Prakarana 26

Verse 521 (चौपाई)

नृप भुजबल बिधु सिवधनु राहू। गरुअ कठोर बिदित सब काहू।। रावनु बानु महाभट भारे। देखि सरासन गवँहिं सिधारे।। सोइ पुरारि कोदंडु कठोरा। राज समाज आजु जोइ तोरा।। त्रिभुवन जय समेत बैदेही।।बिनहिं बिचार बरइ हठि तेही।। सुनि पन सकल भूप अभिलाषे। भटमानी अतिसय मन माखे।। परिकर बाँधि उठे अकुलाई। चले इष्टदेवन्ह सिर नाई।। तमकि ताकि तकि सिवधनु धरहीं। उठइ न कोटि भाँति बलु करहीं।। जिन्ह के कछु बिचारु मन माहीं। चाप समीप महीप न जाहीं।।

Shiv ka dhanu itna bhaari tha ki rajaon ke haath mein chaand jaisa lagta tha. Iski kadak sabko pata thi, jaise Rahu ka dar. Ravan aur baaki bade yoddha dhanu dekh ke aage badhe. Yeh Shiv ka dhanu jo aaj tumhari sabha tod raha hai. Teen duniya jeetna aur Sita ko paana usi veer ke liye hai jisme koi shak nahi. Yeh baat sun ke sab raja lalch gaye. Apne dil mein bade bade dange maare. Kapde bandh ke uth gaye, apne apne bhagwan ko sir jhukaya. Poori taakat laga ke Shiv ka dhanu pakda. Par woh uth hi nahi raha tha, kitna bhi zor laga le. Jinhone thoda socha, woh raja dhanu ke paas bhi nahi gaye.

Verse 522 (दोहा/सोरठा)

तमकि धरहिं धनु मूढ़ नृप उठइ न चलहिं लजाइ। मनहुँ पाइ भट बाहुबलु अधिकु अधिकु गरुआइ।।250।।

Moorkh raja zor laga laga ke dhanu uthane ki koshish karte rahe. Par woh hil bhi nahi raha tha. Sabke saamne sharma ke baith gaye. Jaise yoddha apni taakat kam samajh ke aur zyada dukhi ho gaye.

Verse 523 (चौपाई)

भूप सहस दस एकहि बारा। लगे उठावन टरइ न टारा।। डगइ न संभु सरासन कैसें। कामी बचन सती मनु जैसें।। सब नृप भए जोगु उपहासी। जैसें बिनु बिराग संन्यासी।। कीरति बिजय बीरता भारी। चले चाप कर बरबस हारी।। श्रीहत भए हारि हियँ राजा। बैठे निज निज जाइ समाजा।। नृपन्ह बिलोकि जनकु अकुलाने। बोले बचन रोष जनु साने।। दीप दीप के भूपति नाना। आए सुनि हम जो पनु ठाना।। देव दनुज धरि मनुज सरीरा। बिपुल बीर आए रनधीरा।।

Hazaar se zyada raja ek jagah the. Sabne dhanu uthane ki koshish ki, par woh hil bhi nahi paya. Shiv ka dhanu ek inch bhi nahi hila, jaise Sati ka dil apne pati ke baat se nahi hila. Sab raja hasi ka pa ban gaye. Jaise koi sannyasi bina sachche pyaar ke. Unki kirti, jeet, aur bahaduri sab bekaar ho gayi. Haar maan ke chale gaye. Izzat gayab ho gayi, raja dil mein dukhi ho ke apni jagah baith gaye. Rajaon ko aisa dekh ke Janak bahut dukhi hua. Gussa se bola. Bahut saare bade raja aaye the, maine jo shart rakhi thi sun ke. Devta aur rakshas insaan ka roop le ke aaye, bade bade bahadur aaye jo ladai mein dar nahi rakhte the.

Verse 524 (दोहा/सोरठा)

कुअँरि मनोहर बिजय बड़ि कीरति अति कमनीय। पावनिहार बिरंचि जनु रचेउ न धनु दमनीय।।251।।

Sita ki jeet, uski badi kirti, aur uski khoobsurati itni hai ki Brahma ne aisa dhanu banaya jo koi nahi jeet sakta.

