Prakarana 33

Verse 667 (चौपाई)

मिले जनकु दसरथु अति प्रीतीं। करि बैदिक लौकिक सब रीतीं।। मिलत महा दोउ राज बिराजे। उपमा खोजि खोजि कबि लाजे।। लही न कतहुँ हारि हियँ मानी। इन्ह सम एइ उपमा उर आनी।। सामध देखि देव अनुरागे। सुमन बरषि जसु गावन लागे।। जगु बिरंचि उपजावा जब तें। देखे सुने ब्याह बहु तब तें।। सकल भाँति सम साजु समाजू। सम समधी देखे हम आजू।। देव गिरा सुनि सुंदर साँची। प्रीति अलौकिक दुहु दिसि माची।। देत पाँवड़े अरघु सुहाए। सादर जनकु मंडपहिं ल्याए।।

जनक आणि दशरथ यांची मोठ्या प्रेमाने भेट झाली, सर्व वैदिक आणि लौकिक परंपरा पाळत. दोन महान राजे भेटले आणि तेजाने उजळले; कवी उपमा शोधता-शोधता लाजले. त्यांना हृदयाला पावणारी उपमा सापडली नाही; त्यांनी मनात ही उपमा आणली: या दोघांप्रमाणे. हा मित्रसंबंध पाहून देव प्रेमाने भरले; त्यांनी फुले वर्षावली आणि स्तुती गाऊ लागले. ब्रह्मदेवाने जग निर्माण केल्यापासून, तेव्हापासून अनेक विवाह पाहिले आणि ऐकले आहेत. प्रत्येक दृष्टीने सारखी सजावट आणि सभा, सारखे समधी आज आपण पाहत आहोत. देवांचे शब्द ऐकून सुंदर साचीने विचार केला: दोन्ही बाजूंनी अलौकिक प्रेम निर्माण झाले आहे. जनकाने आदराने त्यांना मंडपात आणले, आसन दिले आणि योग्य उपहार अर्पण केले.

Verse 668 (छंद)

मंडपु बिलोकि बिचीत्र रचनाँ रुचिरताँ मुनि मन हरे।। निज पानि जनक सुजान सब कहुँ आनि सिंघासन धरे।। कुल इष्ट सरिस बसिष्ट पूजे बिनय करि आसिष लही। कौसिकहि पूजत परम प्रीति कि रीति तौ न परै कही।।

मंडपाच्या अद्भुत रचनेकडे पाहून, मुनींची मने त्याच्या सौंदर्याने मोहित झाली. जाणते जनकाने आपल्या हाताने प्रत्येकासाठी सिंहासन आणून ठेवले. कुलदेवतेसमान वसिष्ठांची पूजा केली; नम्रतेने त्यांनी आशीर्वाद स्वीकारला. विश्वामित्रांची परम प्रेमाने पूजा केली; ती कशी प्रकारची भक्ती होती ते सांगता येईल का?

Verse 669 (दोहा/सोरठा)

बामदेव आदिक रिषय पूजे मुदित महीस। दिए दिब्य आसन सबहि सब सन लही असीस।।320।।

अगस्त्य आणि इतर ऋषींची राजाने आनंदाने पूजा केली. त्याने सर्वांना दिव्य आसने दिली आणि सर्वांनी आशीर्वाद स्वीकारले.

Verse 670 (चौपाई)

बहुरि कीन्ह कोसलपति पूजा। जानि ईस सम भाउ न दूजा।। कीन्ह जोरि कर बिनय बड़ाई। कहि निज भाग्य बिभव बहुताई।। पूजे भूपति सकल बराती। समधि सम सादर सब भाँती।। आसन उचित दिए सब काहू। कहौं काह मूख एक उछाहू।। सकल बरात जनक सनमानी। दान मान बिनती बर बानी।। बिधि हरि हरु दिसिपति दिनराऊ। जे जानहिं रघुबीर प्रभाऊ।। कपट बिप्र बर बेष बनाएँ। कौतुक देखहिं अति सचु पाएँ।। पूजे जनक देव सम जानें। दिए सुआसन बिनु पहिचानें।।

पुन्हा कोसलाधिपतीने पूजा केली, ईश्वरासमान प्रेम दुसरे कोठे नाही हे जाणून. त्याने हात जोडून मोठी विनंती केली, आपले भाग्य आणि ऐश्वर्य सांगितले. राजाने सर्व बरातींचा सत्कार केला, समधींप्रमाणे सर्व प्रकारे आदराने. सर्वांना योग्य आसने दिली; आणखी काय सांगू? माझे मन आनंदाने उचंबळते. जनकाने संपूर्ण बरातीचा सत्कार केला, दान, मान, विनंती आणि मधुर वचनांनी. ब्रह्मा, विष्णू, शंकर, दिक्पाल आणि सूर्य, जे रघुवीराचे प्रभाव जाणतात. त्यांनी ब्राह्मणांचे वेश धारण केले, आणि चमत्कार पाहून तो अत्यंत सत्य आहे असे आढळले. जनकाने त्यांची देवांसमान जाणून पूजा केली, आणि ओळख न लागता त्यांना सुंदर आसने दिली.

