Bala KandaPrakarana 2520 Verses

Prakarana 25

This Sopāna is the awakening of bhakti through auspicious beginnings (mangal), right-seeing (darśana), and the first decisive recognition of Rāma’s divinity in human sweetness. In the Janaka-sabhā and Sītā-svayaṃvara atmosphere, the seeker’s mind learns to move from social spectacle (rāj-samāj, rāṅg-bhūmi) to inner adoration (anurāga), where each beholder sees the Lord according to their bhāvanā—thus training perception itself as a spiritual instrument.

स्वयंबर-रंगभूमि बाह्यतः राजसी प्रदर्शन है, पर भीतर ‘दर्शन-शिक्षा’ का यज्ञ है—जहाँ दृष्टि (darśana) ही साधन बनती है। ‘भावना जैसी, मूरति तैसी’ प्रतीक है कि जीव की अंतःवृत्ति ही अनुभव का पात्र बनती है; यह सापेक्षवाद नहीं, साधना-शास्त्र है—गुण-आधारित प्रतिक्रिया (स्पर्धा/भय/लोभ) से प्रेम-आधारित पहचान (अनुराग/श्रद्धा) तक मन का परिष्कार। राम का मानुष-रूप ‘नरभूषण’ होकर भी ‘परम तत्त्वमय’ है—यही निर्गुण–सगुण समन्वय का संकेत। सीता-स्वयंबर ‘श्री-प्राप्ति’ का रूपक है: धर्म-पालन (जनक), पात्रता (भाजन), और अनुग्रह (ईश-नियोजन) मिलकर जीव को प्रभु-प्राप्ति की ओर ले जाते हैं।

In this prakarana

People

Verses

चौपाई 240.1-4

सीय स्वयंबरु देखिअ जाई।ईसु काहि धौं देइ बड़ाई।।

लखन कहा जस भाजनु सोई।नाथ कृपा तव जापर होई।।

हरषे मुनि सब सुनि बर बानी।दीन्हि असीस सबहिं सुखु मानी।।

पुनि मुनिबृंद समेत कृपाला।देखन चले धनुषमख साला।।

रंगभूमि आए दोउ भाई।असि सुधि सब पुरबासिन्ह पाई।।

चले सकल गृह काज बिसारी।बाल जुबान जरठ नर नारी।।

देखी जनक भीर भै भारी।सुचि सेवक सब लिए हँकारी।।

तुरत सकल लोगन्ह पहिं जाहू।आसन उचित देहू सब काहू।।

sīya svayaṁbaru dekhia jāī |īsu kāhi dhauṁ dei baṛāī ||

lakhana kahā jasa bhājanu soī |nātha kṛpā tava jāpara hoī ||

haraṣe muni saba suni bara bānī |dīnhi asīsa sabahiṁ sukhu mānī ||

puni munibṛṁda sameta kṛpālā |dekhana cale dhanuṣamakha sālā ||

raṁgabhūmi āe dou bhāī |asi sudhi saba purabāsinha pāī ||

cale sakala gṛha kāja bisārī |bāla jubāna jaraṭha nara nārī ||

dekhī janaka bhīra bhai bhārī |suci sevaka saba lie hãkārī ||

turata sakala loganha pahiṁ jāhū |āsana ucita dehū saba kāhū ||

चलो, सीता का स्वयंवर देखने चलते हैं। और देखते हैं भगवान किसे बड़ाई देते हैं। लक्ष्मन ने कहा, जिस पर आप की कृपा होगी प्रभु, उसी को वो बड़ाई मिलेगी। सारे रिशी खुश हो गए ये अच्छी बात सुन कर। उन्होंने सब को आशीर्वाद दिया, और उन्हें बहुत खुशी हुई। फिर दयालु भगवान, रिशियों के साथ, धनुष की सभा देखने के लिए निकल पड़े। शहर के सारे लोगों को ये खबर मिल गई कि दोनों भाई मैदान आ गए हैं। सब अपने घर का काम भूल कर निकल पड़े। बच्चे, जवान, बूढ़े, आदमी और औरत, सब। जनक ने देखा कि बहुत बड़ी भीड़ जमा हो गई है। उन्होंने अपने सारे भरोसेमंद नौकर बुला लिए। तुरंत सब लोगों के पास जाओ। और सब को ठीक जगह दो बैठने के लिए।

दोहा 240

कहि मृदु बचन बिनीत तिन्ह बैठारे नर नारि।उत्तम मध्यम नीच लघु निज निज थल अनुहारि।।⁠240।।

kahi mṛdu bacana binīta tinha baiṭhāre nara nāri |uttama madhyama nīca laghu nija nija thala anuhāri ||⁠240||

