Niralamba
નિરાલંબ ઉપનિષદ (અથર્વવેદ) સંન્યાસ-ઉપનિષદોમાં સંક્ષિપ્ત પરંતુ તત્ત્વગર્ભ અદ્વૈત ગ્રંથ છે. ‘નિરાલંબ’નો અર્થ—બાહ્ય આધાર (સંપત્તિ, પ્રતિષ્ઠા) તેમજ આંતરિક સૂક્ષ્મ આધાર (ધ્યાનવિષય, સિદ્ધિઓ, કલ્પનાત્મક ટેકો) છોડીને સ્વયંપ્રકાશ આત્મા-બ્રહ્મમાં સ્થિત થવું. અહીં સંન્યાસને માત્ર સામાજિક પરિવર્તન નહીં, પરંતુ કર્તૃત્વ-ભોક્તૃત્વ અને દેહાભિમાનના ત્યાગ તરીકે સમજાવવામાં આવે છે. ‘નેતિ-નેતિ’ ભાવથી દેહ-ઇન્દ્રિય-પ્રાણ-મન-બુદ્ધિથી આત્માની ભિન્નતા દર્શાવી, સાક્ષી ચૈતન્યને મુક્તિનું કેન્દ્ર કહે છે. દ્વૈતભાવ શમતાં સમતા, અસંગતા અને અભય સ્વાભાવિક બને છે. મોક્ષ કર્મથી ઉત્પન્ન થતો નથી; અવિદ્યાના આધાર ખસી જાય ત્યારે આત્મસ્વરૂપનું અપરોક્ષ જ્ઞાન જ મુક્તિ છે.
Start ReadingKey Teachings
Nirālamba (supportless) realization: abiding as Ātman/Brahman without reliance on objects, concepts, or identities
Saṃnyāsa as inner renunciation: dropping doership/enjoyership and the sense of possession, not merely changing external life
Advaita ontology: Brahman alone is real; the world is experienced through māyā/avidyā and superimposition (adhyāsa)
Neti-neti dis-identification: the Self is distinct from body, senses, prāṇa, mind, and intellect; it is the witnessing consciousness
Aparokṣa-jñāna: liberation through immediate knowledge, not through ritual action or accumulated merit
Asanga (non-attachment) and samatā (equanimity): the liberated stance amid pleasure/pain, honor/dishonor
Fearlessness (abhaya) as a mark of realization: when the second (dvaita) is negated, fear dissolves
Guru–śiṣya instruction and śravaṇa–manana–nididhyāsana: hearing, reflection, and contemplative assimilation leading to steady abidance
Renunciation of subtle supports: letting go of siddhis, visions, and even meditative “objects” to rest in pure awareness
Verses of the Niralamba
40 verses with Sanskrit text, transliteration, and translation.
Verse 1
ॐ नमः शिवाय गुरवे सच्चिदानन्दमूर्तये । निष्प्रपञ्चाय शान्ताय निरालम्बाय तेजसे ॥ निरालम्बं समाश्रित्य सालम्बं विजहाति यः । स संन्यासी च योगी च कैवल्यं पदमश्नुते ॥१॥
ૐ નમઃ શિવાય—સચ્ચિદાનંદમૂર્તિ ગુરુને નમસ્કાર; પ્રપંચાતીત, શાંત, નિરાલંબ અને તેજોમય પરમ તત્ત્વને વંદન. જે નિરાલંબ પર આશ્રય લઈને સર્વ આધારિત આશ્રયો/આસક્તિઓ ત્યજે છે, તે સંન્યાસી પણ છે અને યોગી પણ; તે કૈવલ્યપદને પ્રાપ્ત કરે છે.
Nirālamba Brahman (supportless Absolute) as the basis of sannyāsa, yoga, and kaivalya/mokṣaVerse 2
एषामज्ञानजन्तूनां समस्तारिष्टशान्तये । यद्यद्बोद्धव्यमखिलं तदाशङ्क्य ब्रवीम्यहम् ॥२॥
અજ્ઞાનમાં પડેલા આ જીવોના સર્વ અરીષ્ટો (ઉપદ્રવો) શાંત કરવા માટે, જે કંઈ સર્વથા જાણવું યોગ્ય છે તે બધું—તે અંગે વિચાર કરીને હું, આશઙ્ક્ય, કહું છું.