Verse 671 (छंद)

पहिचान को केहि जान सबहिं अपान सुधि भोरी भई। आनंद कंदु बिलोकि दूलहु उभय दिसि आनँद मई।। सुर लखे राम सुजान पूजे मानसिक आसन दए। अवलोकि सीलु सुभाउ प्रभु को बिबुध मन प्रमुदित भए।।

कोण ओळखू शकेल? सर्वजण आपल्यापासून गुंतले होते, रात्र बरीच गेली होती. वराला पाहून, जो आनंदाचा स्रोत आहे, दोन्ही बाजूंनी आनंदाने भरले. देवांनी जाणते राम पाहिले आणि मनातल्या मनात त्यांची पूजा केली, मानसिक आसन अर्पण केले. प्रभूंचे स्वभाव आणि गुण पाहून, विद्वानांची मने प्रमुदित झाली.

Verse 672 (दोहा/सोरठा)

रामचंद्र मुख चंद्र छबि लोचन चारु चकोर। करत पान सादर सकल प्रेमु प्रमोदु न थोर।।321।।

रामचंद्राचे मुख चंद्रासारखे सुंदर होते, त्यांचे डोळे चकोर पक्ष्यासारखे मनोहर होते. सर्वांनी आदराने पान खाल्ले; त्यांचे प्रेम आणि आनंद अमर्याद होते.

Verse 673 (चौपाई)

समउ बिलोकि बसिष्ठ बोलाए। सादर सतानंदु सुनि आए।। बेगि कुअँरि अब आनहु जाई। चले मुदित मुनि आयसु पाई।। रानी सुनि उपरोहित बानी। प्रमुदित सखिन्ह समेत सयानी।। बिप्र बधू कुलबृद्ध बोलाईं। करि कुल रीति सुमंगल गाईं।। नारि बेष जे सुर बर बामा। सकल सुभायँ सुंदरी स्यामा।। तिन्हहि देखि सुखु पावहिं नारीं। बिनु पहिचानि प्रानहु ते प्यारीं।। बार बार सनमानहिं रानी। उमा रमा सारद सम जानी।। सीय सँवारि समाजु बनाई। मुदित मंडपहिं चलीं लवाई।।

योग्य वेळ पाहून वसिष्ठांनी बोलावले; ते ऐकून शतानंद आदराने आले. "आता लवकर जाऊन राजकुमारीला आणा" ही आज्ञा मिळाल्यावर मुनी आनंदाने निघाले. राण्यांनी हे शब्द ऐकून आपल्या ज्ञानी सख्यांसह आनंद व्यक्त केला. त्यांनी ब्राह्मण स्त्रिया आणि कुलातील वृद्धांना बोलावले आणि कुलरीतीनुसार मंगलगीते गायली. ज्या देवता सुंदर स्त्रियांचे रूप धारण करून आल्या होत्या, त्या सर्व स्वभावतः सुंदर आणि श्यामवर्णाच्या होत्या. त्यांना पाहून स्त्रियांना आनंद मिळाला; ओळख न लागताही त्या त्यांच्यावर प्राणापेक्षाही अधिक प्रेम करू लागल्या. राण्यांनी त्यांचा वारंवार सन्मान केला, त्यांना उमा, रमा आणि सारदा समजून. त्यांनी सीतेचा शृंगार करून मिरवणूक तयार केली; आनंदाने तिला मंडपात नेले.

Verse 674 (छंद)

चलि ल्याइ सीतहि सखीं सादर सजि सुमंगल भामिनीं। नवसप्त साजें सुंदरी सब मत्त कुंजर गामिनीं।। कल गान सुनि मुनि ध्यान त्यागहिं काम कोकिल लाजहीं। मंजीर नूपुर कलित कंकन ताल गती बर बाजहीं।।

सख्यांसह चालत सीतेला आदराने आणले; सुंदर स्त्रिया सर्व शुभ आभूषणांनी सजल्या होत्या. सातशे सुंदर स्त्रिया निघाल्या, त्यांचे चालणे मदोन्मत्त हत्तींसारखे होते. त्यांचे गाणे ऐकून मुनींनी ध्यान सोडले; प्रेमाचे कोकिळ लाजले. पायातले पैंजण, घुंगरू आणि मनगटातले कंकण त्यांच्या सुरेल चालीने वाजत होते.

Verse 675 (दोहा/सोरठा)

सोहति बनिता बृंद महुँ सहज सुहावनि सीय। छबि ललना गन मध्य जनु सुषमा तिय कमनीय।।322।।

सीता स्त्रियांच्या समूहात सहजच शोभून दिसत होती, ती स्वभावतः सुंदर होती. तिचे सौंदर्य अशा एका सुंदर स्त्रीसारखे होते, जी अनेक तरुणींच्या मध्ये शोभून दिसते.

Verse 676 (चौपाई)

सिय सुंदरता बरनि न जाई। लघु मति बहुत मनोहरताई।। आवत दीखि बरातिन्ह सीता।।रूप रासि सब भाँति पुनीता।। सबहि मनहिं मन किए प्रनामा। देखि राम भए पूरनकामा।। हरषे दसरथ सुतन्ह समेता। कहि न जाइ उर आनँदु जेता।। सुर प्रनामु करि बरसहिं फूला। मुनि असीस धुनि मंगल मूला।। गान निसान कोलाहलु भारी। प्रेम प्रमोद मगन नर नारी।। एहि बिधि सीय मंडपहिं आई। प्रमुदित सांति पढ़हिं मुनिराई।। तेहि अवसर कर बिधि ब्यवहारू। दुहुँ कुलगुर सब कीन्ह अचारू।।

