Akshi

Verse 1

अथ ह सांकृतिः भगवान् आदित्यलोकं जगाम। तम् आदित्यं नत्वा चाक्षुष्मतीविद्यया तम् अस्तुवत्। ॐ नमो भगवते श्रीसूर्यायाक्षितेजसे नमः। ॐ खेचराय नमः। ॐ महासेनाय नमः। ॐ तमसे नमः। ॐ रजसे नमः। ॐ सत्त्वाय नमः। ॐ ...

ત્યારે સાંકૃતિએ આદિત્યને પૂછ્યું—“ભગવન્, મને બ્રહ્મવિદ્યા કહો.” આદિત્ય બોલ્યા—“સાંકૃતિ, સાંભળ; હું અત્યંત દુર્લભ તત્ત્વજ્ઞાન કહું છું. માત્ર તેને જાણી લેતાં જ તું જીવન્મુક્ત બનશે.”

Verse 2

अथ ह सांकृतिरादित्यं पप्रच्छ भगवन्- ब्रह्मविद्यां मे ब्रूहीति । तमादित्यो होवाच । सांकृते शृणु वक्ष्यामि तत्त्वज्ञानं सुदुर्लभम् । येन विज्ञातमात्रेण जीवन्मुक्तो भविष्यसि॥१॥

ત્યારે ખરેખર સંકૃતિએ આદિત્યને પૂછ્યું: 'હે ભગવન્, મને બ્રહ્મવિદ્યા શીખવો।' આદિત્યે તેમને કહ્યું: 'હે સંકૃતિ, સાંભળ, હું તત્ત્વજ્ઞાન કહીશ જે અત્યંત દુર્લભ છે, જેના માત્ર જાણવાથી તમે જીવતા મુક્ત થશો। ||૧||

Verse 3

सर्वमेकमजं शान्तमनन्तं ध्रुवमव्ययम्। पश्यन् भूतार्थचिद्रूपं शान्त आस्व यथासुखम्॥ अवेदनं विदुर्योगं चित्तक्षयमकृत्रिमम्। योगस्थः कुरु कर्माणि नीरसो वाथ मा कुरु॥२–३॥

સર્વ એક જ છે—અજ, શાંત, અનંત, ધ્રુવ, અવ્યય. ભૂતોના સત્યને ચૈતન્ય-સ્વરૂપ તરીકે જોઈ, શાંત બની, યથાસુખ સ્થિર રહો. જ્ઞાની યોગને ‘અવેદન’ અને ચિત્તનો સ્વાભાવિક ક્ષય માને છે. યોગસ્થ થઈ કર્મ કરો—રસરહિત રીતે—અથવા ન કરો.

Verse 4

सर्वमेकमजं शान्तमनन्तं ध्रुवमव्ययम्। पश्यन् भूतार्थचिद्रूपं शान्त आस्व यथासुखम्॥ अवेदनं विदुर्योगं चित्तक्षयमकृत्रिमम्। योगस्थः कुरु कर्माणि नीरसो वाथ मा कुरु॥२–३॥

સર્વ એક જ છે—અજ, શાંત, અનંત, ધ્રુવ, અવ્યય. ભૂતોના સત્યને ચૈતન્ય-સ્વરૂપ તરીકે જોઈ, શાંત બની, યથાસુખ સ્થિર રહો. જ્ઞાની યોગને ‘અવેદન’ અને ચિત્તનો સ્વાભાવિક ક્ષય માને છે. યોગસ્થ થઈ કર્મ કરો—રસરહિત રીતે—અથવા ન કરો.

Verse 5

विरागमुपयात्यन्तर्वासनास्वनुवासरम्। क्रियासूदररूपासु क्रमते मोदतेऽन्वहम्॥ ग्राम्यासु जडचेष्टासु सततं विचिकित्सते। नोदाहरति मर्माणि पुण्यकर्माणि सेवते॥ अनन्योद्वेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते। पापाद्बिभेति...

તે આંતરિક વાસનાઓ પ્રત્યે દિવસે દિવસે વૈરાગ્ય પામે છે. સુંદર સ્વરૂપનાં શુભ કર્મોમાં આગળ વધે છે અને રોજ આનંદિત રહે છે. ગ્રામ્ય અને જડ ચેષ્ટાઓ વિષે તે સદા વિવેકપૂર્વક વિચાર કરે છે. મર્મને ઘા પહોંચાડે એવા શબ્દો બોલતો નથી; પુણ્યકર્મોનું સેવન કરે છે. બીજાને ઉદ્વેગ ન થાય એવા મૃદુ કર્મો કરે છે. તે સતત પાપથી ભય પામે છે અને ભોગની અપેક્ષા રાખતો નથી. સ્નેહ-પ્રણયથી ભરેલા, મધુર અને યોગ્ય, દેશ-કાળને અનુરૂપ વચનો બોલે છે.

Verse 6

विरागमुपयात्यन्तर्वासनास्वनुवासरम् । क्रियासूदाररूपासु क्रमते मोदतेऽन्वहम् ॥ ग्राम्यासु जडचेष्टासु सततं विचिकित्सते । नोदाहरति मर्माणि पुण्यकर्माणि सेवते ॥ अनन्योद्वेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते । पापाद्...

તે આંતરિક વાસનાઓ પ્રત્યે દિવસે દિવસે વૈરાગ્ય પામે છે. શુદ્ધ અને સુવ્યવસ્થિત કર્મોમાં આગળ વધે છે અને રોજ આનંદિત રહે છે. ગ્રામ્ય અને જડ કર્મોમાં તે સદા વિવેકી રહે છે; મર્મને ઘા પહોંચાડે એવા શબ્દો બોલતો નથી; પુણ્યકર્મ કરે છે. બીજાને ઉદ્વેગ ન થાય એવા મૃદુ કર્મો કરે છે; તે સતત અધર્મથી ભય પામે છે અને ભોગ ઇચ્છતો નથી. સ્નેહ અને સદ્ભાવથી ભરેલા, મધુર, યોગ્ય અને દેશ-કાળને અનુરૂપ વચનો બોલે છે.

Verse 7

विरागमुपयात्यन्तर्वासनास्वनुवासरम् । क्रियासूदाररूपासु क्रमते मोदतेऽन्वहम् ॥ ग्राम्यासु जडचेष्टासु सततं विचिकित्सते । नोदाहरति मर्माणि पुण्यकर्माणि सेवते ॥ अनन्योद्वेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते । पापाद्...

તે અંતર્વાસનાઓ પ્રત્યે દિવસે દિવસે વૈરાગ્ય પામે છે; શુદ્ધ અને સુવ્યવસ્થિત કર્મોમાં પ્રવર્તી નિત્ય આનંદિત રહે છે. ગ્રામ્ય અને જડ ચેષ્ટાઓમાં પણ તે સદા વિવેકી રહે છે; મર્મને ઘા કરે એવા વચન બોલતો નથી; પુણ્યકર્મોનું સેવન કરે છે. અન્યને ઉદ્વેગ ન થાય એવા મૃદુ કર્મો કરે છે; પાપથી સતત ભય રાખે છે અને ભોગની અપેક્ષા રાખતો નથી. સ્નેહ-પ્રણયથી ભરપૂર, મધુર, યોગ્ય અને દેશ-કાળને અનુરૂપ વચનો બોલે છે.

Verse 8

विरागमुपयात्यन्तर्वासनास्वनुवासरम् । क्रियासूदाररूपासु क्रमते मोदतेऽन्वहम् ॥ ग्राम्यासु जडचेष्टासु सततं विचिकित्सते । नोदाहरति मर्माणि पुण्यकर्माणि सेवते ॥ अनन्योद्वेगकारीणि मृदुकर्माणि सेवते । पापाद्...

તે અંતર્વાસનાઓ પ્રત્યે દિવસે દિવસે વૈરાગ્ય પામે છે; શુદ્ધ અને સુવ્યવસ્થિત કર્મોમાં પ્રવર્તી નિત્ય આનંદિત રહે છે. ગ્રામ્ય અને જડ ચેષ્ટાઓમાં પણ તે સદા વિવેકી રહે છે; મર્મને ઘા કરે એવા વચન બોલતો નથી; પુણ્યકર્મોનું સેવન કરે છે. અન્યને ઉદ્વેગ ન થાય એવા મૃદુ કર્મો કરે છે; પાપથી સતત ભય રાખે છે અને ભોગની અપેક્ષા રાખતો નથી. સ્નેહ-પ્રણયથી ભરપૂર, મધુર, યોગ્ય અને દેશ-કાળને અનુરૂપ વચનો બોલે છે.