Verse 525 (चौपाई)

कहहु काहि यहु लाभु न भावा। काहुँ न संकर चाप चढ़ावा।। रहउ चढ़ाउब तोरब भाई। तिलु भरि भूमि न सके छड़ाई।। अब जनि कोउ माखै भट मानी। बीर बिहीन मही मैं जानी।। तजहु आस निज निज गृह जाहू। लिखा न बिधि बैदेहि बिबाहू।। सुकृत जाइ जौं पनु परिहरऊँ। कुअँरि कुआरि रहउ का करऊँ।। जो जनतेउँ बिनु भट भुबि भाई। तौ पनु करि होतेउँ न हँसाई।। जनक बचन सुनि सब नर नारी। देखि जानकिहि भए दुखारी।। माखे लखनु कुटिल भइँ भौंहें। रदपट फरकत नयन रिसौंहें।।

Bolo, yeh inaam tumhe kyun pasand nahi aaya? Koi bhi Shiv ka dhanu nahi chada paya. Dhanu waise ka waisa pada hai. Bhai, koi usko chada bhi nahi sakta, todega kaise? Ek zara bhi zameen se nahi hila. Ab koi apne aap ko bahadur na bole. Main samjhta hoon ki duniya mein koi veer nahi bacha. Aas chodo aur apne ghar jao. Brahma ne Sita ka vivah likha hi nahi hai. Agar main apni baat se uth jaoon to mera punya chala jayega. Kya karoon? Kanya kanya hi rahegi. Agar mujhe pata hota ki duniya mein koi yoddha nahi hai bhai, to main aisi baat na karta aur hasi ka pa na banta. Janak ki baat sun ke sab aurat aur mard Sita ko dekh ke dukhi ho gaye. Lakshman ki bhowen tedi ho gayi. Uske honth kaanp rahe the aur aankhon mein gussa tha.

Verse 526 (दोहा/सोरठा)

कहि न सकत रघुबीर डर लगे बचन जनु बान। नाइ राम पद कमल सिरु बोले गिरा प्रमान।।252।।

Woh Raghu kul ke swami ke aage darr ke maare bol nahi paa raha tha. Baan jaise uske gala mein atak gaye the. Usne apna sir Ram ke charnon mein jhukaya, phir bola. Uski baat mein sachchai thi.

Verse 527 (चौपाई)

रघुबंसिन्ह महुँ जहँ कोउ होई। तेहिं समाज अस कहइ न कोई।। कही जनक जसि अनुचित बानी। बिद्यमान रघुकुल मनि जानी।। सुनहु भानुकुल पंकज भानू। कहउँ सुभाउ न कछु अभिमानू।। जौ तुम्हारि अनुसासन पावौं। कंदुक इव ब्रह्मांड उठावौं।। काचे घट जिमि डारौं फोरी। सकउँ मेरु मूलक जिमि तोरी।। तव प्रताप महिमा भगवाना। को बापुरो पिनाक पुराना।। नाथ जानि अस आयसु होऊ। कौतुकु करौं बिलोकिअ सोऊ।। कमल नाल जिमि चाफ चढ़ावौं। जोजन सत प्रमान लै धावौं।।

Raghu kul mein jahan koi hota hai, uss sabha mein aisa koi nahi bolta. Janak ne aisi baat kahi jo shobha nahi deti, jaise Raghu kul mein koi moti hi na ho. Suno, Surya vansh ke sooraj. Main apni fitrat se bol raha hoon, ahankaar se nahi. Agar tumhara aadesh mil jaye, toh main brahmand ko gend ki tarah utha loon. Jaise kacha ghara tod deta hoon, waise Meru parvat ki jad se tod sakta hoon. Tumhari shakti aur badai se, bhagwan, yeh purana shankar wala kaun hai? Nath, mujhe aisa aadesh do. Main ek kaam karke dikhata hoon. Jaise kamal ki daant mein phool piroon, waise main sau yojana wala dhanush utha loon.

Verse 528 (दोहा/सोरठा)

तोरौं छत्रक दंड जिमि तव प्रताप बल नाथ। जौं न करौं प्रभु पद सपथ कर न धरौं धनु भाथ।।253।।

Main is dhanush ko aise hi tod dunga jaise koi chattar ki lakdi todta hai, tumhari shakti se, nath. Agar main aisa nahi kar paaya, toh prabhu ke charnon ki kasam, main dubara dhanush haath mein nahi loonga.