सीतेचे सौंदर्य वर्णन करता येत नाही; माझी लहान बुद्धी तिच्या मोठ्या मनोहरतेला समजू शकत नाही. वरात पाहून सीता आली, ती सौंदर्याचा सागर, सर्व प्रकारे पवित्र. सर्वांनी मनात मनाने नमस्कार केला; रामाला पाहून ते पूर्णकाम झाले. दशरथ आपल्या पुत्रांसह आनंदित झाले; त्यांच्या हृदयातील आनंद सांगता येत नाही. देवांनी नमस्कार करून फुले वर्षावली आणि मुनींनी मंगलमूल आशीर्वाद दिले. गाणे, नगारे आणि मोठा कोलाहल; पुरुष आणि स्त्रिया प्रेम आणि आनंदात मग्न होते. अशाप्रकारे सीता मंडपात आली; आनंद आणि शांतीने मुनींनी पवित्र श्लोक पठण केले. त्या वेळी विधीप्रमाणे दोन्ही कुलांच्या गुरुंनी सर्व विधी केले.

Verse 677 (छंद)

आचारु करि गुर गौरि गनपति मुदित बिप्र पुजावहीं। सुर प्रगटि पूजा लेहिं देहिं असीस अति सुखु पावहीं।। मधुपर्क मंगल द्रब्य जो जेहि समय मुनि मन महुँ चहैं। भरे कनक कोपर कलस सो सब लिएहिं परिचारक रहैं।।1।। कुल रीति प्रीति समेत रबि कहि देत सबु सादर कियो। एहि भाँति देव पुजाइ सीतहि सुभग सिंघासनु दियो।। सिय राम अवलोकनि परसपर प्रेम काहु न लखि परै।। मन बुद्धि बर बानी अगोचर प्रगट कबि कैसें करै।।2।।

विधी करून गुरु, गौरी आणि गणपती यांची आनंदी ब्राह्मणांनी पूजा केली. देव प्रकट होऊन पूजा स्वीकारली आणि आशीर्वाद दिला; मोठे सुख मिळाले. जे जे मधुपर्क, मंगल द्रव्य मुनींच्या मनात त्या वेळी हवे होते, सोन्याची भांडी आणि कलश त्यांनी भरले; सेवक सर्व घेऊन उभे होते. कुलरीती आणि प्रेमाने सूर्याचे स्मरण करून सर्व आदराने केले. अशाप्रकारे देवांची पूजा करून सीतेला सुंदर सिंहासन दिले. सीता आणि राम एकमेकांकडे पाहत असताना त्यांचे परस्पर प्रेम कोणालाही दिसत नाही. ते मन, बुद्धी, वाणी आणि इंद्रियांपलीकडचे आहे; कवी कसे व्यक्त करू शकेल?

Verse 678 (दोहा/सोरठा)

होम समय तनु धरि अनलु अति सुख आहुति लेहिं। बिप्र बेष धरि बेद सब कहि बिबाह बिधि देहिं।।323।।

होमाच्या वेळी अग्निदेवाने शरीर धारण केले आणि मोठ्या आनंदाने आहुती स्वीकारल्या. ब्राह्मणांचे रूप धारण करून वेद स्वतः सर्व विवाह विधी सांगत होते.

Verse 679 (चौपाई)

जनक पाटमहिषी जग जानी। सीय मातु किमि जाइ बखानी।। सुजसु सुकृत सुख सुदंरताई। सब समेटि बिधि रची बनाई।। समउ जानि मुनिबरन्ह बोलाई। सुनत सुआसिनि सादर ल्याई।। जनक बाम दिसि सोह सुनयना। हिमगिरि संग बनि जनु मयना।। कनक कलस मनि कोपर रूरे। सुचि सुंगध मंगल जल पूरे।। निज कर मुदित रायँ अरु रानी। धरे राम के आगें आनी।। पढ़हिं बेद मुनि मंगल बानी। गगन सुमन झरि अवसरु जानी।। बरु बिलोकि दंपति अनुरागे। पाय पुनीत पखारन लागे।।

जनक आणि त्यांची पत्नी जगात प्रसिद्ध आहेत; सीता, त्यांची माता, कशी वर्णन करावी? तिची कीर्ती, पुण्य, सुख आणि सौंदर्य; ब्रह्मदेवाने हे सर्व एकत्र करून तिला निर्माण केले. योग्य वेळ जाणून महर्षींना बोलावले; ऐकून सुवासिनींनी आदराने मंगल वस्तू आणल्या. जनकांच्या डाव्या बाजूला सुंदर नेत्रांची राणी शोभून दिसत होती, जणू हिमालयाजवळ चंद्रमा प्रकट झाला. सोन्याचे कलश, रत्नजडित भांडी, सुंदर आणि पवित्र, सुगंधी आणि मंगल जलाने भरलेली. आनंदाने राजा आणि राणीने स्वतःच्या हाताने ती घेऊन रामासमोर ठेवली. मुनींनी वेदांचे मंगल शब्दांनी पठण केले; योग्य वेळ जाणून आकाशातून फुलांचा वर्षाव झाला. दांपत्य प्रेम पाहून त्यांनी त्यांच्या पवित्र पायांचे धुवन सुरू केले.