Verse 9

मनसा कर्मणा वाचा सज्जनानुपसेवते । यतः कुतश्चिदानीय नित्यं शास्त्राण्यवेक्षते ॥

તે મન, કર્મ અને વાણીથી સજ્જનોની ઉપાસના-સેવા કરે છે; જ્યાંથી ક્યાંથી પણ મળે તે લાવીને તે નિત્ય શાસ્ત્રોનું અવલોકન-અધ્યયન કરે છે.

Verse 10

तदासौ प्रथमामेकां प्राप्तो भवति भूमिकाम् । एवं विचारवान्यः स्यात्संसारोत्तरणं प्रति ॥ स भूमिकावानित्युक्तः शेषस्त्वार्य इति स्मृतः । विचारनाम्नीमितरामागतो योगभूमिकाम् ॥ श्रुतिस्मृतिसदाचारधारणाध्यानकर्...

ત્યારે તે પ્રથમ એકમાત્ર ભૂમિકાને પ્રાપ્ત કરે છે. જે આ રીતે વિચારસંપન્ન બની સંસારોત્તરણ તરફ પ્રવૃત્ત થાય, તેને ‘ભૂમિકાવાન’ કહેવામાં આવે છે; બાકીના માત્ર ‘આર્ય’ તરીકે સ્મૃત છે. ‘વિચાર’ નામની બીજી યોગભૂમિકાએ પહોંચીને તે શ્રુતિ-સ્મૃતિ, સદાચાર, ધારણા, ધ્યાન અને કર્મ વિષયે મુખ્ય વ્યાખ્યાથી પ્રસિદ્ધ શ્રેષ્ઠ પંડિત-આચાર્યોનો આશ્રય લે છે.

Verse 11

तदासौ प्रथमामेकां प्राप्तो भवति भूमिकाम् । एवं विचारवान् यः स्यात् संसारोत्तरणं प्रति ॥ स भूमिकावान् इत्युक्तः शेषस् त्वार्य इति स्मृतः । विचारनाम्नीम् इतराम् आगतो योगभूमिकाम् ॥ श्रुतिस्मृतिसदाचारधारण...

ત્યારે તે પ્રથમ એકમાત્ર ભૂમિકાને પ્રાપ્ત કરે છે. આ રીતે વિચારવાન બની સંસારોત્તરણ તરફ આગળ વધનારને ‘ભૂમિકાવાન’ કહે છે; બાકીના માત્ર ‘આર્ય’ તરીકે સ્મૃત છે. ‘વિચાર’ નામની બીજી યોગભૂમિકાને પ્રાપ્ત કર્યા પછી તે શ્રુતિ-સ્મૃતિ, સદાચાર, ધારણા, ધ્યાન અને નિયતકર્મની મુખ્ય વ્યાખ્યા માટે પ્રસિદ્ધ શ્રેષ્ઠ પંડિતોનો આશ્રય લે છે.

Verse 12

तदासौ प्रथमामेकां प्राप्तो भवति भूमिकाम् । एवं विचारवान् यः स्यात् संसारोत्तरणं प्रति ॥ स भूमिकावान् इत्युक्तः शेषस् त्वार्य इति स्मृतः । विचारनाम्नीम् इतराम् आगतो योगभूमिकाम् ॥ श्रुतिस्मृतिसदाचारधारण...

ત્યારે તે પ્રથમ એકમાત્ર ભૂમિકાને પ્રાપ્ત કરે છે. જે સંસારથી પાર ઉતરવા માટે વિચાર-સમ્પન્ન બને છે તે ‘ભૂમિકાવાન્’ કહેવાય; બાકીના માત્ર ‘આર્ય’ તરીકે સ્મૃત છે. ‘વિચાર’ નામની બીજી યોગભૂમિકાએ પહોંચીને તે શ્રુતિ-સ્મૃતિ, સદાચાર, ધારણા, ધ્યાન અને નિયત કર્મની મુખ્ય વ્યાખ્યામાં પ્રસિદ્ધ શ્રેષ્ઠ પંડિતોનો આશ્રય લે છે.

Verse 13

पदार्थप्रविभागज्ञः कार्याकार्यविनिर्णयम् । जानात्यधिगतश्चान्यो गृहं गृहपतिर्यथा ॥ मदाभिमानमात्सर्यलोभमोहातिशायिताम् । बहिरप्यास्थितामीषत् त्यजत्यहिरिव त्वचम् ॥ इत्थंभूतमतिः शास्त्रगुरुसज्जनसेवया । सरह...

પદાર્થ-પ્રવಿಭાગ જાણનાર કાર્ય-અકાર્યનો નિર્ણય સમજે છે, જેમ ગૃહપતિ પોતાનું ઘરકામ સારી રીતે જાણે છે. તે મદ, અહંકાર, મત્સર, લોભ અને અતિમોહ—બહારથી થોડું રહે તોય—ધીરે ધીરે સર્પ જેમ કાંસળી ઉતારે તેમ ત્યજે છે. આવી બુદ્ધિ ધરાવનાર શાસ્ત્ર, ગુરુ અને સજ્જનોની સેવામાંથી રહસ્યসহ સંપૂર્ણ ઉપદેશ યથાવત્ ગ્રહણ કરે છે.

Verse 14

पदार्थप्रविभागज्ञः कार्याकार्यविनिर्णयम् । जानात्यधिगतश्चान्यो गृहं गृहपतिर्यथा ॥ मदाभिमानमात्सर्यलोभमोहातिशायिताम् । बहिरप्यास्थितामीषत् त्यजत्यहिरिव त्वचम् ॥ इत्थंभूतमतिः शास्त्रगुरुसज्जनसेवया । सरह...

પદાર્થ-પ્રવಿಭાગ જાણનાર કાર્ય-અકાર્યનો નિર્ણય સમજે છે, જેમ ગૃહપતિ પોતાનું ઘરકામ સારી રીતે જાણે છે. તે મદ, અહંકાર, મત્સર, લોભ અને અતિમોહ—બહારથી થોડું રહે તોય—ધીરે ધીરે સર્પ જેમ કાંસળી ઉતારે તેમ ત્યજે છે. આવી બુદ્ધિ ધરાવનાર શાસ્ત્ર, ગુરુ અને સજ્જનોની સેવામાંથી રહસ્યসহ સંપૂર્ણ ઉપદેશ યથાવત્ ગ્રહણ કરે છે.

Verse 15

पदार्थप्रविभागज्ञः कार्याकार्यविनिर्णयम् । जानात्यधिगतश्चान्यो गृहं गृहपतिर्यथा ॥ मदाभिमानमात्सर्यलोभमोहातिशायिताम् । बहिरप्यास्थितामीषत् त्यजत्यहिरिव त्वचम् ॥ इत्थंभूतमतिः शास्त्रगुरुसज्जनसेवया । सरह...

પદાર્થ-પ્રવಿಭાગ જાણનાર કાર્ય-અકાર્યનો નિર્ણય સમજે છે, જેમ ગૃહપતિ પોતાનું ઘરકામ સારી રીતે જાણે છે. તે મદ, અહંકાર, મત્સર, લોભ અને અતિમોહને સર્પ જેમ કાંસળી ઉતારે તેમ ધીમે ધીમે ત્યજે છે. આવી બુદ્ધિ ધરાવનાર શાસ્ત્ર, ગુરુ અને સજ્જનોની સેવામાંથી રહસ્યসহ સંપૂર્ણ ઉપદેશને પૂર્ણ રીતે યથાવત્ ગ્રહણ કરે છે.

Verse 16

असंसर्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततः पतत्यसौ कान्तः पुष्पशय्यामिवामलाम् ॥ यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे मतिमाधाय निश्चलाम् । तापसाश्रमविश्रान्तैरध्यात्मकथनक्रमैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्यायुराततम् ॥...