Verse 529 (चौपाई)

लखन सकोप बचन जे बोले। डगमगानि महि दिग्गज डोले।। सकल लोक सब भूप डेराने। सिय हियँ हरषु जनकु सकुचाने।। गुर रघुपति सब मुनि मन माहीं। मुदित भए पुनि पुनि पुलकाहीं।। सयनहिं रघुपति लखनु नेवारे। प्रेम समेत निकट बैठारे।। बिस्वामित्र समय सुभ जानी। बोले अति सनेहमय बानी।। उठहु राम भंजहु भवचापा। मेटहु तात जनक परितापा।। सुनि गुरु बचन चरन सिरु नावा। हरषु बिषादु न कछु उर आवा।। ठाढ़े भए उठि सहज सुभाएँ। ठवनि जुबा मृगराजु लजाएँ।।

Lakshman ne gusse mein jo baat kahi, usse zameen hil gayi aur dishaon ke haathi bhi darr gaye. Sab log aur raja log dang reh gaye. Sita ke dil mein khushi aayi, Janak ko sharam aayi. Guru, Raghu pati aur sab rishiyon ke mann mein khushi thi, baar-baar unka dil khil gaya. Raghu pati ne Lakshman ko apne paas bula liya aur pyaar se paas bitha liya. Vishwamitra ne sahi waqt samajh ke pyaar bhari baat kahi. Utho Ram, Shiv ka dhanush todo. Beta, Janak ka dukh door karo. Guru ki baat sun ke usne sir charnon mein jhukaya. Uske mann mein na khushi thi na dukh. Woh shaant hoke khada ho gaya. Uski chaal se sher bhi sharma gaya.

Verse 530 (दोहा/सोरठा)

उदित उदयगिरि मंच पर रघुबर बालपतंग। बिकसे संत सरोज सब हरषे लोचन भृंग।।254।।

Raghu kul ke sabse bade aadmi mandap par khade hue jaise uday parvat par sooraj nikla ho. Sab sant log khil gaye jaise kamal khilte hain, aur sabki aankhein khushi se chamakne lagi.

Verse 531 (चौपाई)

नृपन्ह केरि आसा निसि नासी। बचन नखत अवली न प्रकासी।। मानी महिप कुमुद सकुचाने। कपटी भूप उलूक लुकाने।। भए बिसोक कोक मुनि देवा। बरिसहिं सुमन जनावहिं सेवा।। गुर पद बंदि सहित अनुरागा। राम मुनिन्ह सन आयसु मागा।। सहजहिं चले सकल जग स्वामी। मत्त मंजु बर कुंजर गामी।। चलत राम सब पुर नर नारी। पुलक पूरि तन भए सुखारी।। बंदि पितर सुर सुकृत सँभारे। जौं कछु पुन्य प्रभाउ हमारे।। तौ सिवधनु मृनाल की नाईं। तोरहुँ राम गनेस गोसाईं।।

Raat ho gayi aur rajaon ki umeen khatam ho gayi. Taare doob gaye, aasman mein kuch nahi chamak raha. Dharti sharma gayi jaise kamal raat mein sikud jata hai. Dhokebaaz raja chhup gaye jaise ullu chhupte hain. Muni aur dev log jaise dukh se azaad ho gaye. Phool barsane lage, apni seva dikhane lage. Ram ne guru ke charan chhue, pyaar se unse jaane ki ijazat maangi. Ram, sab jagah ke swami, khud chal pada. Chalna shuru kiya jaise mast hathi chalta hai, itna sundar. Ram ke chalte shehar ke sab log khush ho gaye. Unke shareer mein ek khushi daud gayi. Sab ne devta aur pitron ko pranaam kiya. Sochne lage, agar hamare kuch punya hai, to Ram Shiv dhanush tod de. Jaise kamal ka daant todna aasan hota hai.

Verse 532 (दोहा/सोरठा)

रामहि प्रेम समेत लखि सखिन्ह समीप बोलाइ। सीता मातु सनेह बस बचन कहइ बिलखाइ।।255।।

Usne Ram ko dekha jo pyaar se bhara tha. Apni saheliyon ko paas bulaya. Sita apni maa ke pyaar mein rote hue boli.