नरम और प्यारे बात बोल के, उन्हों ने आदमी और औरतों को बिठा दिया। हर एक को अपनी जगह पे बैठाया, देख के कि वो बड़ा है या बीच का है या छोटा है।

चौपाई 241.1-4

राजकुअँर तेहि अवसर आए।मनहुँ मनोहरता तन छाए।।

गुन सागर नागर बर बीरा।सुंदर स्यामल गौर सरीरा।।

राज समाज बिराजत रूरे।उडगन महुँ जनु जुग बिधु पूरे।।

जिन्ह कें रही भावना जैसी।प्रभु मूरति तिन्ह देखी तैसी।।

देखहिं रूप महा रनधीरा।मनहुँ बीर रसु धरें सरीरा।।

डरे कुटिल नृप प्रभुहि निहारी।मनहुँ भयानक मूरति भारी।।

रहे असुर छल छोनिप बेषा।तिन्ह प्रभु प्रगट कालसम देखा।।

पुरबासिन्ह देखे दोउ भाई।नरभूषन लोचन सुखदाई।।

rājakuãra tehi avasara āe |manahũ manoharatā tana chāe ||

guna sāgara nāgara bara bīrā |suṁdara syāmala gaura sarīrā ||

rāja samāja birājata rūre |uḍagana mahũ janu juga bidhu pūre ||

jinha keṁ rahī bhāvanā jaisī |prabhu mūrati tinha dekhī taisī ||

dekhahiṁ rūpa mahā ranadhīrā |manahũ bīra rasu dhareṁ sarīrā ||

ḍare kuṭila nṛpa prabhuhi nihārī |manahũ bhayānaka mūrati bhārī ||

rahe asura chala chonipa beṣā |tinha prabhu pragaṭa kālasama dekhā ||

purabāsinha dekhe dou bhāī |narabhūṣana locana sukhadāī ||

उस वक्त राजकुमार वहाँ पहुँचे, जैसे उनके बदन पर खूबसूरती ही आ बसी हो। वो गुणों का सागर थे, चतुर और सबसे अच्छे वीर थे। सूरत सुंदर थी, एक का रंग साँवला और दूसरे का गोरा। राजाओं की सभा में वो दोनों खूब चमक रहे थे, जैसे तारों के बीच दो पूरे चाँद हो। जिसके दिल में जैसी भावना थी, उसने प्रभु की मूरति वैसी ही देखी। बड़े बड़े बहादुर योद्धाओं ने उनका रूप देखा, जैसे वीर रस ही शरीर ले कर खड़ा हो। कुटिल राजाओं ने प्रभु को देख कर डर लगा, जैसे कोई बहुत बड़ा और डरौना शख्स हो। जो असुर वहाँ राजाओं के भेस में बैठे थे, उन्होंने प्रभु को सीधा काल समझ कर देखा। शहर के लोगों ने दोनों भाइयों को देखा, मनुष्यों का भूषण और आँखों को सुख देने वाले।

दोहा 241

नारि बिलोकहिं हरषि हियँ निज निज रुचि अनुरूप।जनु सोहत सिंगार धरि मूरति परम अनूप।।⁠241।।

nāri bilokahiṁ haraṣi hiyã nija nija ruci anurūpa |janu sohata siṁgāra dhari mūrati parama anūpa ||⁠241||

जिन औरतों ने उसे देखा, उनके दिल में खुशी आई। हर औरत अपनी पसंद के हिसाब से उसे देख रही थी। वो ऐसा लग रहा था जैसे प्यार का ही रूप बन के आ गया हो, और उसका चेहरा इतना सुंदर था कि किसी और जैसा नहीं।