‘અસંસર્ગ’ નામની યોગની ત્રીજી ભૂમિકાને પ્રાપ્ત કરીને તે પ્રિય સાધક જાણે નિર્મળ પુષ્પશય્યા પર ઉતરે તેમ સ્થિર થાય છે. શાસ્ત્રવાક્યોના યથાર્થ અર્થમાં અચળ બુદ્ધિ સ્થિર કરીને, તપસ્વીઓના આશ્રમોમાં વિશ્રાંતિ આપતા આધ્યાત્મિક સંવાદક્રમોથી, શિલાશય્યા અને આસન પર બેઠો તે દીર્ઘ આયુષ્ય સાધનામાં વિતાવે છે. વન અને ધરતી પર વિહાર, ચિત્ત-ઉપશમની શોભા, અને અસંગથી જન્મેલા સુખ-સૌખ્યથી નીતિમાન સમય પસાર કરે છે. સદ્‌શાસ્ત્રના અભ્યાસ અને પુણ્યકર્મના આચરણથી જીવની વસ્તુદૃષ્ટિ યથાવત્ પ્રસન્ન થાય છે. ત્રીજી ભૂમિકા પ્રાપ્ત કરીને જાગૃત પુરુષ તેનો સ્વયં અનુભવ કરે છે.

Verse 17

असंसर्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततः पतत्यसौ कान्तः पुष्पशय्यामिवामलाम् ॥ यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे मतिमाधाय निश्चलाम् । तापसाश्रमविश्रान्तैरध्यात्मकथनक्रमैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्यायुराततम् ॥...

‘અસંસર્ગ’ નામની યોગની ત્રીજી ભૂમિકામાં પહોંચીને સાધક જાણે નિર્મળ પુષ્પશય્યા પર વિશ્રામ કરે છે. શાસ્ત્રવાક્યોના યથાર્થ અર્થમાં અચલ બુદ્ધિ સ્થાપી, તપસ્વીઓના આશ્રમોમાં અધ્યાત્મકથનના ક્રમથી વિશ્રાંતિ પામી, શિલાશય્યા-આસન પર બેસીને દીર્ઘ આયુષ્ય શાંતપણે વિતાવે છે. વન અને ધરતીમાં વિહાર, ચિત્તોપશમનની શોભા અને અસંગથી જન્મેલા સુખ-સૌખ્ય દ્વારા નીતિમાન સમય પસાર કરે છે. સદ્‌શાસ્ત્રાભ્યાસ અને પુણ્યકર્મથી જીવની વસ્તુદૃષ્ટિ યથાવત્ સ્પષ્ટ થાય છે. ત્રીજી ભૂમિકા પ્રાપ્ત કરીને જાગૃત પુરુષ તેને સ્વયં અનુભવે છે.

Verse 18

असंसर्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततः पतत्यसौ कान्तः पुष्पशय्यामिवामलाम् ॥ यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे मतिमाधाय निश्चलाम् । तापसाश्रमविश्रान्तैरध्यात्मकथनक्रमैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्यायुराततम् ॥...

‘અસંસર્ગ’ કહેવાતી યોગની ત્રીજી સ્થિતિમાં તે જાણે નિર્મળ પુષ્પશય્યાનો આશ્રય લઈને વિશ્રામ કરે છે. શાસ્ત્રવાક્યોના યથાર્થ અર્થમાં મનને અચલ બનાવી, તપસ્વીઓના આશ્રમોમાં ક્રમબદ્ધ અધ્યાત્મોપદેશથી પોષાઈ, શિલાશય્યા પર બેસીને દીર્ઘ આયુષ્ય ધીમે ધીમે વિતવા દે છે. વનભ્રમણ અને ભૂમિવિહાર, ચિત્તશાંતિની શોભા અને અસંગજન્ય સુખ-સૌખ્યથી નીતિમાન સમય ગાળે છે. સદ્‌શાસ્ત્રનું પુનઃપુનઃ અધ્યયન અને પુણ્યકર્મથી દેહીની વસ્તુદૃષ્ટિ યથાવત્ સ્પષ્ટ બને છે. ત્રીજી સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરીને જાગૃત પુરુષ તેને પ્રત્યક્ષ સ્વયં અનુભવે છે.

Verse 19

असंसर्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततः पतत्यसौ कान्तः पुष्पशय्यामिवामलाम् ॥ यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे मतिमाधाय निश्चलाम् । तापसाश्रमविश्रान्तैरध्यात्मकथनक्रमैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्यायुराततम् ॥...

‘અસંસર્ગ’ નામની યોગભૂમિની ત્રીજી સ્થિતિમાં તે જાણે નિર્મળ પુષ્પશય્યા પર બેસીને સ્થિર થાય છે. શાસ્ત્રવાક્યોના યથાર્થ અર્થમાં અચલ બુદ્ધિ રાખી, તપસ્વીઓના આશ્રમોમાં અધ્યાત્મવ્યાખ્યાનની ક્રમધારાથી થાક દૂર કરીને, શિલાશય્યા પર બેસીને દીર્ઘ જીવન વિતાવે છે. વન-ભૂમિ વિહાર, ચિત્તોપશમનની શોભા અને અસંગોત્થ સુખ-સૌખ્યથી નીતિમાન સમય નયન કરે છે. સદ્‌શાસ્ત્રાભ્યાસ અને પુણ્યકર્મથી જીવની વસ્તુદૃષ્ટિ યથાવત્ પ્રસન્ન અને સ્પષ્ટ બને છે. ત્રીજી ભૂમિ પ્રાપ્ત કરીને જાગૃત પુરુષ તેને સ્વયં અનુભવે છે.

Verse 20

असंसर्गाभिधामन्यां तृतीयां योगभूमिकाम् । ततः पतत्यसौ कान्तः पुष्पशय्यामिवामलाम् ॥ यथावच्छास्त्रवाक्यार्थे मतिमाधाय निश्चलाम् । तापसाश्रमविश्रान्तैरध्यात्मकथनक्रमैः । शिलाशय्यासनासीनो जरयत्यायुराततम् ॥...

‘અસંસર્ગ’ નામની યોગની ત્રીજી ભૂમિકામાં તે જાણે નિર્મળ પુષ્પશય્યા પર ઉતરીને વિશ્રામ પામે છે. શાસ્ત્રવાક્યોના યથાર્થ અર્થમાં અચલ મન-બુદ્ધિ સ્થાપી, તપસ્વીઓના આશ્રમોમાં અધ્યાત્મચર્ચાના ક્રમથી વિશ્રાંતિ મેળવી, શિલાશય્યા અને આસન પર બેસીને દીર્ઘ આયુષ્ય વિતાવે છે. વન-ભૂમિ વિહાર, ચિત્તોપશમનની શોભા અને અસંગજન્ય સુખ-સૌખ્યથી નીતિમાન સમય નયન કરે છે. સદ્‌શાસ્ત્રાભ્યાસ અને પુણ્યકર્મથી જીવની આ વસ્તુદૃષ્ટિ યથાવત્ સ્પષ્ટ થાય છે. ત્રીજી ભૂમિકા પ્રાપ્ત કરીને જાગૃત પુરુષ તેને સ્વયં અનુભવે છે.

Verse 21

द्विप्रकारसंसर्गं तस्य भेदमिमं शृणु । द्विविधोऽयमसंसर्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥ नाहं कर्ता न भोक्ता च न बाध्यो न च बाधकः । इत्यसंजनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥ प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा...

સંસર્ગનો આ ભેદ સાંભળો—અસંસર્ગ બે પ્રકારનો છે: સામાન્ય અને શ્રેષ્ઠ। ‘હું કર્તા નથી, ભોક્તા નથી; ન બાધ્ય છું, ન બાધક’—આ રીતે વિષયોમાં જે અસંજન (ચોંટ ન લગાડવી) છે, તેને ‘સામાન્ય અસંગ’ કહે છે. બધું પૂર્વકર્મથી બનેલું હોય કે ઈશ્વરાધીન હોય; સુખ હોય કે દુઃખ—અહીં તારો કર્તૃત્વભાવ ક્યાં? ભોગ-અભોગ મહારોગ છે; સંપત્તિ પરમ આપત્તિ છે; સંયોગ માત્ર વિયોગ માટે છે; આધિ-વ્યાધિ મનની જ છે. કાળ ગણતરીમાં પ્રવૃત્ત થઈ અવિરત સર્વ ભાવોને ચલાવે છે. ભાવો પ્રત્યે ‘અનાસ્થા’—અર્થાત્ ભાવોને કલ્પનાથી ન ઘડવું—વાક્યાર્થી પ્રાપ્ત મન માટે આ જ સામાન્ય અસંસર્ગ છે.

Verse 22

द्विप्रकारसंसर्गं तस्य भेदमिमं शृणु । द्विविधोऽयमसंसर्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥ नाहं कर्ता न भोक्ता च न बाध्यो न च बाधकः । इत्यसंजनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥ प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा...

