह आसानी से तोड़ दे।
दोहा 255
रामहि प्रेम समेत लखि सखिन्ह समीप बोलाइ।सीता मातु सनेह बस बचन कहइ बिलखाइ।।255।।
rāmahi prema sameta lakhi sakhinha samīpa bolāi |sītā mātu saneha basa bacana kahai bilakhāi ||255||
सीता की माँ ने राम को प्यार से देखा। अपनी सहेलियाँ पास बुलाई। मन में ममता आई और दुखी होकर उन्होंने ये बातें कहीं।
चौपाई 256.1-4
सखि सब कौतुक देखनिहारे।जेठ कहावत हितू हमारे।।
कोउ न बुझाइ कहइ गुर पाहीं।ए बालक असि हठ भलि नाहीं।।
रावन बान छुआ नहिं चापा।हारे सकल भूप करि दापा।।
सो धनु राजकुअँर कर देहीं।बाल मराल कि मंदर लेहीं।।
भूप सयानप सकल सिरानी।सखि बिधि गति कछु जाति न जानी।।
बोली चतुर सखी मृदु बानी।तेजवंत लघु गनिअ न रानी।।
कहँ कुंभज कहँ सिंधु अपारा।सोषेउ सुजसु सकल संसारा।।
रबि मंडल देखत लघु लागा।उदयँ तासु तिभुवन तम भागा।।
sakhi saba kautuka dekhanihāre |jeṭha kahāvata hitū hamāre ||
kou na bujhāi kahai gura pāhīṁ |e bālaka asi haṭha bhali nāhīṁ ||
rāvana bāna chuā nahiṁ cāpā |hāre sakala bhūpa kari dāpā ||
so dhanu rājakuãra kara dehīṁ |bāla marāla ki maṁdara lehīṁ ||
bhūpa sayānapa sakala sirānī |sakhi bidhi gati kachu jāti na jānī ||
bolī catura sakhī mṛdu bānī |tejavaṁta laghu gania na rānī ||
kahã kuṁbhaja kahã siṁdhu apārā |soṣeu sujasu sakala saṁsārā ||
rabi maṁḍala dekhata laghu lāgā |udayã tāsu tibhuvana tama bhāgā ||
सहेलियां, सब लोग सिर्फ तमाशा देख रहे हैं। जो हमारे बड़े लोग और अपने कहते हैं, वो भी बस देख रहे हैं, कुछ और नहीं। कोई गुरु को समझा कर नहीं बोलता कि ये तो बस बच्चे हैं, और ऐसी ज़िद अच्छी नहीं है। रावन और बानासुर ने धनुष को छुआ तक नहीं, और सारे राजा अपनी घमंड के बावजूद हार गए। फिर भी वो धनुष उस राजकुमार के हाथ में दे रहे हैं जो बस एक बच्चा है। एक छोटा हंस मंदर पर्वत उठा सकता है क्या? राजा की सारी समझदारी खत्म हो गई। सहेली, भाग्य के रस्ते बिल्कुल समझ नहीं आते। एक होशियार सहेली ने नर्म आवाज़ में बोली, "रानी, जिसमें इतना तेज है उसे छोटा नहीं समझना चाहिए। कुंभज रिशि कितना छोटा था, और समुंदर कितना बड़ा! फिर भी उसने समुंदर पी गया, और उसका नाम सब जगह फैल गया। सूरज का गोला आँखों में छोटा लगता है, पर जब वो उगता है तो तीनों लोक का अँधेरा भाग जाता है।"
दोहा 256
मंत्र परम लघु जासु बस बिधि हरि हर सुर सर्ब।महामत्त गजराज कहुँ बस कर अंकुस खर्ब।।256।।
maṁtra parama laghu jāsu basa bidhi hari hara sura sarba |mahāmatta gajarāja kahũ basa kara aṁkusa kharba ||256||
एक मंत्र बहुत छोटा होता है, फिर भी ब्रह्मा, विष्णु, शिव और सारे देवता उसके कंट्रोल में रहते हैं। और हाथ में एक छोटा सा अंकुश होता है, वो बड़े पागल हाथी को भी कंट्रोल में कर देता है।
चौपाई 257.1-4
काम कुसुम धनु सायक लीन्हे।सकल भुवन अपने बस कीन्हे।।
