Ayodhya Mahatmya

Adhyaya 1

अयोध्यामाहात्म्यप्रश्न-प्रारम्भः (Commencement of the Inquiry into Ayodhyā’s Sacred Greatness)

અધ્યાય મંગલાચરણ અને પુરાણપ્રસિદ્ધ આવાહનથી શરૂ થાય છે—નારાયણ, નર અને દેવી સરસ્વતીનું સ્મરણ. દીર્ઘ સત્રમાં વિવિધ પ્રદેશોના વેદનિષ્ણાત ઋષિઓ એકત્ર થઈ, વ્યાસના શિષ્ય અને પુરાણજ્ઞ સૂત (રોમહર્ષણ)ને વક્તવ્ય આપવા વિનંતી કરે છે. તેઓ અયોધ્યાનું માહાત્મ્ય, નગરનું સ્વરૂપ, રાજપરંપરા, તીર્થો, નદીઓ-સંગમો તથા દર્શન, સ્નાન અને દાનના ફળ ક્રમબદ્ધ રીતે સાંભળવા ઇચ્છે છે. સૂત વ્યાસકૃપાનું સ્મરણ કરીને પરંપરા દર્શાવે છે—સ્કંદ → નારદ → અગસ્ત્ય → વ્યાસ → સૂત—અને કથા સ્વીકારે છે. ત્યારબાદ અયોધ્યા-યાત્રા પૂર્ણ કરીને અગસ્ત્યે વ્યાસને આપેલો અહેવાલ આવે છે: અયોધ્યા વિષ્ણુની આદ્યપુરી છે, સરયૂ તટે શોભતી, દૃઢ પ્રાકારો વડે સુરક્ષિત અને સૂર્યવંશ સાથે સંકળાયેલી. સરયૂની ઉત્પત્તિ-પ્રસંગોથી તેની પાવનતા પ્રતિપાદિત થાય છે અને તેને ગંગા સમાન પરમ શુદ્ધિકારિણી કહેવામાં આવે છે. સ્થાનિક ઉપાખ્યાન મુજબ બ્રાહ્મણ વિષ્ણુશર્મા અયોધ્યામાં ઘોર તપ કરે છે, વિષ્ણુની સ્તુતિ કરે છે અને અચલ ભક્તિનો વર પામે છે. ત્યારબાદ ભગવાન પવિત્ર જળસ્રોત પ્રગટ કરીને ચક્રતીર્થ સ્થાપે છે અને વિષ્ણુહરિની સન્નિધિ પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. કાર્તિક શુક્લ દશમીથી પૂર્ણિમા સુધી વાર્ષિક યાત્રાકાળ નિર્ધારિત છે અને ચક્રતીર્થમાં સ્નાન, દાન તથા પિતૃતર્પણના મહાફળનું વર્ણન થાય છે.

109 verses

Adhyaya 2

Brahmakūṇḍa–Ṛṇamocana–Pāpamocana–Sahasradhārā Māhātmya (Ayodhyā–Sarayū Tīrtha-Nibandha)