Ajñāna as the root of suffering; teaching (upadeśa) aimed at śānti through knowledgeVerse 3
किं ब्रह्म । क ईश्वरः । को जीवः । का प्रकृतिः । कः परमात्मा । को ब्रह्मा । को विष्णुः । को रुद्रः । क इन्द्रः । कः शमनः । कः सूर्यः । कश्चन्द्रः । के सुराः । के असुराः । के पिशाचाः । के मनुष्याः । काः...
‘બ્રહ્મ શું? ઈશ્વર કોણ? જીવ કોણ? પ્રકૃતિ શું? પરમાત્મા કોણ? બ્રહ્મા કોણ? વિષ્ણુ કોણ? રુદ્ર કોણ? ઇન્દ્ર કોણ? યમ કોણ? સૂર્ય કોણ? ચંદ્ર કોણ? દેવો કોણ? અસુરો કોણ? પિશાચો કોણ? મનુષ્યો કોણ? સ્ત્રીઓ કોણ? પશુ વગેરે કોણ? સ્થાવર શું? બ્રાહ્મણ વગેરે કોણ? જાતિ શું? કર્મ શું? અકર્મ શું? જ્ઞાન શું? અજ્ઞાન શું? સુખ શું? દુઃખ શું? સ્વર્ગ શું? નરક શું? બંધન શું? મોક્ષ શું? ઉપાસ્ય કોણ? શિષ્ય કોણ? વિદ્વાન કોણ? મૂઢ કોણ? આસુર શું? તપ શું? પરમ પદ શું? ગ્રહ્ય શું? અગ્રહ્ય શું? સંન્યાસી કોણ?’—એમ શઙ્ક્યે પૂછ્યું. તેણે ઉત્તર આપ્યો: ‘બ્રહ્મ.’
Sarva-prapañca as reducible to Brahman; non-dual resolution of all categories (tattva-vicāra culminating in Brahman)Verse 4
स होवाच— महदहङ्कारपृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशत्वेन बृहद्रूपेणाण्डकोशेन कर्मज्ञानार्थरूपतया भासमानम् अद्वितीयम् अखिलोपाधिविनिर्मुक्तं तत् सकलशक्त्युपबृंहितम् अनाद्यनन्तं शुद्धं शिवं शान्तं निर्गुणम् इत्यादि...
તેણે કહ્યું— જે ચૈતન્ય બ્રહ્મ (ઈશ્વર નામે પણ ઓળખાતું) મહત્, અહંકાર, પૃથ્વી, આપ, તેજ, વાયુ અને આકાશરૂપે, તેમજ વિશાળ અંડકોશ-રૂપે અને કર્મ, જ્ઞાન તથા તેમના વિષય-રૂપે પ્રકાશિત થાય છે; છતાં અદ્વિતીય છે, સર્વ ઉપાધિઓથી નિર્મુક્ત છે, સર્વ શક્તિઓથી ઉપબૃંહિત છે, અનાદિ-અનંત છે, શુદ્ધ, શિવ, શાંત અને નિર્ગુણ છે— આવા શબ્દોથી વર્ણનીય પણ અંતે અનિર્વચનીય છે.
Brahman/Īśvara as non-dual Consciousness; upādhi-vinirmukti; nirguṇa-svarūpaVerse 5
ब्रह्मैव स्वशक्तिं प्रकृत्यभिधेयामाश्रित्य लोकान् सृष्ट्वा प्रविश्यान्तर्यामित्वेन ब्रह्मादीनां बुद्धीन्द्रियनियन्तृत्वाद् ईश्वरः॥ जीव इति च ब्रह्मविष्ण्वीशानेन्द्रादीनां नामरूपद्वारा स्थूलोऽहमिति मिथ...