Verse 533 (चौपाई)

सखि सब कौतुक देखनिहारे। जेठ कहावत हितू हमारे।। कोउ न बुझाइ कहइ गुर पाहीं। ए बालक असि हठ भलि नाहीं।। रावन बान छुआ नहिं चापा। हारे सकल भूप करि दापा।। सो धनु राजकुअँर कर देहीं। बाल मराल कि मंदर लेहीं।। भूप सयानप सकल सिरानी। सखि बिधि गति कछु जाति न जानी।। बोली चतुर सखी मृदु बानी। तेजवंत लघु गनिअ न रानी।। कहँ कुंभज कहँ सिंधु अपारा। सोषेउ सुजसु सकल संसारा।। रबि मंडल देखत लघु लागा। उदयँ तासु तिभुवन तम भागा।।

Saheliyan sab tamasha dekhna chahti thin. Usne kaha, tum mere bade ho, mera bhala chahte ho. Kisi ne guru ko samjhaya nahi ki is ladke ko itna zid mat karni chahiye. Ravan ka teer dhanush tak chuua nahi. Sab raja sharma gaye. Woh dhanush tum raja kumar ke haath mein doge? Kya chhota hans mandarachal pahad utha payega? Sab raja samajhdar hain, magar sharma gaye. Saheliyan nahi jaanti kya hoga. Ek samajhdar saheli ne naram se kaha, rani, is chhote se mat ghabrana. Yeh Kumbhaja hai, samundar jaisa bada hai. Uski badai poori duniya mein hai. Suraj bhi uske saamne chhota lagta hai. Jab woh uthta hai, teen duniya ka andhera bhaag jata hai.

Verse 534 (दोहा/सोरठा)

मंत्र परम लघु जासु बस बिधि हरि हर सुर सर्ब। महामत्त गजराज कहुँ बस कर अंकुस खर्ब।।256।।

Uska mantra bahut chhota hai. Magar uski taaqat se Brahma, Vishnu, Mahadev, sab dev uske neeche hain. Bada mast hathi bhi uske haath mein ankush se control mein rehta hai.

Verse 535 (चौपाई)

काम कुसुम धनु सायक लीन्हे। सकल भुवन अपने बस कीन्हे।। देबि तजिअ संसउ अस जानी। भंजब धनुष रामु सुनु रानी।। सखी बचन सुनि भै परतीती। मिटा बिषादु बढ़ी अति प्रीती।। तब रामहि बिलोकि बैदेही। सभय हृदयँ बिनवति जेहि तेही।। मनहीं मन मनाव अकुलानी। होहु प्रसन्न महेस भवानी।। करहु सफल आपनि सेवकाई। करि हितु हरहु चाप गरुआई।। गननायक बरदायक देवा। आजु लगें कीन्हिउँ तुअ सेवा।। बार बार बिनती सुनि मोरी। करहु चाप गुरुता अति थोरी।।

Usne Kamdev ke phool aur dhanush le liya. Saari duniya uske control mein aa gayi. Devi, tum shakha chodo, yeh jaan lo ki Ram dhanush tod dega. Suno rani. Saheli ki baat sunkar uska bharosa ho gaya. Dukh gaya, pyaar badh gaya. Phir Sita ne Ram ko dekha. Dil se dar ke usne usi bhagwan se praathna ki. Mann hi mann kaha, sharam nahi aati, khush ho jao Mahadev aur Bhavani. Meri seva safal karo. Mera bhala karo aur dhanush ka bhaada hata do. Ganesh, tum vardaan dene wale dev ho. Aaj se tumhari seva shuru ki hai. Meri baat suno, dhanush ko thoda sa bhaari mat karna.

Verse 536 (दोहा/सोरठा)

देखि देखि रघुबीर तन सुर मनाव धरि धीर।। भरे बिलोचन प्रेम जल पुलकावली सरीर।।257।।

Devta log Raghu vans ke veer ki body ko dekh ke bahut khush hue. Unka dil himmat se bhar gaya. Unki aankhon mein pyaar ke aansoo aa gaye. Pura shareer mein jaise current daud raha tha.