આ અધ્યાય સૂતજીની કથાવાણી અને અગસ્ત્ય ઋષિના અધિકૃત ઉપદેશ દ્વારા પ્રસર્યો છે. શરૂઆતમાં બ્રહ્મા અયોધ્યામાં હરિનું નિત્ય નિવાસ જાણીને વિધિવત્ તીર્થયાત્રાક્રમ કરે છે અને ‘બ્રહ્મકૂંડ’ નામે વિશાળ પવિત્ર સરોવર સ્થાપે છે. તેના જળની શુદ્ધિકારક મહિમા તથા શુભ વનસ્પતિ‑પક્ષી‑પ્રાણીની છબી વર્ણવાય છે; દેવતાઓ ત્યાં સ્નાન કરીને તત્ક્ષણે પવિત્ર થાય છે. બ્રહ્મા સ્થળનું માહાત્મ્ય કહે છે—સ્નાન સાથે દાન, હોમ, જપ કરવાથી મહાપુણ્ય મળે, મહાયજ્ઞ સમાન ફળ પ્રાપ્ત થાય; કાર્તિક શુક્લ ચતુર્દશીએ વાર્ષિક વ્રત, સોનું‑વસ્ત્ર દાન અને બ્રાહ્મણ સંતોષને ધર્મનીતિ રૂપે નિર્દેશ કરે છે. પછી અગસ્ત્ય બ્રહ્મકૂંડથી દિશા‑અંતર માપીને સરયૂના અન્ય તીર્થોનું સ્થાન જણાવે છે. ‘ઋણમોચન’ તીર્થ લોમશના અનુભવવચનથી પ્રગટ થાય છે—ત્યાં સ્નાન કરવાથી ત્રિવિધ ઋણ (દેવ‑ઋષિ‑પિતૃ વગેરે કર્તવ્યઋણ) તત્ક્ષણે દૂર થાય; તેથી નિયમિત સ્નાન‑દાનની પ્રેરણા મળે છે. ‘પાપમોચન’ તીર્થમાં નરહરી નામના બ્રાહ્મણનો દૃષ્ટાંત છે; કુસંગથી ઘોર પાપોમાં પડેલો પણ સત્સંગ અને તીર્થસ્નાનથી તરત શુદ્ધ થઈ વિષ્ણુલોક પામે છે—નિયમબદ્ધ તીર્થાચારથી સુધાર અને શુદ્ધિ શક્ય છે એવો નૈતિક સંદેશ મળે છે. અંતે ‘સહસ્રધારા’નું માહાત્મ્ય રામાયણસંબંધિત પ્રસંગથી સમજાવાય છે—કાળ પ્રત્યે રામનું કર્તવ્ય, દુર્વાસાનું આગમન, સત્ય‑ધર્મ રક્ષાર્થે લક્ષ્મણનું સરયૂ તીરે યોગપૂર્વક દેહત્યાગ અને શેષરૂપે પ્રકટ થવું. ધરતી ‘હજાર રીતે ભેદાઈ’ તેથી આ નામ પડ્યું કહેવાય છે. શેષપૂજા, સ્નાનવિધિ, સોનું‑અન્ન‑વસ્ત્ર દાન અને ઉત્સવો—વિશેષે શ્રાવણ શુક્લ પંચમી (નાગવિષયક) તથા વૈશાખ સ્નાન—નિર્ધારિત કરીને તીર્થને સ્થાયી શુદ્ધિકેન્દ્ર અને ઇચ્છિત ફળ (વિષ્ણુલોક વગેરે) આપનારું બતાવાયું છે।

84 verses

Adhyaya 3

स्वर्गद्वार-माहात्म्य तथा चन्द्रहरेः उत्पत्तिः (Svargadvāra Māhātmya and the Origin of Candra-hari)

અધ્યાયની શરૂઆત સૂત સંવાદની ભૂમિકા બાંધીને કરે છે. પૂર્વે સાંભળેલા તીર્થ-માહાત્મ્ય પછી વ્યાસ તત્ત્વજ્ઞાનની અવિરત તરસ દર્શાવી વધુ ઉપદેશ માંગે છે. અગસ્ત્ય સરયૂ તટ પર આવેલા ‘સ્વર્ગદ્વાર’ તીર્થનું વર્ણન કરે છે—તે પાપનાશક અને મોક્ષપ્રદ છે, સ્થાન-ચિહ્નો સાથે તેને અન્ય તીર્થોથી શ્રેષ્ઠ ગણાવવામાં આવ્યું છે. ત્યાં પ્રાતઃસ્નાન, દેવસન્નિધિના કારણે મધ્યાહ્નસ્નાન, ઉપવાસ અને માસવ્રત, અન્ન-ભૂમિ-ગૌ-વસ્ત્ર દાન તથા બ્રાહ્મણ-સત્કારના ફળ જણાવાય છે. સ્વર્ગદ્વારમાં દેહત્યાગથી વિષ્ણુનું પરમ પદ મળે, મેરુ જેટલા પાપ પણ ત્યાં પહોંચતાં જ ક્ષય પામે, અને ત્યાં કરેલું કર્મ ‘અક્ષય’ બને—એવો દૃઢ ફળ-તર્ક રજૂ થાય છે. બ્રહ્મા, શિવ અને હરિનો તે સ્થળ સાથે નિત્ય સંબંધ બતાવી વૈષ્ણવ પરિપ્રેક્ષ્યમાં પણ સર્વદેવ પાવનતા સ્થાપિત થાય છે. પછી ‘ચન્દ્ર-સહસ્ર’ વ્રત અને ‘ચન્દ્રહર’ પ્રસંગનું કાળ-નિર્દેશન તથા વિધિ-વિધાન આવે છે. ચન્દ્ર અયોધ્યા જઈ તપ કરે છે, કૃપા પામે છે અને હરિની સ્થાપના કરે છે; ત્યારબાદ શુચિતા નિયમો, પ્રતિમા/મંડળ રચના, ચન્દ્રના સોળ નામોથી સ્તુતિ, અર્ઘ્ય અર્પણ, સોમમંત્રથી હોમ, કલશ વ્યવસ્થા, ઋત્વિજ તૃપ્તિ, બ્રાહ્મણ ભોજન અને વ્રત સમાપ્તિ પછી નિયમ-શૈથિલ્ય જણાવાય છે. અંતે સર્વ વર્ણો ઉપરાંત મનુષ્યેતર જીવો માટે પણ આ તીર્થ અસરકારક છે એમ કહી, આચાર-ધર્મની મર્યાદા જાળવાય છે.

