Prashna 4

Verse 4.1

अथ हैनं सौर्यायणि गार्ग्यः पप्रच्छ । भगवन्नेतस्मिन् पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देवः स्वप्नान् पश्यति कस्यैतत् सुखं भवति कस्मिन्नु सर्वे सम्प्रतिष्टिता भवन्तीति ॥१॥

પછી સૌર્યાયણી ગાર્ગ્યે તેમને પૂછ્યું: 'હે ભગવન્, આ પુરુષમાં શું સૂતું છે? તેમાં શું જાગૃત રહે છે? કયો દેવ સ્વપ્ન જુએ છે? આ આનંદ કોનો છે? આ બધા શામાં સ્થિત છે?'

Verse 4.2

तस्मै स होवाच । यथा गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं गच्छतः सर्वा एतस्मिंस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति । ताः पुनः पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं ह वै तत् सर्वं परे देवे मनस्येकीभवति तेन तर्ह्येष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न...

તેમને કહ્યું: 'હે ગાર્ગ્ય, જેમ સૂર્યના કિરણો અસ્તાચળાવે ત્યારે બધા તે તેજોમંડળમાં એકરૂપ થાય છે, અને ફરી ઉદય થાય ત્યારે પ્રકટે છે—એમ નિશ્ચયથી આ બધું પરમ દેવ મનમાં એકરૂપ થાય છે. તેથી આ પુરુષ સાંભળતો નથી, જોતો નથી, સૂંઘતો નથી, ચાખતો નથી, સ્પર્શતો નથી, બોલતો નથી, લેતો નથી, આનંદ લેતો નથી, ત્યજતો નથી, ચાલતો નથી—એમ કહે છે કે તે સૂતો છે.'

Verse 4.3

प्राणा वा अग्र एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति । गार्हपत्यो ह वा एषोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्गार्हपत्यात् प्रणीयते प्रणयनादाहवनीयः प्राणः ॥३॥

પ્રાણ નિશ્ચયથી આ પુરમાં જાગૃત રહે છે. આ અપાન ગાર્હપત્ય અગ્નિ છે; વ્યાન અન્વાહાર્યપચન અગ્નિ છે. ગાર્હપત્યમાંથી આહવનીય પ્રજવલિત થાય છે, તેથી પ્રાણ આહવનીય છે.

Verse 4.4

यदुच्छ्वासनिःश्वासावेतावाहुती समं नयतीति स समानः । मनो ह वाव यजमानः । इष्टफलमेवोदानः । स एनं यजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति ॥४॥

જે શ્વાસ અને નિઃશ્વાસ રૂપી બે આહુતિઓને સમાન રીતે લઈ જાય તે સમાન છે. મન જ યજમાન છે. યજ્ઞનું ફળ જ ઉદાન છે. તે આ યજમાનને દિવસ પછી દિવસ બ્રહ્મમાં લઈ જાય છે.

Verse 4.5

अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति । यद्दृष्टं दृष्टमनुपश्यति श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनः पुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं च श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं च सच्च...

અહીં આ દિવ્ય જીવ સ્વપ્નમાં મહિમાનો અનુભવ કરે છે. જે જોયું તેને ફરી જોયેલા રૂપે જુએ છે; જે સાંભળ્યું તેને ફરી સાંભળે છે; અન્ય દેશ અને દિશામાં અનુભવેલું તેને વારંવાર અનુભવે છે. દૃષ્ટ અને અદૃષ્ટ, શ્રુત અને અશ્રુત, અનુભૂત અને અનનુભૂત, સત અને અસત - બધું જુએ છે; સર્વરૂપ થઈને સર્વ જુએ છે.

Verse 4.6

स यदा तेजसाऽभिभूतो भवति । अत्रैष देवः स्वप्नान्न पश्यत्यथ यदैतस्मिञ्शरीर एतत्सुखं भवति ॥६॥

જ્યારે તે તેજસથી આવૃત થાય છે, ત્યારે આ દિવ્ય જીવ સ્વપ્ન દર્શન કરતો નથી. પછી આ શરીરમાં જ આ સુખ ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 4.7

स यथा सोम्य वयांसि वसोवृक्षं सम्प्रतिष्ठन्ते । एवं ह वै तत् सर्वं पर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥७॥

જેમ હે પ્રિય વત્સ, પક્ષીઓ વૃક્ષમાં આશરો લે છે, તેમ જ ખરેખર આ બધું પરમ આત્મામાં આશરો પામે છે।

Verse 4.8

पृथिवी च पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा च तेजश्च तेजोमात्रा च वायुश्च वायुमात्रा चाकाशश्चाकाशमात्रा च चक्षुश्च द्रष्टव्यं च श्रोत्रं च श्रोतव्यं च घ्राणं च घ्रातव्यं च रसश्च रसयितव्यं च त्वक्च स्पर्शयित...

પૃથ્વી અને પૃથ્વીનું માપ/આધાર; જળ અને જળનું માપ; તેજ (અગ્નિ) અને તેજનું માપ; વાયુ અને વાયુનું માપ; આકાશ અને આકાશનું માપ; ચક્ષુ અને દૃશ્ય; શ્રોત્ર અને શ્રાવ્ય; ઘ્રાણ અને ઘ્રાતવ્ય; રસ અને રસાસ્વાદ્ય; ત્વચા અને સ્પર્શ્ય; વાણી અને વક્તવ્ય; હસ્તો અને ગ્રહ્ય; ઉપસ્થ અને આનંદ્ય; પાયુ અને વિસર્જ્ય; પાદો અને ગમ્ય; મન અને મનનીય; બુદ્ધિ અને બોધ્ય; અહંકાર અને ‘હું’ તરીકે ગ્રહ્ય; ચિત્ત અને ચેતનીય; તેજ અને પ્રકાશનીય; તથા પ્રાણ અને ધાર્ય—આ બધું (તત્ત્વમાં) સમાવવામાં આવે છે.

Verse 4.9

एष हि द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा कर्ता विज्ञानात्मा पुरुषः । स परेऽक्षर आत्मनि सम्प्रतिष्ठते ॥९॥

આ જ દ્રષ્ટા, સ્પર્શકર્તા, શ્રોતા, ઘ્રાતા, રસના અનુભવકર્તા, વિચારક, જાનકાર, કર્તા—વિજ્ઞાનસ્વરૂપ પુરુષ છે. તે અક્ષરમાં, આત્મામાં પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 4.10

परमेवाक्षरं प्रतिपद्यते स यो ह वै तदच्छायमशरीरमलोहितं शुभ्रमक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य । स सर्वज्ञः सर्वो भवति । तदेष श्लोकः ॥१०॥

જે હે પ્રિય વત્સ, જે છાયારહિત, દેહરહિત, રક્તરહિત, શુદ્ધ અને અક્ષરને જાણે છે, તે પરમ અક્ષરને પ્રાપ્ત કરે છે. તે સર્વજ્ઞ બને છે, તે સર્વ બને છે. આ છે તે શ્લોક.

Verse 4.11

विज्ञानात्मा सह देवैश्च सर्वैः प्राणा भूतानि सम्प्रतिष्ठन्ति यत्र तदक्षरं वेदयते यस्तु सोम्य स सर्वज्ञः सर्वमेवाविवेशेति ॥११॥

વિજ્ઞાનાત્મા સઘળા દેવો, પ્રાણો અને ભૂતો સાથે જ્યાં અક્ષરને જાણે છે ત્યાં પ્રતિષ્ઠિત થાય છે. હે પ્રિય! જે આને જાણે છે તે સર્વજ્ઞ છે; તે સર્વમાં પ્રવેશ કરે છે.