चौपाई 242.1-4

बिदुषन्ह प्रभु बिराटमय दीसा।बहु मुख कर पग लोचन सीसा।।

जनक जाति अवलोकहिं कैसैं।सजन सगे प्रिय लागहिं जैसें।।

सहित बिदेह बिलोकहिं रानी।सिसु सम प्रीति न जाति बखानी।।

जोगिन्ह परम तत्वमय भासा।सांत सुद्ध सम सहज प्रकासा।।

हरिभगतन्ह देखे दोउ भ्राता।इष्टदेव इव सब सुख दाता।।

रामहि चितव भायँ जेहि सीया।सो सनेहु सुखु नहिं कथनीया।।

उर अनुभवति न कहि सक सोऊ।कवन प्रकार कहै कबि कोऊ।।

एहि बिधि रहा जाहि जस भाऊ।तेहिं तस देखेउ कोसलराऊ।।

biduṣanha prabhu birāṭamaya dīsā |bahu mukha kara paga locana sīsā ||

janaka jāti avalokahiṁ kaisaiṁ |sajana sage priya lāgahiṁ jaiseṁ ||

sahita bideha bilokahiṁ rānī |sisu sama prīti na jāti bakhānī ||

joginha parama tatvamaya bhāsā |sāṁta suddha sama sahaja prakāsā ||

haribhagatanha dekhe dou bhrātā |iṣṭadeva iva saba sukha dātā ||

rāmahi citava bhāyã jehi sīyā |so sanehu sukhu nahiṁ kathanīyā ||

ura anubhavati na kahi saka soū |kavana prakāra kahai kabi koū ||

ehi bidhi rahā jāhi jasa bhāū |tehiṁ tasa dekheu kosalarāū ||

पढ़े लिखे लोगों को भगवान विश्वरूप दिखायी दिए। बहुत सारे मुह, हाथ, पैर, आँख और सिर वाले रूप में। जनक के घर वालों ने उन्हें कैसे देखा? जैसे प्यारे रिश्तेदार और दोस्त अपनों को लगते हैं। रानियां और जनक ने उन्हें बच्चे की तरह देखा। उनका प्यार बता नही जा सकता। योगियों को वोह परम तत्व लगे। शांत, पाक साफ, भेद भाव से दूर, और खुद से चमकता हुआ। हरि के भक्तों ने दोनो भाई को अपना इष्ट देव समझा। हर सुख देने वाला। सीता ने राम को जिस प्यार से देखा, उसका सुख बता नही जा सकता। वोह खुद दिल में महसूस करती है पर कह नही सकती। तोह कोई कवि कैसे बता सके? जिस भाव किसी के दिल में था, उसी तरह उसने कोसल के राजा के बेटे को देखा।

दोहा 242

राजत राज समाज महुँ कोसलराज किसोर।सुंदर स्यामल गौर तन बिस्व बिलोचन चोर।।⁠242।।

rājata rāja samāja mahũ kosalarāja kisora |suṁdara syāmala gaura tana bisva bilocana cora ||⁠242||

कोसल के राजा के दोनों राजकुमार राजो के बीच में चमक रहे थे. एक का रंग सावला था और एक का गोरा. दोनों बहूत सूरत थे. पूरी दुनिया की नज़र उन्ही पर थी, जैसे उन्होने सबकी आँखें चुरा ली हो.

चौपाई 243.1-4

सहज मनोहर मूरति दोऊ।कोटि काम उपमा लघु सोऊ।।

सरद चंद निंदक मुख नीके।नीरज नयन भावते जी के।।

चितवत चारु मार मनु हरनी।भावति हृदय जाति नहीं बरनी।।

कल कपोल श्रुति कुंडल लोला।चिबुक अधर सुंदर मृदु बोला।।

कुमुदबंधु कर निंदक हाँसा।भृकुटी बिकट मनोहर नासा।।

भाल बिसाल तिलक झलकाहीं।कच बिलोकि अलि अवलि लजाहीं।।

पीत चौतनीं सिरन्हि सुहाई।कुसुम कलीं बिच बीच बनाईं।।

रेखें रुचिर कंबु कल गीवाँ।जनु त्रिभुवन सुषमा की सीवाँ।।

sahaja manohara mūrati doū |koṭi kāma upamā laghu soū ||

sarada caṁda niṁdaka mukha nīke |nīraja nayana bhāvate jī ke ||

citavata cāru māra manu haranī |bhāvati hṛdaya jāti nahīṁ baranī ||

kala kapola śruti kuṁḍala lolā |cibuka adhara suṁdara mṛdu bolā ||

kumudabaṁdhu kara niṁdaka hā̃sā |bhṛkuṭī bikaṭa manohara nāsā ||

bhāla bisāla tilaka jhalakāhīṁ |kaca biloki ali avali lajāhīṁ ||

pīta cautanīṁ siranhi suhāī |kusuma kalīṁ bica bīca banāīṁ ||

rekheṁ rucira kaṁbu kala gīvā̃ |janu tribhuvana suṣamā kī sīvā̃ ||

दोनों की शकल अपने आप ही इतनी प्यारी थी कि लाखों काम देव भी उनके आगे कुछ नहीं लगते। उनके चेहरे इतने गोरे थे कि पूरे निखरे हुए चाँद को भी शरम आ जाए, और उनके कमाल के आँखें दिल को भाते थे। उनका प्यारा नज़र डालना काम देव का ही दिमाग उड़ा देता था, दिल खुश हो जाता था, और बात में बयान नहीं होती थी। उनके गाल सुंदर थे, कान के झुमके हलके हिले थे, ठुड़ी और होठ खूबसूरत थे, और बोलने का अंदाज़ नरम था। उनकी मुस्कान चाँद की किरकों को भी पीछे छोड़ देती थी, भौहें तीर की तरह थी, और नाक प्यारी लगती थी। उनके चौड़े माथे पर तिलक चमक रहा था, और उनके बाल देखकर भौंरे की पागल की तरह शरम आ जाती थी। उनके सिर पर पीले टोपी बहुत अच्छे लग रहे थे, जिसमें बीच बीच में फूल की कलियाँ लगी हुई थी। उनके गले में सुंदर लकीरें थी, और उनका कंठ ऐसा लगता था जैसे तीनों लोक की खूबसूरती का आखरी सीमा हो।