બ્રહ્મ જ પોતાની શક્તિ— પ્રકૃતિ કહેવાતી—નો આશ્રય લઈને લોકોની સૃષ્ટિ કરી, તેમાં પ્રવેશ કરીને અંતર્યામીરૂપે બ્રહ્મા આદિની બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયોનું નિયંત્રણ કરવાથી ‘ઈશ્વર’ કહેવાય છે. અને બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઈશાન, ઇન્દ્ર વગેરે નામ-રૂપ દ્વારા ‘હું સ્થૂલ દેહ છું’ એવી મિથ્યા અધ્યાસવશ ‘જીવ’ કહેવાય છે. ‘હું’ એક જ હોવા છતાં દેહોના આરંભક ભેદને કારણે અનેક જીવરૂપે દેખાય છે.
Īśvara (antaryāmin) and jīva as adhyāsa; ekātman appearing as manyVerse 6
प्रकृतिरिति च ब्रह्मणः सकाशान् नानाविचित्रजगन्निर्माणसामर्थ्यबुद्धिरूपा ब्रह्मशक्तिरेव प्रकृतिः॥६॥
‘પ્રકૃતિ’ એટલે બ્રહ્મની જ શક્તિ— બ્રહ્મમાંથી પ્રસરેલી એવી બુદ્ધિ-સ્વરૂપ સામર્થ્ય, જે નાનાવિધ અને વિચિત્ર જગતની રચના કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે; એ જ બ્રહ્મશક્તિ પ્રકૃતિ કહેવાય છે.
Prakṛti/Māyā as Brahma-śakti; śakti-śaktimat relationVerse 7
परमात्मेति च देहादेः परतरत्वाद् ब्रह्मैव ॥७॥
દેહ વગેરે કરતાં પરમ પર એવા પરમાત્મા તરીકે જે તત્ત્વ છે, તે જ બ્રહ્મ છે।
Atman–Brahman identity; transcendence of upādhis (body etc.)Verse 8
परमात्मा स ब्रह्मा स विष्णुः स इन्द्रः स शमनः स सूर्यः स चन्द्रः । ते सुरास्ते असुरास्ते पिशाचास्ते मनुष्यास्ताः स्त्रियस्ते पश्वादयः । तत्स्थावरं ते ब्राह्मणादयः । सर्वं खल्विदं ब्रह्म नेह नानास्ति क...
પરમાત્મા એ જ બ્રહ્મા છે, એ જ વિષ્ણુ છે, એ જ ઇન્દ્ર છે, એ જ યમ છે, એ જ સૂર્ય છે, એ જ ચંદ્ર છે; દેવો પણ તે જ, અસુરો પણ તે જ, પિશાચો પણ તે જ; મનુષ્યો પણ તે જ, સ્ત્રીઓ પણ તે જ, પશુ વગેરે પણ તે જ; સ્થાવર જગત પણ તે જ; બ્રાહ્મણ વગેરે પણ તે જ. નિશ્ચયે આ સર્વ બ્રહ્મ જ છે; અહીં કશી પણ નાનાત્વતા નથી।
Non-duality (advaita); sarvaṃ brahma; unity underlying names and formsVerse 9
परमात्मा स ब्रह्मा स विष्णुः स इन्द्रः स शमनः स सूर्यः स चन्द्रः । ते सुरास्ते असुरास्ते पिशाचास्ते मनुष्यास्ताः स्त्रियस्ते पश्वादयः । तत्स्थावरं ते ब्राह्मणादयः । सर्वं खल्विदं ब्रह्म नेह नानास्ति क...