સંસર્ગનો આ ભેદ સાંભળો—અસંસર્ગ બે પ્રકારનો છે: સામાન્ય અને શ્રેષ્ઠ. ‘હું કર્તા નથી, ભોક્તા નથી; ન બાધ્ય, ન બાધક’—વિષયો પ્રત્યે આવી અસંજ્ઞા/અનાસક્તિ સામાન્ય અસંગ કહેવાય. સર્વ પૂર્વકર્મથી બનેલું હોય કે માત્ર ઈશ્વરાધીન હોય—સુખ હોય કે દુઃખ—અહીં તારો કર્તૃત્વ ક્યાં? ભોગ-અભોગ મહારોગ છે; સંપત્તિ પરમ આપત્તિ; સંયોગ વિયોગ માટે જ; આધી-વ્યાધિ મનના ધર્મ છે. કાળ સતત સર્વ ભાવોને ફેરવે છે. ભાવો પ્રત્યે ‘અનાસ્થા’—અર્થાત્ ભાવના ન કરવાનું આંતરિક અંતર—ઉપદેશાર્થ પામેલા મન માટે સામાન્ય અસંગ છે.

Verse 23

द्विप्रकारसंसर्गं तस्य भेदमिमं शृणु । द्विविधोऽयमसंसर्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥ नाहं कर्ता न भोक्ता च न बाध्यो न च बाधकः । इत्यसंजनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥ प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा...

સંસર્ગનો ભેદ સાંભળો—અસંસર્ગ બે પ્રકારનો: સામાન્ય અને શ્રેષ્ઠ. ‘હું કર્તા નથી, ભોક્તા નથી; ન બાધ્ય, ન બાધક’—વિષયો પ્રત્યે આવી અનાસક્તિ સામાન્ય અસંગ છે. સર્વ પૂર્વકર્મથી બનેલું હોય કે ઈશ્વરાધીન હોય—સુખ કે દુઃખ—અહીં તારો કર્તૃત્વ શું? ભોગ-અભોગ મહારોગ; સંપત્તિ પરમ આપત્તિ; સંયોગ વિયોગ માટે; આધી-વ્યાધિ મનના. કાળ માપવામાં તત્પર રહી સતત સર્વ ભાવોને બદલે છે. ભાવો પ્રત્યે ‘અનાસ્થા’—અર્થાત્ ભાવના ન કરવાનું અંતર—ઉપદેશાર્થ પામેલા મન માટે સામાન્ય અસંગ છે.

Verse 24

द्विप्रकारसंसर्गं तस्य भेदमिमं शृणु । द्विविधोऽयमसंसर्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥ नाहं कर्ता न भोक्ता च न बाध्यो न च बाधकः । इत्यसंजनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥ प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा...

સંસર્ગનો આ ભેદ સાંભળો—અસંસર્ગ બે પ્રકારનો: સામાન્ય અને શ્રેષ્ઠ. ‘હું કર્તા નથી, ભોક્તા નથી; ન બાધ્ય, ન બાધક’—વિષયો પ્રત્યે આ અસંજ્ઞા સામાન્ય અસંગ છે. સર્વ પૂર્વકર્મજન્ય હોય કે ઈશ્વરાધીન હોય—સુખ કે દુઃખ—અહીં તારો કર્તૃત્વ શું? ભોગ-અભોગ મહારોગ; સંપત્તિ પરમ આપત્તિ; સંયોગ માત્ર વિયોગ માટે; આધી-વ્યાધિ મનની. કાળ સતત સર્વ ભાવોને રૂપાંતરિત કરે છે. ભાવો પ્રત્યે ‘અનાસ્થા’—અર્થાત્ ભાવના વિના આંતરિક અંતર—ઉપદેશાર્થ ગ્રહણ કરેલા મન માટે સામાન્ય અસંગ છે.

Verse 25

द्विप्रकारसंसर्गं तस्य भेदमिमं शृणु । द्विविधोऽयमसंसर्गः सामान्यः श्रेष्ठ एव च ॥ नाहं कर्ता न भोक्ता च न बाध्यो न च बाधकः । इत्यसंजनमर्थेषु सामान्यासङ्गनामकम् ॥ प्राक्कर्मनिर्मितं सर्वमीश्वराधीनमेव वा...

સંસર્ગનો આ ભેદ સાંભળો—અસંસર્ગ બે પ્રકારનો: સામાન્ય અને શ્રેષ્ઠ. ‘હું કર્તા નથી, ભોક્તા નથી; ન બાધ્ય, ન બાધક’—વિષયો પ્રત્યે આ અનાસક્તિ સામાન્ય અસંગ. સર્વ પૂર્વકર્મજન્ય હોય કે ઈશ્વરાધીન—સુખ કે દુઃખ—અહીં તારો કર્તૃત્વ ક્યાં? ભોગ-અભોગ મહારોગ; સંપત્તિ પરમ આપત્તિ; સંયોગ વિયોગ માટે; આધી-વ્યાધિ મનની. કાળ માપવામાં તત્પર રહી સતત સર્વ ભાવોને ફેરવે છે. ભાવો પ્રત્યે ‘અનાસ્થા’—અર્થાત્ ભાવના વિના આંતરિક અંતર—ઉપદેશાર્થ ગ્રહણ કરેલા મન માટે સામાન્ય અસંગ છે.

Verse 26

अनेन क्रमयोगेन संयोगेन महात्मनाम् । नाहं कर्तेश्वरः कर्ता कर्म वा प्राक्तनं मम ॥ कृत्वा दूरतरे नूनमिति शब्दार्थभावनम् । यन्मौनमासनं शान्तं तच्छ्रेष्ठासङ्ग उच्यते ॥२५-२६॥

આ ક્રમયોગથી, મહાત્માઓના આ સાધન-સંયોગ દ્વારા (એવું) ભાવન કરવી—‘હું કર્તા નથી; ઈશ્વર કર્તા છે; વર્તમાન કે પ્રાક્તન કર્મ પણ મારું નથી।’ ‘નિશ્ચયે (એ) મારાથી બહુ દૂર છે’—એવી શબ્દાર્થ-ભાવના કરીને જે મૌન, શાંત આસન/સ્થિતિ થાય, તેને શ્રેષ્ઠ અસંગ કહે છે.

Verse 27

अनेन क्रमयोगेन संयोगेन महात्मनाम् । नाहं कर्तेश्वरः कर्ता कर्म वा प्राक्तनं मम ॥ कृत्वा दूरतरे नूनमिति शब्दार्थभावनम् । यन्मौनमासनं शान्तं तच्छ्रेष्ठासङ्ग उच्यते ॥२५-२६॥

આ ક્રમયોગ—મહાત્માઓના આ સંયોગ-અનુશાસનથી—એવું ભાવન કરવું: “હું કર્તા નથી; ઈશ્વર જ કર્તા છે; વર્તમાન કે પૂર્વ કર્મ પણ મારું નથી।” “નિશ્ચયે મારીથી બહુ દૂર” એવા શબ્દાર્થનું મનન કરીને જે મૌન, શાંત આસન થાય, તેને જ શ્રેષ્ઠ અસંગ કહેવાય છે।

Verse 28

सन्तोषामोदमधुरा प्रथमोदेति भूमिका । भूमिप्रोदितमात्रोऽन्तरमृताङ्कुरिकेव सा ॥ एषा हि परिमृष्टान्तः संन्यासा प्रसवैकभूः । द्वितीयां च तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्ततः ॥ श्रेष्ठा सर्वगता ह्येषा तृतीया भ...

સંતોષ અને આનંદની મધુરતા સાથે પ્રથમ ભૂમિકા ઉદિત થાય છે; તે ભૂમિમાંથી હમણાં જ નીકળેલા અમૃત-અંકુર જેવી અંદર જાગે છે. આ જ તે સંન્યાસ છે જેના અંત (લક્ષ્ય) સ્પર્શાયેલ છે; ઉચ્ચ અનુભૂતિના જન્મ માટે આ એકમાત્ર આધારભૂમિ છે. ત્યારબાદ સાધકે બીજી અને ત્રીજી ભૂમિકાઓ પ્રાપ્ત કરવી. અહીં ત્રીજી ભૂમિકા શ્રેષ્ઠ અને સર્વવ્યાપી છે; તેમાં મનુષ્ય સર્વ સંકલ્પ-રચનાઓને સંપૂર્ણ રીતે ત્યજી દે છે. ત્રણ ભૂમિકાના અભ્યાસથી જ્યારે અજ્ઞાન ક્ષય પામે છે, ત્યારે ચોથી ભૂમિકા પ્રાપ્ત જન સર્વત્ર સમતા જુએ છે. અદ્વૈતમાં સ્થૈર્ય આવે અને દ્વૈત શમિત થાય ત્યારે, ચોથી ભૂમિકા પ્રાપ્ત જન જગતને સ્વપ્નવત જુએ છે।

Verse 29

सन्तोषामोदमधुरा प्रथमोदेति भूमिका । भूमिप्रोदितमात्रोऽन्तरमृताङ्कुरिकेव सा ॥ एषा हि परिमृष्टान्तः संन्यासा प्रसवैकभूः । द्वितीयां च तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्ततः ॥ श्रेष्ठा सर्वगता ह्येषा तृतीया भ...