दोहा 243

कुंजर मनि कंठा कलित उरन्हि तुलसिका माल।बृषभ कंध केहरि ठवनि बल निधि बाहु बिसाल।।⁠243।।

kuṁjara mani kaṁṭhā kalita uranhi tulasikā māla |bṛṣabha kaṁdha kehari ṭhavani bala nidhi bāhu bisāla ||⁠243||

उनके गले में हाथी के दाँत से बनी खूबसूरत माला थी, और सीना पर तुलसी की माला थी. उनके कंधे बैल जैसे थे, चाल शेर जैसी थी, और उनके लम्बे हाथ में ताकत का खजाना था.

चौपाई 244.1-4

कटि तूनीर पीत पट बाँधे।कर सर धनुष बाम बर काँधे।।

पीत जग्य उपबीत सुहाए।नख सिख मंजु महाछबि छाए।।

देखि लोग सब भए सुखारे।एकटक लोचन चलत न तारे।।

हरषे जनकु देखि दोउ भाई।मुनि पद कमल गहे तब जाई।।

करि बिनती निज कथा सुनाई।रंग अवनि सब मुनिहि देखाई।।

जहँ जहँ जाहि कुअँर बर दोऊ।तहँ तहँ चकित चितव सबु कोऊ।।

निज निज रुख रामहि सबु देखा।कोउ न जान कछु मरमु बिसेषा।।

भलि रचना मुनि नृप सन कहेऊ।राजाँ मुदित महासुख लहेऊ।।

kaṭi tūnīra pīta paṭa bā̃dhe |kara sara dhanuṣa bāma bara kā̃dhe ||

pīta jagya upabīta suhāe |nakha sikha maṁju mahāchabi chāe ||

dekhi loga saba bhae sukhāre |ekaṭaka locana calata na tāre ||

haraṣe janaku dekhi dou bhāī |muni pada kamala gahe taba jāī ||

kari binatī nija kathā sunāī |raṁga avani saba munihi dekhāī ||

jahã jahã jāhi kuãra bara doū |tahã tahã cakita citava sabu koū ||

nija nija rukha rāmahi sabu dekhā |kou na jāna kachu maramu biseṣā ||

bhali racanā muni nṛpa sana kaheū |rājā̃ mudita mahāsukha laheū ||

दोनों के कमर पे तीर की पोटी थी, पीले कपड़े से बंधी हुई। हाथ में तीर थे, और अच्छी धनुष बाएँ कंधे पे रखी थी। उनका पीला जनेऊ बहुत सुंदर लग रहा था। सिर से पैर तक वो बहुत सुंदर लग रहे थे, एक अलग ही चमक छाई हुई थी। उन्हें देख कर सब लोग खुश हो गए। सबकी नज़र उन पर टिकी रही, आँखें एक पल के लिए भी नहीं हिली। जनक दोनों भाइयों को देख कर खुश हुए, फिर रिशि के चरण पकड़ कर उनके पास गए। हाथ जोड़ कर उन्होंने रिशि को अपनी कहानी सुनाई, और पूरा मैदान दिखा दिया। जहाँ जहाँ दोनों राजकुमार गए, वहाँ सब लोग हैरान होकर देखते रहे। हर एक को लगा राम उसी की तरफ देख रहे हैं। किसी को इसका कोई स्पेशल राज़ नहीं समझ आया। रिशि ने राजा से कहा कि सब बंदोबस्त बहुत अच्छा था। राजा बहुत खुश हुए और उन्हें बहुत आनंद मिला।

दोहा 244

सब मंचन्ह ते मंचु एक सुंदर बिसद बिसाल।मुनि समेत दोउ बंधु तहँ बैठारे महिपाल।।⁠244।।

saba maṁcanha te maṁcu eka suṁdara bisada bisāla |muni sameta dou baṁdhu tahã baiṭhāre mahipāla ||⁠244||

सब मंचों में से एक मंच बहुत सुंदर, चमकदार और बड़ा था। राजा जनक ने दोनों भाइयों को वहाँ बैठाया, और रिशि भी साथ में थे।