देबि तजिअ संसउ अस जानी।भंजब धनुष रामु सुनु रानी।।
सखी बचन सुनि भै परतीती।मिटा बिषादु बढ़ी अति प्रीती।।
तब रामहि बिलोकि बैदेही।सभय हृदयँ बिनवति जेहि तेही।।
मनहीं मन मनाव अकुलानी।होहु प्रसन्न महेस भवानी।।
करहु सफल आपनि सेवकाई।करि हितु हरहु चाप गरुआई।।
गननायक बरदायक देवा।आजु लगें कीन्हिउँ तुअ सेवा।।
बार बार बिनती सुनि मोरी।करहु चाप गुरुता अति थोरी।।
kāma kusuma dhanu sāyaka līnhe |sakala bhuvana apane basa kīnhe ||
debi tajia saṁsau asa jānī |bhaṁjaba dhanuṣa rāmu sunu rānī ||
sakhī bacana suni bhai paratītī |miṭā biṣādu baṛhī ati prītī ||
taba rāmahi biloki baidehī |sabhaya hṛdayã binavati jehi tehī ||
manahīṁ mana manāva akulānī |hohu prasanna mahesa bhavānī ||
karahu saphala āpani sevakāī |kari hitu harahu cāpa garuāī ||
gananāyaka baradāyaka devā |āju lageṁ kīnhiũ tua sevā ||
bāra bāra binatī suni morī |karahu cāpa gurutā ati thorī ||
कामदेव ने फूलों का धनुष और फूलों के तीर उठा लिए, और उनसे पूरी दुनिया को अपने कब्जे में ले लिया। ये जान कर, हे देवी, अपना शक छोड़ दो। सुनो रानी, राम धनुष तोड़ देंगे। सहेली की बात सुन कर सीता को भरोसा हो गया। उसका दुख गायब हो गया और प्यार बहुत बढ़ गया। फिर सीता ने राम को देखा, और डर वाले दिल से हर देवता को एक-एक करके प्रार्थना करने लगी। दिल में घबरा कर वो प्रार्थना करने लगी, "मुझ पर दया करो, हे महेश और भवानी।" "मेरी सेवा सफल करो। मुझ पर करम करो और धनुष का भारी पन हटा दो।" "हे देवता गणेश, सभी के नेता और वरदान देने वाले, मैंने आज तक आपकी सेवा की है।" "मेरी प्रार्थना बार-बार सुनो और धनुष का वजन बहुत हल्का कर दो।"
दोहा 257
देखि देखि रघुबीर तन सुर मनाव धरि धीर।भरे बिलोचन प्रेम जल पुलकावली सरीर।।257।।
dekhi dekhi raghubīra tana sura manāva dhari dhīra |bhare bilocana prema jala pulakāvalī sarīra ||257||
सीता बार बार रघु वंस के वीर राम के शरीर को देखती है। फिर हिम्मत करके भगवान से प्रार्थना करती है। उसके आँखों में प्रेम के आँसू भर आते हैं, और शरीर के सारे रोम खड़े हो जाते हैं।
चौपाई 258.1-4
नीकें निरखि नयन भरि सोभा।पितु पनु सुमिरि बहुरि मनु छोभा।।
अहह तात दारुनि हठ ठानी।समुझत नहिं कछु लाभु न हानी।।
सचिव सभय सिख देइ न कोई।बुध समाज बड़ अनुचित होई।।
कहँ धनु कुलिसहु चाहि कठोरा।कहँ स्यामल मृदुगात किसोरा।।
बिधि केहि भाँति धरौं उर धीरा।सिरस सुमन कन बेधिअ हीरा।।
सकल सभा कै मति भै भोरी।अब मोहि संभुचाप गति तोरी।।
निज जड़ता लोगन्ह पर डारी।होहि हरुअ रघुपतिहि निहारी।।
अति परिताप सीय मन माही।लव निमेष जुग सब सय जाहीं।।
nīkeṁ nirakhi nayana bhari sobhā |pitu panu sumiri bahuri manu chobhā ||
ahaha tāta dāruni haṭha ṭhānī |samujhata nahiṁ kachu lābhu na hānī ||
saciva sabhaya sikha dei na koī |budha samāja baṛa anucita hoī ||