સંતોષ અને આનંદની મધુરતા સાથે પ્રથમ ભૂમિકા ઉદિત થાય છે; તે ભૂમિમાંથી હમણાં જ નીકળેલા અમૃત-અંકુર જેવી અંદર જાગે છે. આ જ તે સંન્યાસ છે જેના અંત (લક્ષ્ય) સ્પર્શાયેલ છે; ઉચ્ચ અનુભૂતિના જન્મ માટે આ એકમાત્ર આધારભૂમિ છે. ત્યારબાદ સાધકે બીજી અને ત્રીજી ભૂમિકાઓ પ્રાપ્ત કરવી. અહીં ત્રીજી ભૂમિકા શ્રેષ્ઠ અને સર્વવ્યાપી છે; તેમાં મનુષ્ય સર્વ સંકલ્પ-રચનાઓને સંપૂર્ણ રીતે ત્યજી દે છે. ત્રણ ભૂમિકાના અભ્યાસથી જ્યારે અજ્ઞાન ક્ષય પામે છે, ત્યારે ચોથી ભૂમિકા પ્રાપ્ત જન સર્વત્ર સમતા જુએ છે. અદ્વૈતમાં સ્થૈર્ય આવે અને દ્વૈત શમિત થાય ત્યારે, ચોથી ભૂમિકા પ્રાપ્ત જન જગતને સ્વપ્નવત જુએ છે।

Verse 30

सन्तोषामोदमधुरा प्रथमोदेति भूमिका । भूमिप्रोदितमात्रोऽन्तरमृताङ्कुरिकेव सा ॥ एषा हि परिमृष्टान्तः संन्यासा प्रसवैकभूः । द्वितीयां च तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्ततः ॥ श्रेष्ठा सर्वगता ह्येषा तृतीया भ...

સંતોષ અને આનંદની મધુરતા સાથે પ્રથમ ભૂમિકા ઉદિત થાય છે; તે ભૂમિમાંથી હમણાં જ નીકળેલા અમૃત-અંકુર જેવી અંદર જાગે છે. આ જ તે સંન્યાસ છે જેના અંત (લક્ષ્ય) સ્પર્શાયેલ છે; ઉચ્ચ અનુભૂતિના જન્મ માટે આ એકમાત્ર આધારભૂમિ છે. ત્યારબાદ સાધકે બીજી અને ત્રીજી ભૂમિકાઓ પ્રાપ્ત કરવી. અહીં ત્રીજી ભૂમિકા શ્રેષ્ઠ અને સર્વવ્યાપી છે; તેમાં મનુષ્ય સર્વ સંકલ્પ-રચનાઓને સંપૂર્ણ રીતે ત્યજી દે છે. ત્રણ ભૂમિકાના અભ્યાસથી જ્યારે અજ્ઞાન ક્ષય પામે છે, ત્યારે ચોથી ભૂમિકા પ્રાપ્ત જન સર્વત્ર સમતા જુએ છે. અદ્વૈતમાં સ્થૈર્ય આવે અને દ્વૈત શમિત થાય ત્યારે, ચોથી ભૂમિકા પ્રાપ્ત જન જગતને સ્વપ્નવત જુએ છે।

Verse 31

सन्तोषामोदमधुरा प्रथमोदेति भूमिका । भूमिप्रोदितमात्रोऽन्तरमृताङ्कुरिकेव सा ॥ एषा हि परिमृष्टान्तः संन्यासा प्रसवैकभूः । द्वितीयां च तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्ततः ॥ श्रेष्ठा सर्वगता ह्येषा तृतीया भ...

સંતોષ અને આનંદની મધુરતા સાથે પ્રથમ ભૂમિકા ઉદિત થાય છે; તે ભૂમિમાંથી હમણાં જ નીકળેલા અમૃત-અંકુર જેવી અંદર જાગે છે. આ જ તે સંન્યાસ છે જેના અંત (લક્ષ્ય) સ્પર્શાયેલ છે; ઉચ્ચ અનુભૂતિના જન્મ માટે આ એકમાત્ર આધારભૂમિ છે. ત્યારબાદ સાધકે બીજી અને ત્રીજી ભૂમિકાઓ પ્રાપ્ત કરવી. અહીં ત્રીજી ભૂમિકા શ્રેષ્ઠ અને સર્વવ્યાપી છે; તેમાં મનુષ્ય સર્વ સંકલ્પ-રચનાઓને સંપૂર્ણ રીતે ત્યજી દે છે. ત્રણ ભૂમિકાના અભ્યાસથી જ્યારે અજ્ઞાન ક્ષય પામે છે, ત્યારે ચોથી ભૂમિકા પ્રાપ્ત જન સર્વત્ર સમતા જુએ છે. અદ્વૈતમાં સ્થૈર્ય આવે અને દ્વૈત શમિત થાય ત્યારે, ચોથી ભૂમિકા પ્રાપ્ત જન જગતને સ્વપ્નવત જુએ છે।

Verse 32

सन्तोषामोदमधुरा प्रथमोदेति भूमिका । भूमिप्रोदितमात्रोऽन्तरमृताङ्कुरिकेव सा ॥ एषा हि परिमृष्टान्तः संन्यासा प्रसवैकभूः । द्वितीयां च तृतीयां च भूमिकां प्राप्नुयात्ततः ॥ श्रेष्ठा सर्वगता ह्येषा तृतीया भ...

સંતોષના આનંદથી મધુર એવી પ્રથમ ભૂમિકા ઉદય પામે છે; તે ઉદય થતાં જ અંદર અમૃતનો અંકુર જેવું કંઈક પ્રગટે છે. આ જ પરિમૃષ્ટ અંતવાળો સંન્યાસ છે, આધ્યાત્મિક જન્મની એકમાત્ર ભૂમિ; ત્યાર પછી બીજી અને ત્રીજી ભૂમિકાઓ પ્રાપ્ત કરવી. અહીં ત્રીજી ભૂમિકા શ્રેષ્ઠ અને સર્વવ્યાપી છે; તેમાં પુરુષ સર્વ સંકલ્પ-કલ્પનાઓ ત્યજી દે છે. ત્રણ ભૂમિકાના અભ્યાસથી અજ્ઞાન ક્ષય પામે ત્યારે, ચોથી ભૂમિકા પ્રાપ્ત કરનાર સર્વત્ર સમતા જુએ છે. અદ્વૈતમાં સ્થૈર્ય આવે અને દ્વૈત શમે ત્યારે, ચોથી ભૂમિકાવાળા જગતને સ્વપ્નવત્ જુએ છે.

Verse 33

भूमिकात्रितयं जाग्रच्चतुर्थी स्वप्न उच्यते ॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते । सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः ॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात् । पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदना...

ત્રણ ભૂમિકાઓને ‘જાગ્રત’ કહે છે અને ચોથીને ‘સ્વપ્ન’ કહે છે. પરંતુ ચિત્ત શરદઋતુના વાદળના ટુકડાં ઓગળે તેમ વિલીન થાય છે; પાંચમી ભૂમિકા પ્રાપ્ત કરનાર માત્ર સત્ત્વ-અવશેષમાં સ્થિત રહે છે. અહીં ચિત્તના વિલયથી જગત-વિકલ્પ ઊદય પામતો નથી; ‘સુષુપ્ત-પદ’ નામની પાંચમી ભૂમિકા પ્રાપ્ત કરીને, બાકી રહેલા વિશેષાંશો શાંત થતાં, તે માત્ર અદ્વૈતરૂપે રહે છે. દ્વૈતનો આભાસ ગળી જતાં તે આનંદિત અને અંતઃપ્રબોધવાન બને છે; પાંચમી ભૂમિકામાં તેનું મન સુષુપ્તિ સમાન રહે છે. અંતર્મુખ રહીને પણ બહારની પ્રવૃત્તિમાં રત હોય, તો થાકને કારણે તે સદા ઊંઘાળું દેખાય છે. આ ભૂમિકામાં અભ્યાસ કરતાં, વાસનારહિત બની, તે ક્રમે ‘તુર્ય’ કહેવાતી છઠ્ઠી ભૂમિકામાં પ્રવેશે છે. ત્યાં ન અસત્-રૂપ છે ન સત્-રૂપ; ન ‘હું’ છે ન ‘અહંકાર-ક્રિયા’; માત્ર ક્ષીણ મનન શેષ રહે—તે અદ્વૈતમાં અત્યંત નિર્ભય રહે છે. ગ્રંથિરહિત, સંદેહ શાંત, જીવન્મુક્ત, ધ્યાનમાં સ્વચ્છ—બાહ્યે અનિર્વાણ હોવા છતાં આંતરે નિર્વાણ, તે ચિત્રદીપ સમ સ્થિત રહે છે. છઠ્ઠી ભૂમિકામાં સ્થિત થઈ સાતમી ભૂમિ પ્રાપ્ત કરવી જોઈએ.