चौपाई 245.1-4

प्रभुहि देखि सब नृप हियँ हारे।जनु राकेस उदय भएँ तारे।।

असि प्रतीति सब के मन माहीं।राम चाप तोरब सक नाहीं।।

बिनु भंजेहुँ भव धनुषु बिसाला।मेलिहि सीय राम उर माला।।

अस बिचारि गवनहु घर भाई।जसु प्रतापु बलु तेजु गवाँई।।

बिहसे अपर भूप सुनि बानी।जे अबिबेक अंध अभिमानी।।

तोरेहुँ धनुषु ब्याहु अवगाहा।बिनु तोरें को कुअँरि बिआहा।।

एक बार कालउ किन होऊ।सिय हित समर जितब हम सोऊ।।

यह सुनि अवर महिप मुसकाने।धरमसील हरिभगत सयाने।।

prabhuhi dekhi saba nṛpa hiyã hāre |janu rākesa udaya bhaẽ tāre ||

asi pratīti saba ke mana māhīṁ |rāma cāpa toraba saka nāhīṁ ||

binu bhaṁjehũ bhava dhanuṣu bisālā |melihi sīya rāma ura mālā ||

asa bicāri gavanahu ghara bhāī |jasu pratāpu balu teju gavā̃ī ||

bihase apara bhūpa suni bānī |je abibeka aṁdha abhimānī ||

torehũ dhanuṣu byāhu avagāhā |binu toreṁ ko kuãri biāhā ||

eka bāra kālau kina hoū |siya hita samara jitaba hama soū ||

yaha suni avara mahipa musakāne |dharamasīla haribhagata sayāne ||

सब राजा राम जी को देख के हिम्मत हार गए, जैसे चाँद निकलते ही तारे दिखना बंद हो जाते हैं। सब के मन में बात बैठ गयी कि राम छि तोड़ नहीं सकते, ऐसा लगा। बिना शिव का बो तोड़ा, सीता फूलों की माला राम के गले में डाल देगी, यकीन था। सोच के कि अब क्या फायदा, भाई अपने घर वापस चलो, अपनी इज्जत, ताकत और चमक सब खत्म करके। बाकी जो राजा बेवकूफ और घमंडी थे, वो बात सुनकर हँसने लगे। बो तोड़ेंगे तभी शादी करना मुश्किल है, और बिना तोड़ा तो कोई लड़की से शादी ही नहीं कर सकता, ऐसे बोले। एक बार मौत भी आ जाए, सीता के लिए हम उसे भी लड़ाई में हरा देंगे, उन्होंने कहा। यह सुनकर बाकी जो राजा धरम वाले, भगवान के भक्त और समझदार थे, वो मुस्कुराए।

सोरठा 245

सीय बिआहबि राम गरब दूरि करि नृपन्ह के।जीति को सक संग्राम दसरथ के रन बाँकुरे।।⁠245।।

sīya biāhabi rāma garaba dūri kari nṛpanha ke |jīti ko saka saṁgrāma dasaratha ke rana bā̃kure ||⁠245||

राम और सीता की शादी होगी, और उससे पहले उन राजाओं का गर्व तोड़ दिया जाएगा। दशरथ के बेटों के सामने रन-भूमि में कौन जीत सकता है? वो लोग तो युद्ध में बहुत तेज और बहादुर हैं।