પરમાત્મા એ જ બ્રહ્મા છે, એ જ વિષ્ણુ છે, એ જ ઇન્દ્ર છે, એ જ યમ છે, એ જ સૂર્ય છે, એ જ ચંદ્ર છે; દેવો પણ તે જ, અસુરો પણ તે જ, પિશાચો પણ તે જ; મનુષ્યો પણ તે જ, સ્ત્રીઓ પણ તે જ, પશુ વગેરે પણ તે જ; સ્થાવર જગત પણ તે જ; બ્રાહ્મણ વગેરે પણ તે જ. નિશ્ચયે આ સર્વ બ્રહ્મ જ છે; અહીં કશી પણ નાનાત્વતા નથી।
Non-duality (advaita); Brahman as the sole reality underlying all categoriesVerse 10
जातिरिति च। न चर्मणो न रक्तस्य न मांसस्य न चास्थिनः। न जातिरात्मनो जातिर्व्यवहारप्रकल्पिता॥१०॥
‘જાતિ’ વિષે—તે ન ત્વચાની છે, ન રક્તની, ન માંસની, ન હાડકાની. આત્માને કોઈ જાતિ નથી; જાતિ તો લોકવ્યવહાર માટે કલ્પિત રચના છે।
Ātman as non-physical and beyond social identity (adhyāropa/apavāda; dehātma-buddhi negation)Verse 11
कर्मेति च—क्रियमाणेन्द्रियैः कर्मण्यहं करोमीत्यध्यात्मनिष्ठतया कृतं कर्मैव कर्म। अकर्मेति च—कर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यहङ्कारतया बन्धरूपं जन्मादिकारणं नित्यनैमित्तिकयागव्रततपोदानादिषु फलाभिसन्धानं यत्तदकर्म...
‘કર્મ’ વિષે—ઇન્દ્રિયો કર્મ કરે ત્યારે પણ ‘હું કરું છું’ એવી અધ્યાત્મનિષ્ઠા સાથે જે કરવામાં આવે, તે જ સાચું કર્મ છે. ‘અકર્મ’ વિષે—કર્તૃત્વ-ભોક્તૃત્વના અહંકારથી જે બંધનરૂપ બને, જન્માદિનું કારણ બને; નિત્ય-નૈમિત્તિક યાગ, વ્રત, તપ, દાન વગેરેમાં ફળની અભિસંધિ રાખવી—તે અકર્મ કહેવાય।
Karma vs akarma; doership (kartṛtva) and bondage; niṣkāma-karma oriented to adhyātma-niṣṭhāVerse 12
कर्मेति च—क्रियमाणेन्द्रियैः कर्मण्यहं करोमीत्यध्यात्मनिष्ठतया कृतं कर्मैव कर्म। अकर्मेति च—कर्तृत्वभोक्तृत्वाद्यहङ्कारतया बन्धरूपं जन्मादिकारणं नित्यनैमित्तिकयागव्रततपोदानादिषु फलाभिसन्धानं यत्तदकर्म...
‘કર્મ’ વિષે—ઇન્દ્રિયો કર્મ કરે ત્યારે પણ ‘હું કરું છું’ એવી અધ્યાત્મનિષ્ઠા સાથે જે કરવામાં આવે, તે જ સાચું કર્મ છે. ‘અકર્મ’ વિષે—કર્તૃત્વ-ભોક્તૃત્વના અહંકારથી જે બંધનરૂપ બને, જન્માદિનું કારણ બને; નિત્ય-નૈમિત્તિક યાગ, વ્રત, તપ, દાન વગેરેમાં ફળની અભિસંધિ રાખવી—તે અકર્મ કહેવાય।
Karma vs akarma; doership (kartṛtva) and bondage; niṣkāma-karma oriented to adhyātma-niṣṭhāVerse 13
ज्ञानमिति च देहेन्द्रियनिग्रहसद्गुरूपासनश्रवणमनननिदिध्यासनैर्यद्यदृग्दृश्यस्वरूपं सर्वान्तरस्थं सर्वसमं घटपटादिपदार्थमिवाविकारं विकारेषु चैतन्यं विना किञ्चिन्नास्तीति साक्षात्कारानुभवो ज्ञानम् ॥१३॥