Verse 680 (छंद)

लागे पखारन पाय पंकज प्रेम तन पुलकावली। नभ नगर गान निसान जय धुनि उमगि जनु चहुँ दिसि चली।। जे पद सरोज मनोज अरि उर सर सदैव बिराजहीं। जे सकृत सुमिरत बिमलता मन सकल कलि मल भाजहीं।।1।। जे परसि मुनिबनिता लही गति रही जो पातकमई। मकरंदु जिन्ह को संभु सिर सुचिता अवधि सुर बरनई।। करि मधुप मन मुनि जोगिजन जे सेइ अभिमत गति लहैं। ते पद पखारत भाग्यभाजनु जनकु जय जय सब कहै।।2।। बर कुअँरि करतल जोरि साखोचारु दोउ कुलगुर करैं। भयो पानिगहनु बिलोकि बिधि सुर मनुज मुनि आँनद भरैं।। सुखमूल दूलहु देखि दंपति पुलक तन हुलस्यो हियो। करि लोक बेद बिधानु कन्यादानु नृपभूषन कियो।।3।। हिमवंत जिमि गिरिजा महेसहि हरिहि श्री सागर दई। तिमि जनक रामहि सिय समरपी बिस्व कल कीरति नई।। क्यों करै बिनय बिदेहु कियो बिदेहु मूरति सावँरी। करि होम बिधिवत गाँठि जोरी होन लागी भावँरी।।4।।

कमळासारख्या पायांचे धुवन सुरू झाले; प्रेमाने शरीरात रोमांच उभे राहिले. आकाशात गाणे, नगारे, जयघोष उमटला, जणू चारी दिशांनी आनंद पसरला. ते कमळ पाय कामदेवाच्या शत्रूच्या हृदयसरोवरात सदैव विराजमान आहेत, ज्यांचे एक स्मरण केले की मन शुद्ध होते आणि कलियुगाचे सर्व दोष नाहीसे होतात. ज्यांच्या स्पर्शाने मुनीच्या पत्नीला मोक्ष प्राप्त झाला, तरी ती पापमयी होती; ज्यांचा मकरंद शंकर आपल्या शिरावर धारण करतात, ज्यांची देव सदैव स्तुती करतात. ज्यांची मुनी आणि योगी आपल्या मनात पूजा करून इष्ट गती प्राप्त करतात; ते पाय जनकाने, जो भाग्यवान, धुतले, आणि सर्वांनी जय जय म्हटले. श्रेष्ठ ब्राह्मणाने राजकुमार आणि कुमारीच्या तळहात जोडले, कुलगुरू म्हणून विवाह विधी केला. पाणिग्रहण पाहून ब्रह्मा, देव, मनुष्य आणि मुनी आनंदाने भरले. सुखाचे मूळ असलेला वर पाहून दांपत्याचे शरीर रोमांचित झाले आणि हृदय आनंदले. लोक आणि वेद विधानानुसार राजांचा भूषण म्हणून कन्यादान केले. जसे हिमवंताने गिरिजेला शंकराला दिले आणि हरीने श्रीला समुद्राला दिले, तसे जनकाने सीतेला रामाला दिले आणि जगात नवीन कीर्ती पसरली. त्यांनी कसे विनंती करावी? विदेह अंगहीन झाले; त्यांनी विधीप्रमाणे होम केला, गाठ बांधली आणि समारंभ सुरू झाला.

Verse 681 (दोहा/सोरठा)

जय धुनि बंदी बेद धुनि मंगल गान निसान। सुनि हरषहिं बरषहिं बिबुध सुरतरु सुमन सुजान।।324।।

जयघोष, आशीर्वाद, वैदिक मंत्र, मंगलगीत आणि नगाऱ्यांसह ज्ञानी देव आनंदले आणि स्वर्गातील वृक्षांतून फुले वर्षावली.

Verse 682 (चौपाई)

कुअँरु कुअँरि कल भावँरि देहीं।।नयन लाभु सब सादर लेहीं।। जाइ न बरनि मनोहर जोरी। जो उपमा कछु कहौं सो थोरी।। राम सीय सुंदर प्रतिछाहीं। जगमगात मनि खंभन माहीं । मनहुँ मदन रति धरि बहु रूपा। देखत राम बिआहु अनूपा।। दरस लालसा सकुच न थोरी। प्रगटत दुरत बहोरि बहोरी।। भए मगन सब देखनिहारे। जनक समान अपान बिसारे।। प्रमुदित मुनिन्ह भावँरी फेरी। नेगसहित सब रीति निबेरीं।। राम सीय सिर सेंदुर देहीं। सोभा कहि न जाति बिधि केहीं।। अरुन पराग जलजु भरि नीकें। ससिहि भूष अहि लोभ अमी कें।। बहुरि बसिष्ठ दीन्ह अनुसासन। बरु दुलहिनि बैठे एक आसन।।

राजकुमार आणि कुमारी लाज आणि आनंदाने भारले; त्यांनी एकमेकांकडे पाहून आदराने ते दर्शन स्वीकारले. ते मनोहर मिलन वर्णन करता येत नाही; जी कोणती उपमा दिली ती अपुरी ठरेल. राम आणि सीता अत्यंत सुंदर दिसत होते, खांबांमधील मण्यांप्रमाणे चमकत होते. जणू कामदेव आणि रतीने अनेक रूपे धारण केली आणि रामाचा अनुपम विवाह पाहत आहेत. त्यांच्या नजरेत इच्छा आणि लाजेची कमतरता नव्हती; पुन्हा पुन्हा ते दिसले आणि लपले. सर्व पाहणारे मंत्रमुग्ध झाले; जनकांप्रमाणे त्यांनी आपले स्वतःचे विसरले. आनंदी मुनींनी सर्व विधी आणि देणग्यांसह विवाह समारंभ पूर्ण केला. राम आणि सीतेने आपल्या शिरावर सिंदूर लावले; त्यांचे तेज कोणीही वर्णन करू शकत नाही. कमळाच्या लाल परागाप्रमाणे चंद्रमा सजला; सर्प अमृताच्या लोभाने भरला. नंतर वसिष्ठांनी शिक्षण दिले आणि वर आणि वधू एकाच आसनावर बसले.