चौपाई 246.1-4

ब्यर्थ मरहु जनि गाल बजाई।मन मोदकन्हि कि भूख बुताई।।

सिख हमारि सुनि परम पुनीता।जगदंबा जानहु जियँ सीता।।

जगत पिता रघुपतिहि बिचारी।भरि लोचन छबि लेहु निहारी।।

सुंदर सुखद सकल गुन रासी।ए दोउ बंधु संभु उर बासी।।

सुधा समुद्र समीप बिहाई।मृगजलु निरखि मरहु कत धाई।।

करहु जाइ जा कहुँ जोई भावा।हम तौ आजु जनम फलु पावा।।

अस कहि भले भूप अनुरागे।रूप अनूप बिलोकन लागे।।

देखहिं सुर नभ चढ़े बिमाना।बरषहिं सुमन करहिं कल गाना।।

byartha marahu jani gāla bajāī |mana modakanhi ki bhūkha butāī ||

sikha hamāri suni parama punītā |jagadaṁbā jānahu jiyã sītā ||

jagata pitā raghupatihi bicārī |bhari locana chabi lehu nihārī ||

suṁdara sukhada sakala guna rāsī |e dou baṁdhu saṁbhu ura bāsī ||

sudhā samudra samīpa bihāī |mṛgajalu nirakhi marahu kata dhāī ||

karahu jāi jā kahũ joī bhāvā |hama tau āju janama phalu pāvā ||

asa kahi bhale bhūpa anurāge |rūpa anūpa bilokana lāge ||

dekhahiṁ sura nabha caṛhe bimānā |baraṣahiṁ sumana karahiṁ kala gānā ||

बेकार में मत मरो फालतू बात करके। सोच कर बनाए लड्डू से किसी का पेट कभी भरा है? हमारी बात सुनो, ये बिलकुल साफ है। दिल से मानो कि सीता जगत की माता है। रघु के स्वामी को जगत का पिता मानो, और अपनी आँखों से उनकी सुंदरता को भर भर के देखो। ये दोनों भाई सुंदर है, खुशी देते है, हर गुण से भरे है, और शिव के दिल में बसते है। जब पास में अमृत का सागर है, तो दूर जो धोखा दिखता है उसके पीछे भाग कर क्यों मरना? जिसको जो करना है वो करो। हम तो आज अपने जनम का फल पा गए। ये बोल कर अच्छे राजा प्यार से भर गए, और उस अनोखी सुंदरता को देखने लगे। देवता देख रहे थे, आसमान में उनके विमान चढे, फूल बरसा रहे थे और मधुर गान गा रहे थे।

दोहा 246

जानि सुअवसरु सीय तब पठई जनक बोलाई।चतुर सखीं सुंदर सकल सादर चलीं लवाईं।।⁠246।।

jāni suavasaru sīya taba paṭhaī janaka bolāī |catura sakhīṁ suṁdara sakala sādara calīṁ lavāīṁ ||⁠246||

तब जनक को सही वक्त लगा, उन्होंने सीता को बुला भेजा। सीता की सारी होशियार और सुंदर सहेलियां, उसके साथ इज्जत से चली गई।

चौपाई 247.1-4

सिय सोभा नहिं जाइ बखानी।जगदंबिका रूप गुन खानी।।

उपमा सकल मोहि लघु लागीं।प्राकृत नारि अंग अनुरागीं।।

सिय बरनिअ तेइ उपमा देई।कुकबि कहाइ अजसु को लेई।।

जौ पटतरिअ तीय सम सीया।जग असि जुबति कहाँ कमनीया।।

गिरा मुखर तन अरध भवानी।रति अति दुखित अतनु पति जानी।।

बिष बारुनी बंधु प्रिय जेही।कहिअ रमासम किमि बैदेही।।

जौ छबि सुधा पयोनिधि होई।परम रूपमय कच्छप सोई।।

सोभा रजु मंदरु सिंगारू।मथै पानि पंकज निज मारू।।

siya sobhā nahiṁ jāi bakhānī |jagadaṁbikā rūpa guna khānī ||

upamā sakala mohi laghu lāgīṁ |prākṛta nāri aṁga anurāgīṁ ||

siya barania tei upamā deī |kukabi kahāi ajasu ko leī ||

jau paṭataria tīya sama sīyā |jaga asi jubati kahā̃ kamanīyā ||

girā mukhara tana aradha bhavānī |rati ati dukhita atanu pati jānī ||

biṣa bārunī baṁdhu priya jehī |kahia ramāsama kimi baidehī ||

jau chabi sudhā payonidhi hoī |parama rūpamaya kacchapa soī ||

sobhā raju maṁdaru siṁgārū |mathai pāni paṁkaja nija mārū ||

सीता की सोभा का बयान नही हो सकता। वो जग की मा है, सुंदरता और गुनो की खान है। मेरे को सारी उपमाएं बहुत छोटी लगती हैं। ये साधारण नरियो के शरीर की हैं, और इनमे दुनियादारी का प्यास है। अगर कोई सीता को ऐसी उपमाएं दे के बयान करे, तो लोग उसे खराब शायर कहेंगे और वो ऐसी बदनामी उठाएगा। अगर उसे किसी ऐसी औरत से कंपेयर किया जाये जो सीता के बराबर हो, तो दुनिया में ऐसी सुंदर जवान औरत कहान है? सरस्वती तो बोलने वाली है, भवानी के शरीर का आधा हिस्सा है, और रति बहुत दुखी है क्योंकि उसका पति बिना शरीर वाला है। और लक्ष्मी जिसके प्यारे भाई जेहर और शराब हैं, वैदेही को उसके बराबर कैसे कह सकते हैं? अगर सुंदरता ही अमृत का सागर हो, और कछुआ ही वो सबसे सुंदर रूप वाला हो, अगर चमक ही मथानी की रस्सी हो और प्यार का जोश मंदर पर्वत हो, और प्यार का देवता अपने कमल हाथ से खुद मथ दे,

