Prashna 1

Verse 1.1

सुकेशा च भारद्वाजः शैब्यश्च सत्यकामः सौर्यायणी च गार्ग्यः कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष ह वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते ह समि...

ભારદ્વાજનો પુત્ર સુકેશ, અને શિબિનો પુત્ર સત્યકામ, અને સૂર્યવંશીય ગાર્ગ્ય, અને અશ્વલનો પુત્ર કૌસલ્ય, અને વિદર્ભદેશના ભાર્ગવ, અને કાત્યનો પુત્ર કબન્ધી—આ બધા બ્રહ્મને સમર્પિત, બ્રહ્મમાં સ્થિત, પરમ બ્રહ્મની અન્વેષણમાં, હાથમાં સમિધા લઈને ભગવંત પિપ્પલાદનાં પાસે ગયા, વિચારી—'તે ખરેખર આપણને આ બધું કહેશે.'

Verse 1.2

तन् ह स ऋषिरुवच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान् पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं ह वो वक्ष्याम इति ॥२॥

ત્યારે તે ઋષિએ તેમને કહ્યું—'તમે બીજું વર્ષ તપ, બ્રહ્મચર્ય અને શ્રદ્ધા સાથે અહીં રહો. જે પ્રશ્નો તમે ઈચ્છો તે પૂછો. જો હું જાણી શકીશ તો તમને બધું કહીશ.'

Verse 1.3

अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ । भगवन् कुतो ह वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ॥३॥

ત્યારે કબન્ધી કાત્યાયને નજીક જઈને પૂછ્યું—'હે ભગવન્ત, આ પ્રાણીઓ ક્યાંથી ઉત્પન્ન થાય છે?'

Verse 1.4

तस्मै स होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः स तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा स मिथुनमुत्पादयते । रयिं च प्राणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ॥४॥

તેને તેણે કહ્યું: સંતાનની ઇચ્છાથી પ્રજાપતિએ તપ કર્યું. તપ કરીને તેણે એક યુગલ ઉત્પન્ન કર્યું—રયિ અને પ્રાણ—એમ વિચારીને કે 'આ બંને મારા અનેક પ્રકારે પ્રજા ઉત્પન્ન કરશે.'

Verse 1.5

आदित्यो ह वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रयिर्वा एतत् सर्वं यन्मूर्तं चामूर्तं च तस्मान्मूर्तिरेव रयिः ॥५॥

સૂર્ય એ પ્રાણ છે; ચંદ્ર એ રયિ છે. આ સર્વ—જે મૂર્ત અને અમૂર્ત છે—તે રયિ છે. તેથી મૂર્તિ જ નિરંતર રયિ છે.

Verse 1.6

अथादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशति तेन प्राच्यान् प्राणान् रश्मिषु सन्निधत्ते । यद्दक्षिणां यत् प्रतीचीं यदुदीचीं यदधो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत् सर्वं प्रकाशयति तेन सर्वान् प्राणान् रश्मिषु सन्नि...

હવે, જ્યારે સૂર્ય ઉગીને પૂર્વ દિશામાં પ્રવેશે, તેથી તે પૂર્વના પ્રાણોને પોતાની કિરણોમાં સ્થાપિત કરે. દક્ષિણ, પશ્ચિમ, ઉત્તર, નીચે, ઉપર અને વચ્ચેની દિશાઓ—જેટલું સંપૂર્ણ પ્રકાશિત કરે, તેથી બધા પ્રાણોને કિરણોમાં સ્થાપિત કરે.

Verse 1.7

स एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽग्निरुदयते । तदेतदृचाऽभ्युक्तम् ॥७॥

તે, આ વિશ્વરૂપ વૈશ્વાનર, પ્રાણ, અગ્નિ રૂપે ઉદય પામે છે. આ વાત ઋગ્વેદમાં કહી શકાય છે.

Verse 1.8

विश्वरूपं हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम् । सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ॥८॥

વિશ્વરૂપ, સુવર્ણમય, સર્વજ્ઞ, પરમ શરણ, એક જ્યોતિ, સહસ્ર કિરણોવાળો, સો રૂપે વર્તતો—આ પ્રજાનો પ્રાણ ઉદય પામે છે, આ સૂર્ય।

Verse 1.9

संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने दक्षिणं चोत्तरं च । तद्ये ह वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते । त एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते । एष ह वै रयि...