Verse 683 (छंद)

बैठे बरासन रामु जानकि मुदित मन दसरथु भए। तनु पुलक पुनि पुनि देखि अपनें सुकृत सुरतरु फल नए।। भरि भुवन रहा उछाहु राम बिबाहु भा सबहीं कहा। केहि भाँति बरनि सिरात रसना एक यहु मंगलु महा।।1।। तब जनक पाइ बसिष्ठ आयसु ब्याह साज सँवारि कै। माँडवी श्रुतिकीरति उरमिला कुअँरि लईं हँकारि के।। कुसकेतु कन्या प्रथम जो गुन सील सुख सोभामई। सब रीति प्रीति समेत करि सो ब्याहि नृप भरतहि दई।।2।। जानकी लघु भगिनी सकल सुंदरि सिरोमनि जानि कै। सो तनय दीन्ही ब्याहि लखनहि सकल बिधि सनमानि कै।। जेहि नामु श्रुतकीरति सुलोचनि सुमुखि सब गुन आगरी। सो दई रिपुसूदनहि भूपति रूप सील उजागरी।।3।। अनुरुप बर दुलहिनि परस्पर लखि सकुच हियँ हरषहीं। सब मुदित सुंदरता सराहहिं सुमन सुर गन बरषहीं।। सुंदरी सुंदर बरन्ह सह सब एक मंडप राजहीं। जनु जीव उर चारिउ अवस्था बिमुन सहित बिराजहीं।।4।।

राम आणि जानकी आसनावर विराजले; दशरथाचे मन आनंदाने भरले आणि त्यांचे शरीर पुनः पुनः पुलकित होते, जेव्हा ते आपल्या पुण्याच्या दिव्य वृक्षाचे नवीन फळ पाहत होते. संपूर्ण जग आनंदाने भरले; सर्वजण फक्त रामाच्या विवाहाबद्दल बोलत होते. ही महान शुभ घटना जीभ कशी वर्णन करू? तेव्हा जनकाने वसिष्ठांची आज्ञा घेऊन विवाहाची व्यवस्था केली. त्यांनी मांडवी, श्रुतकीर्ती आणि ऊर्मिला यांना मोठ्या समारंभाने राजकुमारांना दिले. कुशध्वजाची कन्या, जी सद्गुण, लज्जा, आनंद आणि सौंदर्याने सुशोभित होती, तिला त्यांनी भरताला सर्व सन्मान आणि प्रेमाने विवाहास दिले. तिला जानकीची धाकटी बहीण, सर्व सुंदर स्त्रियांची शिरोमणी समजून तिला लक्ष्मणाला सर्व सन्मानाने दिले. जिचे नाव श्रुतकीर्ती होते, सुंदर डोळे, मनोहर चेहरा, सर्व गुणांमध्ये अग्रगण्य, तिला शत्रुसंहारकाला दिले, ज्यांचे सौंदर्य आणि सद्गुण प्रसिद्ध होते. वर आणि वधूंमध्ये योग्य जोडीदार पाहून त्यांच्या हृदयात लाज आणि आनंद दोन्ही आले. सर्वजण आनंदी झाले आणि त्यांच्या सौंदर्याची स्तुती केली, तर देवांनी आकाशातून फुलांचा वर्षाव केला. सुंदर वधू आणि मनोहर वर एकाच मंडपात एकत्र चमकत होते, जणू चार आश्रम ऋषींसह हृदयात विराजले आहेत.

Verse 684 (दोहा/सोरठा)

मुदित अवधपति सकल सुत बधुन्ह समेत निहारि। जनु पार महिपाल मनि क्रियन्ह सहित फल चारि।।325।।

आनंदित अयोध्यापती सर्व आपल्या पुत्रांना त्यांच्या वधूंसह पाहत होते, जणू एखादा राजा चार इच्छापूर्ण वृक्ष फळांसह पाहत आहे.

Verse 685 (चौपाई)

जसि रघुबीर ब्याह बिधि बरनी। सकल कुअँर ब्याहे तेहिं करनी।। कहि न जाइ कछु दाइज भूरी। रहा कनक मनि मंडपु पूरी।। कंबल बसन बिचित्र पटोरे। भाँति भाँति बहु मोल न थोरे।। गज रथ तुरग दास अरु दासी। धेनु अलंकृत कामदुहा सी।। बस्तु अनेक करिअ किमि लेखा। कहि न जाइ जानहिं जिन्ह देखा।। लोकपाल अवलोकि सिहाने। लीन्ह अवधपति सबु सुखु माने।। दीन्ह जाचकन्हि जो जेहि भावा। उबरा सो जनवासेहिं आवा।। तब कर जोरि जनकु मृदु बानी। बोले सब बरात सनमानी।।