दोहा 247

एहि बिधि उपजै लच्छि जब सुंदरता सुख मूल।तदपि सकोच समेत कबि कहहिं सीय समतूल।।⁠247।।

ehi bidhi upajai lacchi jaba suṁdaratā sukha mūla |tadapi sakoca sameta kabi kahahiṁ sīya samatūla ||⁠247||

जिस तरह लक्ष्मी पैदा हुई, जो सुंदरता और खुशी की जड़ है, तब भी कवि अपनी बात में झिझक करते हैं जब वो उसे सीता के बराबर बताते हैं।

चौपाई 248.1-4

चलिं संग लै सखीं सयानी।गावत गीत मनोहर बानी।।

सोह नवल तनु सुंदर सारी।जगत जननि अतुलित छबि भारी।।

भूषन सकल सुदेस सुहाए।अंग अंग रचि सखिन्ह बनाए।।

रंगभूमि जब सिय पगु धारी।देखि रूप मोहे नर नारी।।

हरषि सुरन्ह दुंदुभीं बजाई।बरषि प्रसून अपछरा गाई।।

पानि सरोज सोह जयमाला।अवचट चितए सकल भुआला।।

सीय चकित चित रामहि चाहा।भए मोहबस सब नरनाहा।।

मुनि समीप देखे दोउ भाई।लगे ललकि लोचन निधि पाई।।

caliṁ saṁga lai sakhīṁ sayānī |gāvata gīta manohara bānī ||

soha navala tanu suṁdara sārī |jagata janani atulita chabi bhārī ||

bhūṣana sakala sudesa suhāe |aṁga aṁga raci sakhinha banāe ||

raṁgabhūmi jaba siya pagu dhārī |dekhi rūpa mohe nara nārī ||

haraṣi suranha duṁdubhīṁ bajāī |baraṣi prasūna apacharā gāī ||

pāni saroja soha jayamālā |avacaṭa citae sakala bhuālā ||

sīya cakita cita rāmahi cāhā |bhae mohabasa saba naranāhā ||

muni samīpa dekhe dou bhāī |lage lalaki locana nidhi pāī ||

सीता अपनी समझदार सहेलियों के साथ चली, और सहेलियां मीठी प्यारी आवाज़ में गाने लगी। उसका जवान बदन सुंदर साड़ी में चमक रहा था। वो दुनिया की माता थी, और उसका रूप किसी से भी नहीं मिलता था, सबसे ज़्यादा था। उसके सारे गहने बहुत सुंदर थे, और सहेलियों ने उनको अंग अंग पर सजाया था। जब सीता ने रंगभूमि में कदम रखा, तो उसका रूप देख कर आदमी और औरतें सब देखते ही रह गई। देवता खुश हुए और ढोल बजाए, और अप्सराओं ने फूल बरसाए और गाना गाया। उसके हाथ में जयमाला चमक रहा था, और सारे राजा एकदम उतावले होकर उसको देखने लगे। सीता का दिल घबराया हुआ था और उसने राम को ढूंढने लगी, और सारे राजा उसके मोह में पड़ गए। उसने रिशि के पास दोनों भाइयों को देखा, और उसकी आंखें लालच से उनपर टिकी गई, जैसे कोई खज़ाना मिल गया हो।

दोहा 248

गुरजन लाज समाजु बड़ देखि सीय सकुचानि।लागि बिलोकन सखिन्ह तन रघुबीरहि उर आनि।।⁠248।।

gurajana lāja samāju baṛa dekhi sīya sakucāni |lāgi bilokana sakhinha tana raghubīrahi ura āni ||⁠248||

सीता देखती है कि बड़े लोग वहां हैं और बहुत सारे लोग एक जगह बैठे हैं, तोह वोह शर्म से पीछे हट जाती है। अपने दिल में राम को बिठा कर वोह अपनी सहेलियों की तरफ देखने लगती है।