Verse 34

भूमिकात्रितयं जाग्रच्चतुर्थी स्वप्न उच्यते ॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते । सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः ॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात् । पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदना...

ત્રણ ભૂમિકાઓ ‘જાગ્રત’ અને ચોથી ‘સ્વપ્ન’ કહેવાય છે. છતાં ચિત્ત શરદઋતુના વાદળખંડ ઓગળે તેમ લય પામે છે; પાંચમી ભૂમિકા પ્રાપ્ત કરનાર માત્ર સત્ત્વ-અવશેષમાં રહે છે. અહીં ચિત્તલયથી જગત-વિકલ્પ ઊદય પામતો નથી; ‘સુષુપ્ત-પદ’ નામની પાંચમી ભૂમિકા પ્રાપ્ત કરીને, બાકી વિશેષાંશો શાંત થતાં, તે માત્ર અદ્વૈતરૂપે રહે છે. દ્વૈતનો ભાસ ગળી જતાં તે આનંદિત અને અંતઃપ્રબોધવાન બને છે; પાંચમી ભૂમિકામાં તેનું મન સુષુપ્તિ સમાન રહે છે. અંતર્મુખ રહીને પણ બહારની પ્રવૃત્તિમાં રત હોય, તો થાકને કારણે તે સદા ઊંઘાળું દેખાય છે. આ ભૂમિકામાં અભ્યાસ કરી વાસનારહિત બની, તે ક્રમે ‘તુર્ય’ કહેવાતી છઠ્ઠી ભૂમિકામાં પ્રવેશે છે. ત્યાં ન અસત્ છે ન સત્; ન ‘હું’ છે ન ‘અહંકાર-ક્રિયા’; માત્ર ક્ષીણ મનન શેષ—તે અદ્વૈતમાં નિર્ભય રહે છે. ગ્રંથિરહિત, સંદેહ શાંત, જીવન્મુક્ત, ધ્યાનમાં સ્વચ્છ—બાહ્યે અનિર્વાણ હોવા છતાં આંતરે નિર્વાણ, તે ચિત્રદીપ સમ સ્થિત રહે છે. છઠ્ઠી ભૂમિકામાં સ્થિત થઈ તે સાતમી ભૂમિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 35

भूमिकात्रितयं जाग्रच्चतुर्थी स्वप्न उच्यते ॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते । सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः ॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात् । पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदना...

ત્રણ ભૂમિકાઓ ‘જાગ્રત’ અને ચોથી ‘સ્વપ્ન’ કહેવાય છે. મન શરદઋતુના વાદળખંડ ઓગળે તેમ લય પામે છે; પાંચમી ભૂમિકા પ્રાપ્ત કરનાર માત્ર સત્ત્વ-અવશેષમાં રહે છે. ચિત્તલયથી જગતની કલ્પના ઊદય પામતી નથી; ‘સુષુપ્ત-પદ’ નામની પાંચમી ભૂમિકા પ્રાપ્ત કરીને, બાકી વિશેષાંશો શાંત થતાં, તે માત્ર અદ્વૈતરૂપે રહે છે. દ્વૈતનો ભાસ ગળી જતાં તે આનંદિત અને અંતઃપ્રબોધવાન બને છે; પાંચમી ભૂમિકામાં તેનું મન સુષુપ્તિ સમાન રહે છે. બહાર કર્મમાં રત હોવા છતાં અંતર્મુખ રહી, થાકને કારણે તે સદા ઊંઘાળું દેખાય છે. આ ભૂમિકામાં અભ્યાસ કરી વાસનારહિત બની, તે ક્રમે ‘તુર્ય’ કહેવાતી છઠ્ઠી ભૂમિકામાં પ્રવેશે છે; ત્યાં ન સત્ છે ન અસત્; ન ‘હું’ છે ન ‘અહંકાર-ક્રિયા’; માત્ર ક્ષીણ મનન શેષ—તે અદ્વૈતમાં નિર્ભય રહે છે. ગ્રંથિરહિત, સંદેહ શાંત, જીવન્મુક્ત—તે ચિત્રદીપ સમ સ્થિત; છઠ્ઠીમાં સ્થિત થઈ સાતમી ભૂમિ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 36

भूमिकात्रितयं जाग्रत् चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिक...

ત્રણ ભૂમિકાઓ ‘જાગ્રત’ અને ચોથી ‘સ્વપ્ન’ કહેવાય છે. ચિત્ત શરદઋતુના વાદળખંડ ઓગળે તેમ લય પામે છે; પાંચમી ભૂમિકા પ્રાપ્ત કરનાર માત્ર સત્ત્વ-અવશેષમાં સ્થિત રહે છે. અહીં ચિત્તલયથી જગત-વિકલ્પ ઊદય પામતો નથી; ‘સુષુપ્ત-પદ’ નામની પાંચમી ભૂમિકા પ્રાપ્ત કરીને, બાકી વિશેષાંશો શાંત થતાં, તે માત્ર અદ્વૈતરૂપે રહે છે. દ્વૈતનો ભાસ ગળી જતાં તે આનંદિત અને અંતઃપ્રબોધવાન બને છે; પાંચમી ભૂમિકામાં તેનું મન સુષુપ્તિ સમાન રહે છે. અંતર્મુખ રહીને પણ બહારની પ્રવૃત્તિમાં રત હોય, તો થાકને કારણે તે સદા ઊંઘાળું દેખાય છે. આ ભૂમિકામાં અભ્યાસ કરતાં, વાસનારહિત બની, તે ક્રમે ‘તુર્ય’ કહેવાતી છઠ્ઠી ભૂમિકામાં પ્રવેશે છે. ત્યાં ન અસત્-રૂપ છે ન સત્-રૂપ; ન ‘હું’ છે ન ‘અહંકાર-ક્રિયા’; માત્ર ક્ષીણ મનન શેષ—તે અદ્વૈતમાં અત્યંત નિર્ભય રહે છે. ગ્રંથિરહિત, સંદેહ શાંત, જીવન્મુક્ત, ધ્યાનમાં સ્વચ્છ—બાહ્યે અનિર્વાણ હોવા છતાં આંતરે નિર્વાણ, તે ચિત્રદીપ સમ સ્થિત રહે છે. છઠ્ઠી ભૂમિકામાં સ્થિત થઈ સાતમી ભૂમિ પ્રાપ્ત કરવી જોઈએ.

Verse 37

भूमिकात्रितयं जाग्रत् चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिक...

પ્રથમ ત્રણ ભૂમિકાઓ જાગ્રત અવસ્થા છે અને ચોથી સ્વપ્ન કહેવાય છે. પાંચમી ભૂમિકામાં ચિત્ત શરદઋતુના વાદળોની જેમ વિલીન થઈ જાય છે, માત્ર શુદ્ધ સત્ત્વ બાકી રહે છે.

Verse 38

भूमिकात्रितयं जाग्रत् चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिक...

ચિત્તના વિલયથી જગતનો વિકલ્પ ઉદભવતો નથી. સુષુપ્તિ નામની પાંચમી ભૂમિકામાં પહોંચીને, તમામ વિશેષ અંશો શાંત થતા, તે માત્ર અદ્વૈતમાં સ્થિત રહે છે.

Verse 39

भूमिकात्रितयं जाग्रत् चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिक...

દ્વૈતનો આભાસ મટી જવાથી તે આનંદિત અને પ્રબુદ્ધ છે. પાંચમી ભૂમિકામાં તેનું મન સુષુપ્તિ જેવું રહે છે. તે બહારથી કાર્ય કરતો હોવા છતાં અંદરથી અંતર્મુખી રહે છે.