‘જ્ઞાન’ એવું કહેવાય છે—દેહ અને ઇન્દ્રિયોના સંયમ, સદ્ગુરુની ઉપાસના તથા શ્રવણ-મનન-નિધિધ્યાસન દ્વારા જે તાત્કાલિક સાક્ષાત્કારરૂપ અનુભવ થાય કે દ્રષ્ટા-દૃશ્ય સ્વરૂપ જે કંઈ છે તે સર્વના અંતરમાં નિવાસ કરનાર, સર્વમાં સમ, ઘટ-પટાદિ પદાર્થની જેમ અવિકારી છે; અને સર્વ વિકારોમાં ચૈતન્ય વિના કશુ પણ નથી—એ જ જ્ઞાન છે।
Jñāna (ātma-brahma-sākṣātkāra); dṛg-dṛśya-viveka; caitanya as the substratum of all vikārasVerse 14
अज्ञानमिति च रज्जौ सर्पभ्रान्तिरिवाद्वितीये सर्वानुस्यूते सर्वमये ब्रह्मणि देवतिर्यङ्नरस्थावरस्त्रीपुरुषवर्णाश्रमबन्धमोक्षोपाधिनानात्मभेदकल्पितं ज्ञानमज्ञानम् ॥१४॥
‘અજ્ઞાન’ એવું કહેવાય છે—જેમ રજ્જુમાં સર્પની ભ્રાંતિ થાય તેમ, સર્વમાં અનુસ્યુત અને સર્વમય એવા અદ્વિતીય બ્રહ્મમાં દેવ-તિર્યક-નર-સ્થાવર, સ્ત્રી-પુરુષ, વર્ણ-આશ્રમ, બંધન-મોક્ષ વગેરે ઉપાધિઓ દ્વારા અનાત્માના નાનાત્વભેદોની કલ્પના કરતું જ્ઞાન—એ જ અજ્ઞાન છે।
Avidyā/Māyā; adhyāsa (superimposition); upādhi-kalpita bheda in nondual BrahmanVerse 15
सुखमिति च सच्चिदानन्दस्वरूपं ज्ञात्वा आनन्दरूपा या स्थितिः सैव सुखम् ॥१५॥
‘સુખ’ એવું કહેવાય છે—સત્-ચિત્-આનંદ સ્વરૂપ તત્ત્વને જાણીને (સાક્ષાત્કાર કરીને) જે આનંદમય સ્થિતિ સ્થિર થાય, એ જ સુખ છે।
Ānanda as Brahman/Ātman-svarūpa; sukha as abiding (sthiti) in realized sat-cit-ānandaVerse 16
दुःखमिति अनात्मरूपः विषयसङ्कल्प एव दुःखम् ॥१६॥
“દુઃખ” એમ કહેવાય છે: અનાત્મ-રૂપ વિષયો અંગેનો સંકલ્પ જ દુઃખ છે.
Anātman / saṅkalpa (object-construction) as the basis of duḥkha; avidyāVerse 17
स्वर्ग इति च सत्संसर्गः स्वर्गः । नरक इति च असत्संसारविषयजनसंसर्ग एव नरकः ॥१७॥
અને “સ્વર્ગ” એટલે સત્સંગ—સત્ સાથેનો સંસર્ગ સ્વર્ગ છે; અને “નરક” એટલે અસત્ સાથેનો સંસર્ગ—સંસાર અને વિષયોમાં બંધાયેલા લોકોનો સંગ જ નરક છે.
Saṅga (association) as a determinant of saṃsāra vs. sādhana; sat/ asat vivekaVerse 18
बन्ध इति च अनाद्यविद्यावासनया जातोऽहमित्यादिसङ्कल्पो बन्धः ॥१८॥
અને “બંધન” એટલે અનાદિ અજ્ઞાનની વાસનાથી ઉત્પન્ન ‘હું’ વગેરે સંકલ્પ—અહંકારાદિ વિચાર-રચના જ બંધન છે.
Bandha as ahaṃkāra/adhyāsa rooted in anādi avidyā and vāsanāVerse 19
पितृमातृसहोदरदारापत्यगृहारामक्षेत्रममता संसारावरणसङ्कल्पो बन्धः ॥१९॥
પિતા, માતા, સહોદર, દારા, અપત્ય, ગૃહ, આરામ, ક્ષેત્ર વગેરે પ્રત્યેની ‘મમતા’—સંસારના આવરણરૂપ સંકલ્પ—એ જ બંધન છે.
Bandha (bondage) as mamatā/ahaṅkāra-based saṅkalpa; saṃsāra-āvaraṇa (veil of transmigration)Verse 20
कर्तृत्वाद्यहङ्कारसङ्कल्पो बन्धः ॥२०॥
કર્તૃત્વ વગેરેમાંથી ઉદ્ભવતો અહંકારનો સંકલ્પ—એ જ બંધન છે.