चौपाई 249.1-4

राम रूपु अरु सिय छबि देखें।नर नारिन्ह परिहरीं निमेषें।।

सोचहिं सकल कहत सकुचाहीं।बिधि सन बिनय करहिं मन माहीं।।

हरु बिधि बेगि जनक जड़ताई।मति हमारि असि देहि सुहाई।।

बिनु बिचार पनु तजि नरनाहु।सीय राम कर करै बिबाहू।।

जग भल कहहि भाव सब काहू।हठ कीन्हे अंतहुँ उर दाहू।।

एहिं लालसाँ मगन सब लोगू।बरु साँवरो जानकी जोगू।।

तब बंदीजन जनक बौलाए।बिरिदावली कहत चलि आए।।

कह नृप जाइ कहहु पन मोरा।चले भाट हियँ हरषु न थोरा।।

rāma rūpu aru siya chabi dekheṁ |nara nārinha pariharīṁ nimeṣeṁ ||

socahiṁ sakala kahata sakucāhīṁ |bidhi sana binaya karahiṁ mana māhīṁ ||

haru bidhi begi janaka jaṛatāī |mati hamāri asi dehi suhāī ||

binu bicāra panu taji naranāhu |sīya rāma kara karai bibāhū ||

jaga bhala kahahi bhāva saba kāhū |haṭha kīnhe aṁtahũ ura dāhū ||

ehiṁ lālasā̃ magana saba logū |baru sā̃varo jānakī jogū ||

taba baṁdījana janaka baulāe |biridāvalī kahata cali āe ||

kaha nṛpa jāi kahahu pana morā |cale bhāṭa hiyã haraṣu na thorā ||

राम की सुंदरता और सीता की खूबसूरती देख कर, आदमी और औरतें पलक झपकते भी भूल गए। सब चिंतित थे पर बोलने में शरमाते थे, और दिल ही दिल में ब्रह्मा से प्रार्थना करते थे। हे ब्रह्मा, जल्दी जनक की ज़िद दूर कर दो, और उन्हें वैसी ही समझ दे जो हमें है। राजा बिना सोचे अपना व्रत छोड़ दे, और सीता का राम के साथ विवाह करवा दे। दुनिया भी इसे अच्छा कहेगी और सबको पसंद आएगा। पर ज़िद पर रहने से आखिर में दिल में जलन होती है। सब लोग इसी एक ख्वाहिश में मगन थे, कि सावले राम ही जानकी के लिए सही वर थे। फिर जनक ने भाट बुलाए, और वो अपने वंश की महिमा गाते हुए आगे बढ़े। राजा ने कहा, जाकर मेरा व्रत बता दो। भाट चले, उनके दिल में काफी खुशी थी।

दोहा 249

बोले बंदी बचन बर सुनहु सकल महिपाल।पन बिदेह कर कहहिं हम भुजा उठाइ बिसाल।।⁠249।।

bole baṁdī bacana bara sunahu sakala mahipāla |pana bideha kara kahahiṁ hama bhujā uṭhāi bisāla ||⁠249||

कवि लोग ने अच्छी बात कही। उन्होंने कहा, सुनो सब राजा। हम लंबे हाथ उठा कर विदेह के राजा की प्रतिग्या बताते हैं।

Inside Prakarana 25

Compositional abstract

In this Bālakāṇḍa segment (Doha 240–249), Tulasīdāsa orchestrates a rāsa of adbhuta and śṛṅgāra that is immediately transfigured into bhakti-rasa. The arena is outwardly a royal spectacle, yet inwardly it is a laboratory of bhāvanā: ‘जिन्ह कें रही भावना जैसी, प्रभु मूरति तिन्ह देखी तैसी’ becomes the theological hinge. Kings see threat or contest; yoginīs see tattva; bhaktas see iṣṭa-deva; women see incomparable beauty; Janaka sees fulfillment of dharma. This plurality is not relativism but a pedagogy—each jīva ascends by refining perception from guṇa-based reaction to prema-based recognition. Nirguṇa–saguṇa synthesis is embedded: the same Rāma is ‘परम तत्वमय’ to yogins and ‘नरभूषन’ to citizens. The meter’s chaupai-doha pulse stabilizes emotional surges into contemplation, making the passage liturgically recitable and spiritually incremental—true Sopāna movement from seeing to surrender.

The dialogue

  • Listenerसत्संगी पाठक/श्रोता (the devotee-community as implicit listener; locally also ‘पुरबासी’ as narrative listener)
  • Ghatनान्दी-घाट/कथाप्रवाह (Within the Manas’ four-saṃvāda architecture, this episode functions as the ‘darśana-ghāṭa’ moment of the Yājñavalkya–Bharadvāja stream: the text foregrounds how दृष्टि (seeing) becomes साधन (sādhana).

Frequently Asked Questions

Traditional satsang teaching: recitation of the Sītā-svayaṃvara darśana portion grants ‘दृष्टि-शुद्धि’—the refinement of perception so the mind turns from rivalry and anxiety to prema and surrender. It is also said to bestow saumangalya (auspiciousness) and steadiness of heart, because the doha-landings repeatedly settle the listener into dharma-bhāva.

Commonly used in many Manas-parāyaṇa traditions for marriage/auspicious contexts: “सीता राम, सीता राम, सीता राम” as a nāma-samput; and in some recitation lineages, the refrain “जय जय सीता राम” between doha units to preserve laya while keeping the mind anchored to nāma.

Ask anything about Prakarana 25 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play