Verse 537 (चौपाई)

नीकें निरखि नयन भरि सोभा। पितु पनु सुमिरि बहुरि मनु छोभा।। अहह तात दारुनि हठ ठानी। समुझत नहिं कछु लाभु न हानी।। सचिव सभय सिख देइ न कोई। बुध समाज बड़ अनुचित होई।। कहँ धनु कुलिसहु चाहि कठोरा। कहँ स्यामल मृदुगात किसोरा।। बिधि केहि भाँति धरौं उर धीरा। सिरस सुमन कन बेधिअ हीरा।। सकल सभा कै मति भै भोरी। अब मोहि संभुचाप गति तोरी।। निज जड़ता लोगन्ह पर डारी। होहि हरुअ रघुपतिहि निहारी।। अति परिताप सीय मन माही। लव निमेष जुग सब सय जाहीं।।

Dasharath ne apne bete Ram ko dekha aur bahut accha laga. Lekin phir unka dil dukhne laga kyunki unhone ek badi kasam li thi. Woh sochne lage ki yeh galat hai, koi fayda nahi hai. Sabha mein koi bhi samajhdar aadmi unhe sahi salaah nahi de raha tha. Yeh to bilkul galat hai. Ek taraf woh kaman hai jo bijli se bhi sakht hai, dusri taraf yeh kaala rang ka naujawan ladka jiska body naram hai. Main kaise apna dil shant karun? Mere sir pe phool rakhne se aisa lag raha hai jaise heera chubh raha ho. Puri sabha ka dimaag chalna band ho gaya hai. Ab meri kismat Shiv ji ki kaman pe hai. Log apni galti dusron pe daal dete hain. Woh mujhe doshi thaharenge jab Ram ko dekhenge. Sita ke dil mein itna dard tha ki ek pal bhi ek yug jaisa lag raha tha.

Verse 538 (दोहा/सोरठा)

प्रभुहि चितइ पुनि चितव महि राजत लोचन लोल। खेलत मनसिज मीन जुग जनु बिधु मंडल डोल।।258।।

Sita ne pehle Ram ko dekha, phir zameen ki taraf dekha. Unki aankhein chamak rahi thi aur hil rahi thi. Aisa lag raha tha jaise chaand hil raha ho aur usmein pyaar ki machhliyan khel rahi hon.

Verse 539 (चौपाई)

गिरा अलिनि मुख पंकज रोकी। प्रगट न लाज निसा अवलोकी।। लोचन जलु रह लोचन कोना। जैसे परम कृपन कर सोना।। सकुची ब्याकुलता बड़ि जानी। धरि धीरजु प्रतीति उर आनी।। तन मन बचन मोर पनु साचा। रघुपति पद सरोज चितु राचा।। तौ भगवानु सकल उर बासी। करिहिं मोहि रघुबर कै दासी।। जेहि कें जेहि पर सत्य सनेहू। सो तेहि मिलइ न कछु संहेहू।। प्रभु तन चितइ प्रेम तन ठाना। कृपानिधान राम सबु जाना।। सियहि बिलोकि तकेउ धनु कैसे। चितव गरुरु लघु ब्यालहि जैसे।।

Sita ke muh se baat nahi nikal rahi thi, jaise ruk gayi ho. Raat ko dekh ke bhi unhe sharam nahi dikh rahi thi. Unki aankhon mein aansoo the lekin woh bahar nahi aa rahe the. Jaise koi kanjoos aadmi sona chupa ke rakhta hai, waise hi aansoo aankhon ke kone mein hi reh gaye. Sita ne mehsoos kiya ki woh bahut sharma rahi hai aur pareshan hai. Phir unhone honsla kiya aur apne dil mein vishwas laya. Unhone kaha, mera tan, mann aur baaton mein yeh vachan sach hai. Mera dil Ram ke charanon mein laga hai. Bhagwan sabke dil mein rehte hain, woh mujhe Ram ki daasi bana denge. Jo kisi bhi insaan se sachcha pyaar karta hai, woh usse zaroor milta hai, koi shak nahi. Ram ne jaan liya ki Sita ka dil pyaar se bhara hai. Ram jo daya ke sagar hain, unhone sab samajh liya. Ram ne Sita ko dekha aur phir us kaman ko dekha. Jaise koi saanp ko ghatiya samajh ke dekhta hai, waise hi Ram ne us kaman ko dekha.

Verse 540 (दोहा/सोरठा)

लखन लखेउ रघुबंसमनि ताकेउ हर कोदंडु। पुलकि गात बोले बचन चरन चापि ब्रह्मांडु।।259।।

Lakshman ne Raghu vans ke ratan ko dekha aur Shiv ji ki kaman ko dekha. Uska shareer jaise current se fill gaya. Usne aisi baat kahi jo pure brahmand ke liye thi.