जसे रघुवीराचा विवाह वर्णन केला गेला, तसेच सर्व राजकुमारांचे विवाह संपन्न झाले. दिलेली भेटवस्तू सांगण्याबाहेर होती, अत्यंत प्रचुर; सोने आणि रत्नांचा मंडप भरला होता. लोकरी, वस्त्रे आणि अनेक प्रकारची उत्तम कापड, विविध प्रकारची आणि मोठ्या मूल्याची, मोजण्याबाहेर होती. हत्ती, रथ, घोडे, पुरुष आणि स्त्री सेवक, आणि इच्छापूर्ण कामधेनूसारखी सुशोभित गाई. वस्तू असंख्य होत्या; कोण गणण करू शकेल? त्या सांगता येत नाहीत; फक्त ते ज्यांनी पाहिले तेच जाणतात. जगाचे रक्षक आश्चर्याने पाहत होते; अयोध्येचे स्वामी सर्व आनंदाने स्वीकारले. त्यांनी प्रत्येक याचकाला जे आवडत होते ते दिले; अशा प्रकारे विवाह पाहुणे आपल्या निवासस्थानी परतले. तेव्हा जनकाने हात जोडून सर्व विवाह पाहुण्यांचा सन्मान करत मृदू शब्दांत बोलले.

Verse 686 (छंद)

सनमानि सकल बरात आदर दान बिनय बड़ाइ कै। प्रमुदित महा मुनि बृंद बंदे पूजि प्रेम लड़ाइ कै।। सिरु नाइ देव मनाइ सब सन कहत कर संपुट किएँ। सुर साधु चाहत भाउ सिंधु कि तोष जल अंजलि दिएँ।।1।। कर जोरि जनकु बहोरि बंधु समेत कोसलराय सों। बोले मनोहर बयन सानि सनेह सील सुभाय सों।। संबंध राजन रावरें हम बड़े अब सब बिधि भए। एहि राज साज समेत सेवक जानिबे बिनु गथ लए।।2।। ए दारिका परिचारिका करि पालिबीं करुना नई। अपराधु छमिबो बोलि पठए बहुत हौं ढीट्यो कई।। पुनि भानुकुलभूषन सकल सनमान निधि समधी किए। कहि जाति नहिं बिनती परस्पर प्रेम परिपूरन हिए।।3।। बृंदारका गन सुमन बरिसहिं राउ जनवासेहि चले। दुंदुभी जय धुनि बेद धुनि नभ नगर कौतूहल भले।। तब सखीं मंगल गान करत मुनीस आयसु पाइ कै। दूलह दुलहिनिन्ह सहित सुंदरि चलीं कोहबर ल्याइ कै।।4।।

संपूर्ण विवाह पाहुण्यांचा आदर, दान, नम्रता आणि मोठ्या स्तुतीने सन्मान करून, मुनींचा समूह आनंदाने भरून प्रेम आणि भक्तीने पूजा अर्पण केली. देवांनी डोके नमवून, पूजा करून, हात जोडून सर्वांना सांगितले: देव आणि साधू प्रेमाच्या सागराला संतुष्ट करू इच्छितात; ते अंजलीत जल अर्पण करतात. जनकाने हात जोडून पुन्हा कोसलरायाशी, आपल्या नातेवाईकांसह, हृदय मोहिनी घालणाऱ्या शब्दांत, प्रेम, सद्गुण आणि सुस्वभावाने बोलले. हे राजन, आपण आता सर्व प्रकारे आपले नातेवाईक झालो आहोत; आम्हाला या संपूर्ण राजवैभवासह आपले सेवक समजा, कोणताही संकोच न ठेवता. ह्या कन्या सेविका म्हणून सेवा करतील; त्यांचा नवीन करुणेने सांभाळ करा. कोणतेही दोष क्षमा करा; मी खूप बोललो आणि धाडसी झालो. नंतर सर्वांचा सन्मान करून, सूर्यवंशाचा अलंकार असलेल्याने धनाध्यक्षाला आपला नातेवाईक बनवले. भाषणाची गरज नव्हती; त्यांची हृदये परस्पर प्रेमाने भरली होती. देवांच्या समूहांनी फुलांचा वर्षाव केला जेव्हा राजे आपल्या निवासस्थानी गेले. विजयी ढोल आणि वैदिक मंत्रांचा नाद आकाशात गुंजला; नगर आश्चर्याने भरले. नंतर मुनीश्वरांच्या आज्ञेने स्त्रियांनी शुभ गीते गायली आणि सुंदर वधू, वरांसह, विवाह मंडपात गेल्या.

Verse 687 (दोहा/सोरठा)

पुनि पुनि रामहि चितव सिय सकुचति मनु सकुचै न। हरत मनोहर मीन छबि प्रेम पिआसे नैन।।326।।

पुनः पुनः सीता रामाकडे पाहत होती; तिचे मन लाजले होते, परंतु ती लाजत नव्हती. तिचे मनोहर डोळे, प्रेमाने तहानलेले, त्याच्या रूपाच्या मोहक सौंदर्याचे दर्शन घेत होते.