Ahaṅkāra and kartṛtva as the root of bandha; saṅkalpa as cognitive construction sustaining avidyāVerse 21
अणिमाद्यष्टैश्वर्याशासिद्धसङ्कल्पो बन्धः ॥२१॥
અણિમા વગેરે આઠ ઐશ્વર્ય-શક્તિઓની આશા/ઇચ્છા રૂપે ‘સિદ્ધ’ થયેલો સંકલ્પ—એ જ બંધન છે.
Siddhi-vāsanā as bandha; renunciation of aiśvarya-desire; mokṣa beyond powersVerse 22
देवमनुष्याद्युपासना-कामसङ्कल्पो बन्धः ॥२२॥
દેવ, મનુષ્ય વગેરેની ઉપાસના કરવાની ઇચ્છા-રૂપ સંકલ્પ જ બંધન છે.
Bandha (bondage) through saṅkalpa (mental volition) and kāma (desire)Verse 23
यमाद्यष्टाङ्गयोगसङ्कल्पो बन्धः ॥२३॥
યમથી આરંભતા અષ્ટાંગયોગનો સંકલ્પ પણ બંધન છે.
Saṅkalpa as the root of bondage; transcendence of doership (kartṛtva) even in yogic practiceVerse 24
वर्णाश्रमधर्मकर्मसङ्कल्पो बन्धः ॥२४॥
વર્ણાશ્રમધર્મ અનુસાર કર્તવ્ય કર્મનો સંકલ્પ પણ બંધન છે.
Karma-bandha; transcendence of dharma-karma as ultimate through ātma-jñāna; saṅkalpa as the binding factorVerse 25
आज्ञाभयसंशयात्मगुणसङ्कल्पो बन्धः ॥२५॥
આજ્ઞા, ભય, સંશય તથા આત્મા પર ગુણારોપણ—આ બધાથી બનેલો સંકલ્પ જ બંધન છે.
Bandha (bondage) through saṅkalpa and ātma-guṇa-adhyāsa (superimposition of attributes on the Self)Verse 26
यागव्रततपोदानविधिविधानज्ञानसम्भवो बन्धः ॥२६॥
યાગ, વ્રત, તપ અને દાન વિષયક વિધિ-વિધાનનું ‘જ્ઞાન’ જેણે ઉપજાવે—તે જ બંધન છે.
Karma-kāṇḍa–based bandha; doership (kartṛtva) sustained by vidhi-jñāna (knowledge of injunctions)Verse 27
केवलमोक्षापेक्षासङ्कल्पो बन्धः ॥२७॥
માત્ર મોક્ષની અપેક્ષા/ઇચ્છા રૂપ સંકલ્પ જ બંધન છે.
Mokṣa as ever-attained (nitya-mukta) vs. desire-based seeking; subtle bandha through mokṣa-icchāVerse 28
सङ्कल्पमात्रसम्भवो बन्धः ॥२८॥
માત્ર સંકલ્પથી જ બંધન ઉત્પન્ન થાય છે.
Bandha (bondage) as saṅkalpa/kalpanā; Māyā as superimposition (adhyāsa)Verse 29
मोक्ष इति च नित्यानित्यवस्तुविचारादनित्यसंसारसुखदुःखविषयसमस्तक्षेत्रममताबन्धक्षयो मोक्षः ॥२९॥
અને ‘મોક્ષ’ એ છે: નિત્ય અને અનિત્યનું વિવેક કરવાથી, અનિત્ય સંસારના સુખ-દુઃખરૂપ વિષયસમસ્ત ક્ષેત્ર પ્રત્યેની ‘મમતા’રૂપ બંધનની ક્ષય; એ જ મોક્ષ છે.
Mokṣa; viveka (nityānitya-vastu-vicāra); mamatā-tyāga; kṣetra/kṣetrajña discriminationVerse 30
उपास्य इति च सर्वशरीरस्थचैतन्यब्रह्मप्रापको गुरुरुपास्यः ॥३०॥
અને ‘ઉપાસ્ય’ એ છે: સર્વ શરીરોમાં સ્થિત ચૈતન્ય-બ્રહ્મની પ્રાપ્તિ કરાવનાર ગુરુ ઉપાસ્ય છે.