Verse 40

भूमिकात्रितयं जाग्रत् चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिक...

તે નિરંતર થાકેલા અને નિદ્રાધીન જેવા લાગે છે. આ ભૂમિકામાં વાસના રહિત થઈને અભ્યાસ કરતા, તે ક્રમશઃ 'તુર્ય' નામની છઠ્ઠી ભૂમિકામાં પ્રવેશ કરે છે.

Verse 41

भूमिकात्रितयं जाग्रच्चतुर्थी स्वप्न उच्यते॥ चित्तं तु शरदभ्रांशविलयं प्रविलीयते। सत्त्वावशेष एवास्ते पञ्चमीं भूमिकां गतः॥ जगद्विकल्पो नोदेति चित्तस्यात्र विलापनात्। पञ्चमीं भूमिकामेत्य सुषुप्तपदनामिका...

જ્યાં ન અસત છે ન સત, ન 'હું' છે ન અહંકાર. માત્ર ક્ષીણ મનન બાકી રહે છે અને તે નિર્ભય બનીને અદ્વૈતમાં સ્થિત રહે છે. ગ્રંથિઓથી મુક્ત, સંશય રહિત તે જીવનમુક્ત ચિત્ર-દીવાની જેમ અચલ રહે છે.

Verse 42

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका। अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम्। शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्वप्र...

સાતમી યોગભૂમિકા ‘વિદેહમુક્તિ’ તરીકે કહેલી છે; તે વાણીથી અગમ્ય, શાંત અને સર્વ ભૂમિકાઓની પરમ સીમા છે. લોકાનુવર્તન, દેહાનુવર્તન અને શાસ્ત્રાનુવર્તન પણ ત્યજી અધ્યાસનું અપનયન કર. આ સર્વ જગત માત્ર ઓંકાર છે—વિશ્વ, તૈજસ, પ્રાજ્ઞ વગેરે લક્ષણોથી યુક્ત; વાચ્ય‑વાચકના ભેદ‑અભેદનું યથાર્થ ગ્રહણ ન થવાથી તે એક જ છે. ‘અ’ વિશ્વ, ‘ઉ’ તૈજસ, ‘મ’ પ્રાજ્ઞ—એ રીતે ક્રમે ધ્યાન કર. સમાધિ પહેલાં જ મહાપ્રયત્નથી વિચાર કરી સ્થૂલથી સૂક્ષ્મ સુધી બધું ચિદાત્મામાં લય કર. ચિદાત્મા નિત્ય શુદ્ધ‑બુદ્ધ‑મુક્ત‑સત્‑અદ્વય, પરમાનંદસ્વરૂપ—“હું વાસુદેવ છું, ઓમ” એમ નિશ્ચય કર. આદિ‑મધ્ય‑અવસાનમાં આ બધું દુઃખમય છે; તેથી સર્વ ત્યજી, હે નિષ્પાપ, તત્ત્વમાં નિષ્ઠાવાન થા. અવిద્યાના અંધકારથી પરે, સર્વ આભાસોથી રહિત, નિર્મળ શુદ્ધ આનંદ, મન‑વાણીથી અગોચર—“હું પ્રજ્ઞાનઘન આનંદસ્વરૂપ બ્રહ્મ છું” એમ ભાવ કર.

Verse 43

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका। अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम्। शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्वप्र...

સાતમી યોગભૂમિકા ‘વિદેહમુક્તિ’ તરીકે કહેલી છે; તે વાણીથી અગમ્ય, શાંત અને સર્વ ભૂમિકાઓની પરમ સીમા છે. લોકાનુવર્તન, દેહાનુવર્તન અને શાસ્ત્રાનુવર્તન પણ ત્યજી અધ્યાસનું અપનયન કર. આ સર્વ જગત માત્ર ઓંકાર છે—વિશ્વ, તૈજસ, પ્રાજ્ઞ વગેરે લક્ષણોથી યુક્ત; વાચ્ય‑વાચકના ભેદ‑અભેદનું યથાર્થ ગ્રહણ ન થવાથી તે એક જ છે. ‘અ’ વિશ્વ, ‘ઉ’ તૈજસ, ‘મ’ પ્રાજ્ઞ—એ રીતે ક્રમે ધ્યાન કર. સમાધિ પહેલાં જ મહાપ્રયત્નથી વિચાર કરી સ્થૂલથી સૂક્ષ્મ સુધી બધું ચિદાત્મામાં લય કર. ચિદાત્મા નિત્ય શુદ્ધ‑બુદ્ધ‑મુક્ત‑સત્‑અદ્વય, પરમાનંદસ્વરૂપ—“હું વાસુદેવ છું, ઓમ” એમ નિશ્ચય કર. આદિ‑મધ્ય‑અવસાનમાં આ બધું દુઃખમય છે; તેથી સર્વ ત્યજી, હે નિષ્પાપ, તત્ત્વમાં નિષ્ઠાવાન થા. અવిద્યાના અંધકારથી પરે, સર્વ આભાસોથી રહિત, નિર્મળ શુદ્ધ આનંદ, મન‑વાણીથી અગોચર—“હું પ્રજ્ઞાનઘન આનંદસ્વરૂપ બ્રહ્મ છું” એમ ભાવ કર.

Verse 44

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका। अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम्। शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्वप्र...

સાતમી યોગભૂમિકા ‘વિદેહમુક્તિ’ તરીકે કહેલી છે; તે વાણીથી અગમ્ય, શાંત અને સર્વ ભૂમિકાઓની પરમ સીમા છે. લોકાનુવર્તન, દેહાનુવર્તન અને શાસ્ત્રાનુવર્તન પણ ત્યજી અધ્યાસનું અપનયન કર. આ સર્વ જગત માત્ર ઓંકાર છે—વિશ્વ, તૈજસ, પ્રાજ્ઞ વગેરે લક્ષણોથી યુક્ત; વાચ્ય‑વાચકના ભેદ‑અભેદનું યથાર્થ ગ્રહણ ન થવાથી તે એક જ છે. ‘અ’ વિશ્વ, ‘ઉ’ તૈજસ, ‘મ’ પ્રાજ્ઞ—એ રીતે ક્રમે ધ્યાન કર. સમાધિ પહેલાં જ મહાપ્રયત્નથી વિચાર કરી સ્થૂલથી સૂક્ષ્મ સુધી બધું ચિદાત્મામાં લય કર. ચિદાત્મા નિત્ય શુદ્ધ‑બુદ્ધ‑મુક્ત‑સત્‑અદ્વય, પરમાનંદસ્વરૂપ—“હું વાસુદેવ છું, ઓમ” એમ નિશ્ચય કર. આદિ‑મધ્ય‑અવસાનમાં આ બધું દુઃખમય છે; તેથી સર્વ ત્યજી, હે નિષ્પાપ, તત્ત્વમાં નિષ્ઠાવાન થા. અવિદ્યાના અંધકારથી પરે, સર્વ આભાસોથી રહિત, નિર્મળ શુદ્ધ આનંદ, મન‑વાણીથી અગોચર—“હું પ્રજ્ઞાનઘન આનંદસ્વરૂપ બ્રહ્મ છું” એમ ભાવ કર.

Verse 45

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका। अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम्। शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्वप्र...

સાતમી યોગભૂમિકા ‘વિદેહમુક્તિ’ તરીકે કહેલી છે; તે વાણીથી અગમ્ય, શાંત અને સર્વ ભૂમિકાઓની પરમ સીમા છે. લોકાનુવર્તન, દેહાનુવર્તન અને શાસ્ત્રાનુવર્તન પણ ત્યજી અધ્યાસનું અપનયન કર. આ સર્વ જગત માત્ર ઓંકાર છે—વિશ્વ, તૈજસ, પ્રાજ્ઞ વગેરે લક્ષણોથી યુક્ત; વાચ્ય‑વાચકના ભેદ‑અભેદનું યથાર્થ ગ્રહણ ન થવાથી તે એક જ છે. ‘અ’ વિશ્વ, ‘ઉ’ તૈજસ, ‘મ’ પ્રાજ્ઞ—એ રીતે ક્રમે ધ્યાન કર. સમાધિ પહેલાં જ મહાપ્રયત્નથી વિચાર કરી સ્થૂલથી સૂક્ષ્મ સુધી બધું ચિદાત્મામાં લય કર. ચિદાત્મા નિત્ય શુદ્ધ‑બુદ્ધ‑મુક્ત‑સત્‑અદ્વય, પરમાનંદસ્વરૂપ—“હું વાસુદેવ છું, ઓમ” એમ નિશ્ચય કર. આદિ‑મધ્ય‑અવસાનમાં આ બધું દુઃખમય છે; તેથી સર્વ ત્યજી, હે નિષ્પાપ, તત્ત્વમાં નિષ્ઠાવાન થા. અવિદ્યાના અંધકારથી પરે, સર્વ આભાસોથી રહિત, નિર્મળ શુદ્ધ આનંદ, મન‑વાણીથી અગોચર—“હું પ્રજ્ઞાનઘન આનંદસ્વરૂપ બ્રહ્મ છું” એમ ભાવ કર.