kahã dhanu kulisahu cāhi kaṭhorā |kahã syāmala mṛdugāta kisorā ||
bidhi kehi bhā̃ti dharauṁ ura dhīrā |sirasa sumana kana bedhia hīrā ||
sakala sabhā kai mati bhai bhorī |aba mohi saṁbhucāpa gati torī ||
nija jaṛatā loganha para ḍārī |hohi harua raghupatihi nihārī ||
ati paritāpa sīya mana māhī |lava nimeṣa juga saba saya jāhīṁ ||
उसकी खूबसूरती भर भर देखी, फिर पिता का वचन याद आया तो मन फिर परेशान हो गया। "हे पिताजी, आपने बहुत कठोर फैसला पकड़ लिया है, आपको इसका फायदा या नुकसान कुछ समझ नहीं आता।" "आपके मंत्री सब डरे हुए हैं, कोई आपको सलाह नहीं देता, समझदार लोगों की सभा में यह बहुत गलत है।" "यह धनुष बिजली से भी सख्त है, और वह काले रंग का नरम जिस्म वाला लड़का, इन दोनों में कोई तुलना ही नहीं।" "हे विधाता, मैं दिल में हिम्मत कैसे रखूँ? हीरे को क्या नरम फूल से छेदा जा सकता है?" "पूरी सभा का दिमाग घूम गया है। अब हे शिव के धनुष, तू ही मेरा आसरा है।" "अपना बोझ इन लोगों पर डाल दे, और राम को देखकर हल्का हो जा।" सीता के दिल में बहुत तकलीफ थी, हर पल, हर पलक मानो सौ युग जैसा लंबा लग रहा था।
दोहा 258
प्रभुहि चितइ पुनि चितव महि राजत लोचन लोल।खेलत मनसिज मीन जुग जनु बिधु मंडल डोल।।258।।
prabhuhi citai puni citava mahi rājata locana lola |khelata manasija mīna juga janu bidhu maṁḍala ḍola ||258||
वो प्रभु को देखती है, फिर नीचे ज़मीन की तरफ देखती है, और उसकी आँखें चमक रही हैं, जैसे प्यार के देवता के दो मछलियाँ चाँद के गोल में खेल रही हों।
चौपाई 259.1-4
गिरा अलिनि मुख पंकज रोकी।प्रगट न लाज निसा अवलोकी।।
लोचन जलु रह लोचन कोना।जैसे परम कृपन कर सोना।।
सकुची ब्याकुलता बड़ि जानी।धरि धीरजु प्रतीति उर आनी।।
तन मन बचन मोर पनु साचा।रघुपति पद सरोज चितु राचा।।
तौ भगवानु सकल उर बासी।करिहिं मोहि रघुबर कै दासी।।
जेहि कें जेहि पर सत्य सनेहू।सो तेहि मिलइ न कछु संहेहू।।
प्रभु तन चितइ प्रेम तन ठाना।कृपानिधान राम सबु जाना।।
सियहि बिलोकि तकेउ धनु कैसे।चितव गरुरु लघु ब्यालहि जैसे।।
girā alini mukha paṁkaja rokī |pragaṭa na lāja nisā avalokī ||
locana jalu raha locana konā |jaise parama kṛpana kara sonā ||
sakucī byākulatā baṛi jānī |dhari dhīraju pratīti ura ānī ||
tana mana bacana mora panu sācā |raghupati pada saroja citu rācā ||
tau bhagavānu sakala ura bāsī |karihiṁ mohi raghubara kai dāsī ||
jehi keṁ jehi para satya sanehū |so tehi milai na kachu saṁhehū ||
prabhu tana citai prema tana ṭhānā |kṛpānidhāna rāma sabu jānā ||
siyahi biloki takeu dhanu kaise |citava garuru laghu byālahi jaise ||