Guru as upāsya; Brahman as sarva-śarīra-stha-caitanya; means to brahma-prāpti (jñāna-upadeśa)Verse 31
शिष्य इति च विद्याध्वस्तप्रपञ्चावगाहितज्ञानावशिष्टं ब्रह्मैव शिष्यः ॥३१॥
‘શિષ્ય’ તે કહેવાય—જેણે વિદ્યાથી પ્રપંચનું ભાન વિલય પામ્યું છે અને જ્ઞાનથી પ્રપંચને ભેદી નાખ્યો છે; જેમાં અંતે અવશેષ માત્ર બ્રહ્મ જ રહે—એ જ ખરેખર શિષ્ય છે।
Moksha (jñāna-nivṛtti of prapañca; Brahma-niṣṭhā)Verse 32
विद्वानिति च सर्वान्तरस्थस्वसंविद्रूपविद्विद्वान् ॥३२॥
‘વિદ્વાન’ તે કહેવાય—જે સર્વના અંતરમાં નિવાસ કરતી સ્વસંવિદ્-રૂપ આત્મચેતનાને જાણે છે અને તે જ સ્વરૂપે સ્થિત રહે છે—એ જ વિદ્વાન।
Ātman/Brahman as svasaṃvid (self-luminous consciousness)Verse 33
मूढ इति च कर्तृत्वाद्यहङ्कारभावारूढो मूढः ॥३३॥
‘મૂઢ’ તે કહેવાય—જે કર્તૃત્વ વગેરે અહંકારભાવમાં આરૂઢ થઈ બેઠો છે, અહંતા-મમતા વડે બંધાયેલો—એ જ મૂઢ।
Ahaṅkāra / kartṛtva as avidyā (bondage)Verse 34
आसुरमिति च ब्रह्मविष्ण्वीशानेन्द्रादीनामैश्वर्यकामनया निरशनजपाग्निहोत्रादिष्वन्तरात्मानं सन्तापयति चात्युग्ररागद्वेषविहिंसादम्भाद्यपेक्षितं तप आसुरम् ॥३४॥
‘આસુર’ તપ તે છે કે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, ઈશાન, ઇન્દ્ર વગેરે જેવી ઐશ્વર્ય-સત્તાની કામનાથી ઉપવાસ, જપ, અગ્નિહોત્ર આદિ દ્વારા અંતરાત્માને કષ્ટ આપે; અને જે અતિ ઉગ્ર રાગ-દ્વેષ, હિંસા, દંભ વગેરે દોષોથી યુક્ત હોય.
Tapas (austerity) and its sattvic/rajasic/tamasic (asuric) orientation; bondage through desire for aiśvaryaVerse 35
तप इति च ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्येत्यपरोक्षज्ञानाग्निना ब्रह्माद्यैश्वर्याशासिद्धसङ्कल्पबीजसन्तापं तपः ॥३५॥
‘તપ’ તે છે કે ‘બ્રહ્મ સત્ય છે, જગત મિથ્યા છે’ એવા અપરોક્ષ જ્ઞાનની અગ્નિથી બ્રહ્મા વગેરે જેવી ઐશ્વર્ય-આશાથી સિદ્ધ થયેલા સંકલ્પના બીજને દગ્ધ કરી નાખવું.
Aparokṣa-jñāna (direct knowledge), brahma-satya/jagat-mithyā, destruction of saṅkalpa-bīja (seed of volition)Verse 36
परमं पदमिति च प्राणेन्द्रियाद्यन्तःकरणगुणादेः परतरं सच्चिदानन्दमयं नित्यमुक्तब्रह्मस्थानं परमं पदम् ॥३६॥
‘પરમ પદ’ તે છે કે પ્રાણ, ઇન્દ્રિયો, અંતઃકરણના ગુણો વગેરે કરતાં પરે રહેલું—સચ્ચિદાનંદમય, નિત્યમુક્ત બ્રહ્મસ્થાન; એ જ પરમ પદ છે.