Verse 46

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका । अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु ॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् । शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्...

સાતમી યોગભૂમિકા ‘વિદેહમુક્તિ’ તરીકે કહેલી છે; તે વાણીથી અગમ્ય, શાંત અને સર્વ ભૂમિકાઓની પરમ સીમા છે. લોકાનુવર્તન, દેહાનુવર્તન અને શાસ્ત્રાનુવર્તન પણ ત્યજી અધ્યાસનું અપનયન કર. આ સર્વ જગત માત્ર ઓંકાર છે—વિશ્વ, તૈજસ, પ્રાજ્ઞ વગેરે લક્ષણોથી યુક્ત; વાચ્ય‑વાચકના ભેદ‑અભેદનું યથાર્થ ગ્રહણ ન થવાથી તે એક જ છે. ‘અ’ વિશ્વ, ‘ઉ’ તૈજસ, ‘મ’ પ્રાજ્ઞ—એ રીતે ક્રમે ધ્યાન કર. સમાધિ પહેલાં જ મહાપ્રયત્નથી વિચાર કરી સ્થૂલથી સૂક્ષ્મ સુધી બધું ચિદાત્મામાં લય કર. ચિદાત્મા નિત્ય શુદ્ધ‑બુદ્ધ‑મુક્ત‑સત્‑અદ્વય, પરમાનંદસ્વરૂપ—“હું વાસુદેવ છું, ઓમ” એમ નિશ્ચય કર. આદિ‑મધ્ય‑અવસાનમાં આ બધું દુઃખમય છે; તેથી સર્વ ત્યજી, હે નિષ્પાપ, તત્ત્વમાં નિષ્ઠાવાન થા. અવિદ્યાના અંધકારથી પરે, સર્વ આભાસોથી રહિત, નિર્મળ શુદ્ધ આનંદ, મન‑વાણીથી અગોચર—“હું પ્રજ્ઞાનઘન આનંદસ્વરૂપ બ્રહ્મ છું” એમ ભાવ કર.

Verse 47

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका । अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु ॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् । शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्...

યોગની સાતમી ભૂમિકા ‘વિદેહમુક્તિ’ તરીકે કહેલી છે—તે શાંત છે, વાણીથી અગમ્ય છે અને સર્વ ભૂમિકાઓની પરમ સીમા છે. લોકાનુવર્તન, દેહાનુવર્તન અને શાસ્ત્રાનુવર્તન ત્યજીને અધ્યાસ (આરોપ) દૂર કર. સર્વ કંઈ માત્ર ઓંકાર છે—વિશ્વ, તૈજસ, પ્રાજ્ઞ વગેરે લક્ષણોથી ઓળખાય છે; કારણ કે વાચ્ય-વાચકનો ભેદ-અભેદ ગ્રહણ થતો નથી. ‘અ’ વિશ્વ છે, ‘ઉ’ તૈજસ સ્મૃત છે, ‘મ’ પ્રાજ્ઞ—આ રીતે ક્રમે પરિપશ્ય. સમાધિ પહેલાં જ મહાપ્રયત્નથી વિચાર કરીને સ્થૂલથી સૂક્ષ્મ સુધી સર્વને ચિદાત્મામાં લય કર. ચિદાત્મા નિત્ય શુદ્ધ, બુદ્ધ, મુક્ત, સત્ અને અદ્વય છે; પરમાનંદનો નિશ્ચય—‘હું વાસુદેવ છું, ઓમ્’. આદિ, મધ્ય અને અંતે આ બધું દુઃખરૂપ છે; તેથી સર્વ ત્યજી તત્ત્વમાં નિષ્ઠાવાન થા, હે નિષ્પાપ. અવಿದ್ಯાના તિમિરથી પરે, સર્વ આભાસોથી રહિત, નિર્મળ શુદ્ધ આનંદ, મન-વાણીથી અગોચર—‘હું પ્રજ્ઞાનઘન આનંદસ્વરૂપ બ્રહ્મ છું’ એમ ભાવન કર.

Verse 48

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका । अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु ॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् । शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्...

યોગની સાતમી ભૂમિકા ‘વિદેહમુક્તિ’—શાંત, વાણીથી પરે અને સર્વ ભૂમિકાઓની પરમ સીમા. લોક, દેહ અને શાસ્ત્રના અનુસરણને ત્યજી અધ્યાસ (આરોપ) દૂર કર. સર્વ માત્ર ઓંકાર છે—વિશ્વ, તૈજસ, પ્રાજ્ઞ વગેરે લક્ષણોથી; કારણ કે વાચ્ય-વાચકનો ભેદ-અભેદ પકડાતો નથી. ‘અ’ વિશ્વ, ‘ઉ’ તૈજસ, ‘મ’ પ્રાજ્ઞ—આ રીતે ક્રમે દર્શન કર. સમાધિ પહેલાં જ મહાપ્રયત્નથી વિચાર કરીને સ્થૂલથી સૂક્ષ્મ સુધી સર્વને ચિદાત્મામાં લય કર. ચિદાત્મા નિત્ય શુદ્ધ, બુદ્ધ, મુક્ત, સત્, અદ્વય; પરમાનંદનો નિશ્ચય—‘હું વાસુદેવ છું, ઓમ્’. આદિ, મધ્ય અને અંતે આ બધું દુઃખ; તેથી સર્વ ત્યજી તત્ત્વમાં નિષ્ઠાવાન થા, હે નિષ્પાપ. અવಿದ್ಯાતિમિરાતીત, સર્વ આભાસવિવર્જિત, નિર્મળ શુદ્ધ આનંદ, મન-વાણીથી અગોચર—‘હું પ્રજ્ઞાનઘન આનંદસ્વરૂપ બ્રહ્મ છું’ એમ ધ્યાન કર.

Verse 49

विदेहमुक्ततात्रोक्ता सप्तमी योगभूमिका । अगम्या वचसां शान्ता सा सीमा सर्वभूमिषु ॥ लोकानुवर्तनं त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् । शास्त्रानुवर्तनं त्यक्त्वा स्वाध्यासापनयं कुरु ॥ ओङ्कारमात्रमखिलं विश्...

યોગની સાતમી ભૂમિકા ‘વિદેહમુક્તિ’ તરીકે જાહેર છે—તે શાંત, શબ્દોથી પરે અને સર્વ ભૂમિકાઓની અંતિમ સીમા છે. લોક, દેહ અને શાસ્ત્રના અનુસરણને ત્યજી અધ્યાસ (આરોપ) દૂર કર. સર્વ માત્ર ઓંકારમાત્ર—વિશ્વ, તૈજસ, પ્રાજ્ઞ વગેરે લક્ષણોથી; વાચ્ય-વાચકનો ભેદ-અભેદ ગ્રહણ થતો નથી. ‘અ’ વિશ્વ, ‘ઉ’ તૈજસ, ‘મ’ પ્રાજ્ઞ—આ રીતે ક્રમે વિવેક કર. સમાધિ પહેલાં જ મહાપ્રયત્નથી વિચાર કરીને સ્થૂલથી સૂક્ષ્મ સુધી સર્વને ચિદાત્મામાં લય કર. ચિદાત્મા નિત્ય શુદ્ધ, બુદ્ધ, મુક્ત, સત્, અદ્વય; પરમાનંદનો નિશ્ચય—‘હું વાસુદેવ છું, ઓમ્’. આદિ, મધ્ય અને અંતે આ બધું દુઃખ; તેથી સર્વ ત્યજી તત્ત્વમાં નિષ્ઠાવાન થા, હે નિષ્પાપ. અવಿದ್ಯાતિમિરાતીત, સર્વ આભાસવિવર્જિત, નિર્મળ શુદ્ધ આનંદ, મન-વાણીથી અગોચર—‘હું પ્રજ્ઞાનઘન આનંદસ્વરૂપ બ્રહ્મ છું’ એમ ધ્યાન કર.