Verse 688 (चौपाई)

स्याम सरीरु सुभायँ सुहावन। सोभा कोटि मनोज लजावन।। जावक जुत पद कमल सुहाए। मुनि मन मधुप रहत जिन्ह छाए।। पीत पुनीत मनोहर धोती। हरति बाल रबि दामिनि जोती।। कल किंकिनि कटि सूत्र मनोहर। बाहु बिसाल बिभूषन सुंदर।। पीत जनेउ महाछबि देई। कर मुद्रिका चोरि चितु लेई।। सोहत ब्याह साज सब साजे। उर आयत उरभूषन राजे।। पिअर उपरना काखासोती। दुहुँ आँचरन्हि लगे मनि मोती।। नयन कमल कल कुंडल काना। बदनु सकल सौंदर्ज निधाना।। सुंदर भृकुटि मनोहर नासा। भाल तिलकु रुचिरता निवासा।। सोहत मौरु मनोहर माथे। मंगलमय मुकुता मनि गाथे।।

त्यांचे श्याम शरीर स्वभावतः सुंदर होते; त्याचा तेज कोटी कामदेवांना लाजवत होता. त्यांचे कमळासारखे चरण पायलांनी सुशोभित होते; मुनींची मने, मधुमक्षिकांप्रमाणे, नेहमी त्यांच्यावर भ्रमण करत होती. त्यांची पिवळी, पवित्र आणि मनोहर धोती चमकत होती; ती सूर्य आणि विद्युत यांच्या सौंदर्याची धारक होती. त्यांचे कटि प्रदेश लहान घुंगरांच्या मनोहर पट्ट्याने सुशोभित होता; त्यांचे बाहू रुंद आणि सुंदर अलंकारांनी सजलेले होते. त्यांची पिवळी जनेऊ धागा महान सौंदर्य देत होता; त्यांच्या हातातील अंगठी हृदय हिरावून घेत होती. ते सर्व विवाह अलंकारांनी सजलेले चमकत होते; त्यांच्या छातीवर हार शोभत होता. त्यांचे वरचे वस्त्र पिवळे होते; दोन्ही वस्त्रांच्या किनारी मोती आणि रत्नांनी जडलेल्या होत्या. त्यांचे कमळासारखे डोळे आणि कान कुंडलांनी सुशोभित होते; त्यांचा चेहरा सर्व सौंदर्याचा खजिना होता. त्यांचे सुंदर भुवया आणि मनोहर नाक, त्यांचे तिलक लावलेले कपाळ, तेजाचे निवासस्थान होते. त्यांचे मनोहर शिर मुकुटाने सुशोभित होते; ते शुभ होते आणि मोती आणि रत्नांनी जडलेले होते.

Verse 689 (छंद)

गाथे महामनि मौर मंजुल अंग सब चित चोरहीं। पुर नारि सुर सुंदरीं बरहि बिलोकि सब तिन तोरहीं।। मनि बसन भूषन वारि आरति करहिं मंगल गावहिं। सुर सुमन बरिसहिं सूत मागध बंदि सुजसु सुनावहीं।।1।। कोहबरहिं आने कुँअर कुँअरि सुआसिनिन्ह सुख पाइ कै। अति प्रीति लौकिक रीति लागीं करन मंगल गाइ कै।। लहकौरि गौरि सिखाव रामहि सीय सन सारद कहैं। रनिवासु हास बिलास रस बस जन्म को फलु सब लहैं।।2।। निज पानि मनि महुँ देखिअति मूरति सुरूपनिधान की। चालति न भुजबल्ली बिलोकनि बिरह भय बस जानकी।। कौतुक बिनोद प्रमोदु प्रेमु न जाइ कहि जानहिं अलीं। बर कुअँरि सुंदर सकल सखीं लवाइ जनवासेहि चलीं।।3।। तेहि समय सुनिअ असीस जहँ तहँ नगर नभ आनँदु महा। चिरु जिअहुँ जोरीं चारु चारयो मुदित मन सबहीं कहा।। जोगीन्द्र सिद्ध मुनीस देव बिलोकि प्रभु दुंदुभि हनी। चले हरषि बरषि प्रसून निज निज लोक जय जय जय भनी।।4।।

मुकुट महान रत्नांनी जडलेला होता; त्यांचे मनोहर अंग प्रत्येक हृदयाला हिरावून नेत होते. नगरातील स्त्रिया आणि सुंदर देवी त्यांच्याकडे पाहून त्यांची स्तुती करत होत्या, सर्व मर्यादा तोडून. त्यांनी जल, वस्त्र आणि अलंकारांनी आरती अर्पण केली आणि शुभ गीते गायली. देवांनी फुलांचा वर्षाव केला; भट आणि स्तुतिकारक त्यांच्या गौरवशाली कीर्तीचे गायन करत होते. राजकुमार आणि राजकुमारी विवाह मंडपात आणले गेले; सुवासिनी स्त्रिया, आनंदाने भरून, मोठ्या प्रेमाने, लौकिक परंपरेनुसार शुभ संस्कार करत होत्या. गौर वर्णाच्या स्त्रिया राम आणि सीतेला शिकवत होत्या; त्या ज्ञानाचे शब्द बोलत होत्या. स्त्रियांच्या निवासस्थानी, हास्य, क्रीडा आणि प्रेमाच्या आनंदाने भरून, त्यांनी आपल्या जन्माचे फळ प्राप्त केले. त्यांच्या हातातील रत्नजडित आरशांमध्ये त्या सौंदर्याचा खजिना असलेल्या मूर्तीचे दर्शन घेत होत्या. जानकी, विरहाच्या भीतीने ग्रासलेली, पाहण्यासाठी आपले बाहू उचलू शकत नव्हती. आनंद, क्रीडा, हर्ष आणि प्रेम सांगता येत नाही; फक्त त्या स्त्रियांना माहित आहे. सुंदर वधू, सर्व सख्यांसह, विवाह मंडपात गेल्या. त्या वेळी, नगर आणि आकाश मोठ्या आनंदाने भरलेल्या आशीर्वादांचे ऐका. तुम्ही चिरंजीवी राहा! ते सर्व आनंदी हृदयाने म्हणाले; चारही राजकुमारांना मिठी मारली. योगीश्वर, सिद्ध, मुनीश्वर आणि देव, प्रभूचे दर्शन घेऊन विजयी ढोल वाजवले. ते आनंदाने निघाले, फुलांचा वर्षाव करून, आणि आपल्या आपल्या लोकांमध्ये जय जय जय म्हणत गेले.