83 verses

Adhyaya 4

धर्महरि-स्तवः, प्रायश्चित्त-विधानम्, स्वर्णवृष्टि-उत्पत्तिकथा (Dharmāhari Hymn, Expiatory Guidelines, and the Gold-Rain Origin Legend)

આ અધ્યાયમાં ત્રણ પરસ્પર જોડાયેલા પ્રસંગો આવે છે. પ્રથમ, અગસ્ત્ય કહે છે કે વેદ‑વેદાંગમાં નિપુણ અને ધર્મનિષ્ઠ ‘ધર્મ’ તીર્થયાત્રાએ આવી અયોધ્યાની અતુલ પવિત્રતા જોઈ આશ્ચર્યચકિત થાય છે અને ભક્તિભાવથી નગર તથા તેના તીર્થ‑માહાત્મ્યની સ્તુતિ કરે છે. ત્યારે પીતવાસા હરિ પ્રગટ થાય છે; ધર્મ ક્ષીરાબ્ધિવાસ, યોગનિદ્રા, શારઙ્ગી, ચક્રિ વગેરે દિવ્ય ઉપાધિઓથી વિસ્તૃત સ્તોત્ર અર્પે છે. ભગવાન પ્રસન્ન થઈ વર આપે છે અને ફલશ્રુતિ કહે છે—નિત્ય સ્તવનથી ઇષ્ટસિદ્ધિ અને સ્થિર સમૃદ્ધિ મળે છે. ધર્મ દેવની “ધર્મહરિ” નામે પ્રતિષ્ઠા માગે છે; સરયૂમાં સ્નાન‑દર્શન‑સ્મરણથી શુદ્ધિ અને મોક્ષ, તથા ત્યાં કરેલા કર્મો ‘અક્ષય’ ફળદાયી કહેવાય છે. પછી પ્રાયશ્ચિત્ત‑વિધાન આવે છે—અજ્ઞાનથી કે જાણીને થયેલા દોષો માટે, તેમજ બાધા/પરિસ્થિતિથી નિત્યકર્મ ચૂકી જાય તો પણ યથાશક્તિ સાવધાને પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું; આષાઢ શુક્લ એકાદશીએ વાર્ષિક યાત્રાનો નિર્દેશ પણ છે. અંતે દક્ષિણ ભાગના સુવર્ણસ્થાનની ઉત્પત્તિકથા—કુબેરકૃત સુવર્ણવૃષ્ટિ—વર્ણાય છે. વ્યાસના પ્રશ્ને અગસ્ત્ય રઘુના દિગ્વિજય, વિશ્વજિત યજ્ઞમાં સર્વસ્વદાન, ગુરુદક્ષિણાર્થે કૌત્સનું અપાર સોનાનું યાચન, દાન પછી પણ ધન મેળવવાનો રઘુનો સંકલ્પ, અને કુબેર દ્વારા સોનાની વરસાદ તથા સોનાની ખાણ પ્રગટ થવાની વાત કહે છે. કૌત્સ રાજાને આશીર્વાદ આપી સ્થળને પાપહર તીર્થ ઠરાવે છે, વૈશાખ શુક્લ દ્વાદશીએ વાર્ષિક યાત્રા અને ત્યાં સ્નાન‑દાનથી લક્ષ્મી (સમૃદ્ધિ) પ્રાપ્ત થાય છે એમ નિર્ધારિત કરે છે.