વર્ષ (સંવત્સર) જ પ્રજાપતિ છે; તેના બે આયન છે—દક્ષિણ અને ઉત્તર. જે લોકો તેને ‘ઇષ્ટ-પૂર્તથી ઉત્પન્ન પુણ્ય’ તરીકે ઉપાસે છે, તેઓ માત્ર ચંદ્રલોકને જ જીતે છે અને ફરી પાછા ફરતા રહે છે. તેથી સંતાનકામા ઋષિઓ દક્ષિણાયનને સ્વીકારે છે. આ જ રયિ છે—પિતૃયાણ નામે પિતૃઓનો માર્ગ.

Verse 1.10

अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययाऽऽत्मानमन्विष्यादित्यमभिजयन्ते । एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभयमेतत् परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः ॥१०॥

પછી ઉત્તરાયણ માર્ગે, તપ, બ્રહ્મચર્ય, શ્રદ્ધા અને વિદ્યાથી આત્માને શોધીને આદિત્યને પ્રાપ્ત કરે છે. આ પ્રાણોનું આયતન છે, આ અમૃત છે, આ અભય છે, આ પરમ ગતિ છે. આમાંથી તે પાછા ફરતા નથી—આ નિરોધ છે. અને આ શ્લોક છે.

Verse 1.11

पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् । अथेमे अन्य उ परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति ॥११॥

તેઓ કહે છે કે પિતાનાં પાંચ પગ અને બાર રૂપ છે, સ્વર્ગના ઉચ્ચાર્ધમાં વિરાજમાન, વરસાદથી પરિપૂર્ણ। અન્યો કહે છે કે સર્વદર્શી નિમ્નાર્ધમાં છે, સાત ચક્ર અને છ આરાવાળા ચક્ર પર સ્થાપિત।

Verse 1.12

मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रयिः शुक्लः प्रणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन् ॥१२॥

મહિનો ખરેખર પ્રજાપતિ છે. તેનું કૃષ્ણપક્ષ રયિ છે, શુક્લપક્ષ પ્રાણ છે. તેથી ઋષિઓ શુક્લપક્ષમાં યજ્ઞ કરે છે, અન્યો કૃષ્ણપક્ષમાં કરે છે.

Verse 1.13

अहोरात्रो वै प्रजापतिः। तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः। प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते। ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते॥१३॥

અહોરાત્રિ નિશ્ચયે પ્રજાપતિ છે. તેમાં દિવસ સ્વયં પ્રાણ છે અને રાત્રિ સ્વયં રયિ (અન્ન/પદાર્થ) છે. જે દિવસે રતિસુખ સાથે સંયોગ કરે છે, તે પોતાનો પ્રાણ વ્યર્થ વેડફે છે. અને જે રાત્રે રતિ સાથે સંયમપૂર્વક સંયોગ કરે છે—તે જ બ્રહ્મચર્ય (નિયમિત સંયમ) કહેવાય છે.

Verse 1.14

अन्नं वै प्रजापतिः। ततो ह वै तद्रेतः। तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति॥१४॥

અન્ન નિશ્ચયે પ્રજાપતિ છે. તેમાંથી જ તે રેતઃ (બીજ/સર્જન-તત્ત્વ) ઉત્પન્ન થાય છે. તેથી જ આ પ્રજાઓ જન્મે છે.

Verse 1.15

तद्ये ह वै तत्प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते। तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्ठितम्॥१५॥

જે લોકો તે પ્રજાપતિ-વ્રતનું આચરણ કરે છે, તેઓ મિથુન (યુગલ/સંતતિ-સર્જન) ઉત્પન્ન કરે છે. એમને જ આ બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત થાય છે—જેઓમાં તપ અને બ્રહ્મચર્ય છે અને જેમમાં સત્ય દૃઢપણે પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 1.16

तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको न येषु जिह्ममनृतं न माया चेति ॥१६॥

તેમને નિર્મળ, કલંકરહિત બ્રહ્મલોક પ્રાપ્ત થાય છે—જેઓમાં વાંકાપણું નથી, અસત્ય નથી, અને માયાની ક્રિયા પણ નથી, નિશ્ચયે.