Verse 690 (दोहा/सोरठा)

सहित बधूटिन्ह कुअँर सब तब आए पितु पास। सोभा मंगल मोद भरि उमगेउ जनु जनवास।।327।।

तेव्हा सर्व राजकुमार आपल्या वधूंसह आपल्या पित्यांकडे आले. शोभा, शुभता आणि आनंद नगराला भरून गेला, जणू ते जन्मस्थानच असावे.

Verse 691 (चौपाई)

पुनि जेवनार भई बहु भाँती। पठए जनक बोलाइ बराती।। परत पाँवड़े बसन अनूपा। सुतन्ह समेत गवन कियो भूपा।। सादर सबके पाय पखारे। जथाजोगु पीढ़न्ह बैठारे।। धोए जनक अवधपति चरना। सीलु सनेहु जाइ नहिं बरना।। बहुरि राम पद पंकज धोए। जे हर हृदय कमल महुँ गोए।। तीनिउ भाई राम सम जानी। धोए चरन जनक निज पानी।। आसन उचित सबहि नृप दीन्हे। बोलि सूपकारी सब लीन्हे।। सादर लगे परन पनवारे। कनक कील मनि पान सँवारे।।

नंतर अनेक प्रकारे विवाह भोज झाले; जनकाने पाठवून विवाह पाहुण्यांना बोलावले. त्यांनी त्यांचे पाय धुऊन अद्वितीय वस्त्रे दिली; राजाने आपल्या पुत्रींसह प्रस्थान संस्कार केले. आदराने त्यांनी सर्वांचे पाय धुतले आणि त्यांना त्यांच्या पदवीनुसार बसवले. जनकाने अयोध्यापतींचे चरण धुतले; त्यांचा सद्गुण आणि प्रेम वर्णन करता येत नाही. पुन्हा त्यांनी रामाचे कमळासारखे चरण धुतले, जे हृदय कमळातील अपवित्रता दूर करतात. त्यांनी तीनही भावांना रामासमान समजून आपल्या हातांनी त्यांचे चरण धुतले. राजाने सर्वांना योग्य आसन दिले आणि बोलून सर्वांना आपले जावई म्हणून स्वीकारले. आदराने त्यांनी आपल्या पाहुण्यांचा सत्कार सुरू केला; त्यांनी त्यांना सोन्याचे अलंकार आणि रत्नांनी सजवले.

Verse 692 (दोहा/सोरठा)

सूपोदन सुरभी सरपि सुंदर स्वादु पुनीत। छन महुँ सब कें परुसि गे चतुर सुआर बिनीत।।328।।

अन्न सुगंधित, सुंदर, स्वादिष्ट आणि पवित्र होते. क्षणात कुशल आणि नम्र स्वागतकर्त्यांनी सर्वांना सर्वकाही परोपकाराने सेवन केले.

Verse 693 (चौपाई)

पंच कवल करि जेवन लअगे। गारि गान सुनि अति अनुरागे।। भाँति अनेक परे पकवाने। सुधा सरिस नहिं जाहिं बखाने।। परुसन लगे सुआर सुजाना। बिंजन बिबिध नाम को जाना।। चारि भाँति भोजन बिधि गाई। एक एक बिधि बरनि न जाई।। छरस रुचिर बिंजन बहु जाती। एक एक रस अगनित भाँती।। जेवँत देहिं मधुर धुनि गारी। लै लै नाम पुरुष अरु नारी।। समय सुहावनि गारि बिराजा। हँसत राउ सुनि सहित समाजा।। एहि बिधि सबहीं भौजनु कीन्हा। आदर सहित आचमनु दीन्हा।।

त्यांनी पाच घास घेऊन भोजनास प्रारंभ केला; गाणी आणि वाद्यांचे गीत ऐकून त्यांना अत्यंत आनंद झाला. अनेक प्रकारचे पदार्थ वाढण्यात आले, अमृतासारखे, ज्यांचे वर्णन करणे अशक्य. ज्ञानी सेवकांनी त्यांना सेवा करण्यास सुरुवात केली; पदार्थांचे अनेक प्रकार होते, त्यांची नावे कोण जाणू शकेल? चार प्रकारचे अन्न तयार केले होते; प्रत्येकाचे वर्णन करणे शक्य नाही. पदार्थ अनेक प्रकारचे, रुचिकर आणि स्वादिष्ट होते; प्रत्येकात असंख्य रस होते. जेवताना ते मधुर गीते गाऊ लागले; पुरुष आणि स्त्रिया नावे घेऊन गाऊ लागले. वेळ सुंदर होता, गायन भव्य होते; राजाने ते ऐकून हसले, सभासदांसह. या प्रकारे सर्वांनी भोजन केले; आदराने त्यांना आचमन दिले.

Verse 694 (दोहा/सोरठा)

देइ पान पूजे जनक दसरथु सहित समाज। जनवासेहि गवने मुदित सकल भूप सिरताज।।329।।

जनकांनी दशरथ आणि संपूर्ण सभेचा पानाने पूजा केली. सर्व राजे, आनंदित होऊन, आपापल्या निवासस्थानी प्रस्थान केले.