उसके शब्द मुँह तक आकर रुक गए, जैसे भँवर कमल पर आकर रुक जाते हैं। वो शर्मा रही थी इसलिए शब्द बाहर ना आए। आँखों के कोने में आँसू रुके रहे, जैसे किसी बहुत कंजूस आदमी का सोना रुक जाता है। वो बहुत घबरा गई, फिर हिम्मत करके दिल में भरोसा लाई। उसने कहा, अगर मेरे तन मन और बचन सच्चे हैं, और मेरा दिल राम के चरणों में लगा है, तो सबके दिल में बसने वाले भगवान मुझे राम की दासी बनाएँगे। क्योंकि जिसको जिससे सच्चा प्यार होता है वो उससे ज़रूर मिलता है, इसमे कोई शक नही। उसने भगवान की तरफ देखा और दिल में प्यार पक्का किया। राम सब कुछ समझ गए, वो दयालु हैं। सीता को देखने के बाद उसने धनुष की तरफ देखा, जैसे गरुड़ छोटे साँप को देखता है।
दोहा 259
लखन लखेउ रघुबंसमनि ताकेउ हर कोदंडु।पुलकि गात बोले बचन चरन चापि ब्रह्मांडु।।259।।
lakhana lakheu raghubaṁsamani tākeu hara kodaṁḍu |pulaki gāta bole bacana carana cāpi brahmāṁḍu ||259||
लखन देखा कि राम, रघु वंस का सबसे बड़ा व्यक्ति, शिव के धनुष की तरफ देख रहा था। उसके शरीर में खुशी से रोंगटे खड़े हो गए। उसने अपने पैर से सारा ब्रह्मांड दबा दिया, और ये बातें बोली।
Rasa here is a crafted braid of vīra, adbhuta, and karuṇā moving toward śṛṅgāra as the soul’s readiness for divine union. The kings’ repeated failure to raise Śiva’s bow stages the collapse of ahankāra-bala: worldly power strains, sweats, and finally sits ashamed. Janaka’s sharp speech intensifies karuṇā and hāsyā-tinged upahāsa, but its deeper theological function is to summon the avatāra’s līlā into public revelation. Lakṣmaṇa’s controlled fury embodies protective dharma, while Rāma’s silence and bowed head enact vinaya—bhakti’s first grammar. When Viśvāmitra commands, Rāma rises ‘sahaja subhāya’ (effortless nature), signaling that liberation is not acquired by brute force but disclosed when the guru’s word aligns the jīva to the Lord’s own will. Sītā’s inner prayer to Bhavānī and Gaṇeśa shows Manas’ deliberate Śaiva–Vaiṣṇava concord: the path is one, approached through many devatā-doorways, culminating in Rāma as the indwelling Lord.
Traditional Manas-parāyaṇa belief treats the Pināka episode as ‘ahaṅkāra-bhañjana’: recitation cultivates vinaya, removes fear of worldly ‘impossible tasks,’ and is said to bless the sādhaka with guru-kṛpā, steadiness of mind, and auspiciousness in dhārmic marriage/saṅkalpa—because Sītā’s svayaṃvara becomes the emblem of the jīva’s union with Rāma.
Common practice in some Manas-kathā traditions is to insert a Rāma-nāma refrain such as “श्रीराम जय राम जय जय राम” at doha-endings; in bow-breaking contexts, some add “जय जय रघुवीर समर्थ” as a congregational dhvani. (Samput usage is regional and not uniform across all sampradāyas.)
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.