Paramapada (supreme state), Saccidānanda Brahman, transcendence of prāṇa-indriya-antaḥkaraṇa; nitya-muktiVerse 37
ग्राह्यमिति च देशकालवस्तुपरिच्छेदराहित्यचिन्मात्रस्वरूपं ग्राह्यम् ॥३७॥
‘ગ્રાહ્ય’ એટલે—દેશ, કાળ અને વસ્તુના પરિચ્છેદથી રહિત, માત્ર ચિત્-સ્વરૂપ એવા શુદ્ધ ચૈતન્યને જ સાચે ગ્રહણયોગ્ય કહેવામાં આવે છે.
Brahman/Ātman as pure consciousness (cinmātra) beyond deśa-kāla-vastu limitationsVerse 38
अग्राह्यमिति च स्वस्वरूपव्यतिरिक्तमायामयबुद्धीन्द्रियगोचरजगत्सत्यत्वचिन्तनमग्राह्यम् ॥३८॥
‘અગ્રાહ્ય’ એટલે—પોતાના સ્વસ્વરૂપથી ભિન્ન, માયામય, બુદ્ધિ અને ઇન્દ્રિયોના ગોચરમાં આવતાં જગતને ‘સત્ય’ માની તેની સત્યતા વિષે ચિંતન કરવું—આ જ અગ્રાહ્ય કહેવાય છે.
Māyā and jagat-mithyātva; rejection of object-world as ultimate reality; viveka between Self and non-SelfVerse 39
संन्यासीति च सर्वधर्मान्परित्यज्य निर्ममो निरहङ्कारो भूत्वा ब्रह्मेष्टं शरणमुपगम्य ‘तत्त्वमसि’, ‘अहं ब्रह्मास्मि’, ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’, ‘नेह नानास्ति किञ्चन’ इत्यादिमहावाक्यार्थानुभवज्ञानाद् ‘ब्रह्...
‘સંન્યાસી’ એટલે—સર્વ ધર્મો (કર્તવ્યો) ત્યજી, નિર્મમ અને નિરહંકાર બની, ઇષ્ટ શરણરૂપ બ્રહ્મને આશ્રય કરીને; ‘તત્ત્વમસિ’, ‘અહં બ્રહ્માસ્મિ’, ‘સર્વં ખલ્વિદં બ્રહ્મ’, ‘નેહ નાનાસ્તિ કિંચન’ વગેરે મહાવાક્યોના અર્થનું અનુભવજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરી ‘બ્રહ્મૈવાહમસ્મિ’ એમ નિશ્ચય કરીને, નિર્વિકલ્પ સમાધિ દ્વારા સ્વતંત્ર યતિરૂપે વિચરે—તે સંન્યાસી; તે મુક્ત; તે પૂજ્ય; તે યોગી; તે પરમહંસ; તે અવધૂત; તે બ્રાહ્મણ—એમ કહેવાય છે.
Saṃnyāsa as jñāna-niṣṭhā; mokṣa through Mahāvākya-anubhava; nirvikalpa-samādhi; jīvanmuktiVerse 40
इदं निरालम्बोपनिषदं योऽधीते गुर्वनुग्रहतः सोऽग्निपूतो भवति स वायुपूतो भवति। न स पुनरावर्तते न स पुनरावर्तते। पुनर्नाभिजायते पुनर्नाभिजायत इत्युपनिषत्॥४०॥
જે ગુરુની કૃપાથી આ નિરાલંબ ઉપનિષદનું અધ્યયન કરે છે, તે અગ્નિથી પવિત્ર બને છે; તે વાયુથી પણ પવિત્ર બને છે. તે ફરી પાછો ફરતો નથી, ફરી પાછો ફરતો નથી. તે ફરી જન્મતો નથી, ફરી જન્મતો નથી—ઇતિ ઉપનિષત્।
Moksha (freedom from punarāvṛtti/punarjanma) through Upaniṣadic knowledge under guru’s graceAsk anything about the Niralamba Upanishad
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Upanishads in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