71 verses

Adhyaya 5

कौत्स-विश्वामित्र-प्रसङ्गः तथा तिलोदकीसरयूसङ्गम-माहात्म्यम् (Kautsa–Viśvāmitra Episode and the Glory of the Tilodakī–Sarayū Confluence)

આ અધ્યાયમાં વ્યાસ પૂછે છે—શિષ્ય કૌત્સ પર વિશ્વામિત્ર ઋષિ કેમ અંકુશ વિના ક્રોધિત થયા અને એટલી કઠિન ગુરુદક્ષિણા કેમ માગી? અગસ્ત્ય કહે છે—ભૂખ્યા દુર્વાસા વિશ્વામિત્રના આશ્રમે આવી ગરમ, શુદ્ધ પાયસ માંગે છે; વિશ્વામિત્ર ભક્તિપૂર્વક આપે છે. દુર્વાસા સ્નાન કરવા જઈ રાહ જોવાનું કહે ત્યારે વિશ્વામિત્ર તપ અને સંયમથી હજાર દિવ્ય વર્ષો અચળ ઊભા રહે છે—તપસ્યા અને ધૈર્યનું ઉત્તમ દૃષ્ટાંત. કૌત્સ વિનયી, શિસ્તબદ્ધ અને ઈર્ષ્યા-રહિત છે; મુક્ત થયા પછી પણ વારંવાર દક્ષિણા આપવા આગ્રહ કરે છે. આ આગ્રહથી વિશ્વામિત્ર ક્રોધિત થઈ ચૌદ કરોડ સોનાની દક્ષિણા નક્કી કરે છે. કૌત્સ તે મેળવવા રાજા કાકુત્સ્થ પાસે જાય છે. પછી તીર્થમાહાત્મ્ય—દક્ષિણમાં તિલોદકી-સરયૂનો સંગમ સિદ્ધસેવિત અને જગતપ્રસિદ્ધ છે. ત્યાં સ્નાન દસ અશ્વમેધ સમાન પુણ્ય આપે છે; વેદજ્ઞ બ્રાહ્મણોને દાન શુભ ગતિ આપે છે; અન્નદાન અને વિધિપૂર્વક કર્મ પુનર્જન્મ રોકે છે. ઉપવાસ અને બ્રાહ્મણભોજનથી સૌત્રામણી યજ્ઞફળ, અને એક મહિનો એકભુક્ત વ્રતથી સંચિત પાપ નાશ પામે છે; ભાદ્રપદ કૃષ્ણ અમાવાસ્યાએ વાર્ષિક યાત્રા કહેલી છે. તિલોદકી તિલજળ જેવી શ્યામ અને ઘોડાંને પીવામાં સહાય કરે તેથી નામપ્રસિદ્ધ. અંતે હરિભક્તિથી સ્નાન-દાન-વ્રત-હોમ અક્ષય બને છે અને પાપત્યાગથી પરમધામ પ્રાપ્તિ થાય છે।

29 verses

Adhyaya 6

सीताकुण्ड–गुप्तहरि–चक्रहरि–गोप्रतार–संगममाहात्म्य (Sītākuṇḍa, Guptahari, Cakrahari, Gopratāra, and the Confluence Māhātmya)

આ અધ્યાયમાં અગસ્ત્ય ઋષિ અયોધ્યાના પશ્ચિમ કાંઠે આવેલા સીતાકુંડનું નિર્દેશન કરીને તેની પરમ પાવનતા વર્ણવે છે. શ્રીરામ ત્યાંના પુણ્ય-તત્ત્વને સમજાવે છે કે નિયમપૂર્વક સ્નાન, દાન, જપ, હોમ અને તપ કરવાથી ફળ અક્ષય બને છે; ખાસ કરીને માર્ગશીર્ષ કૃષ્ણ ચતુર્દશી અને માર્ગશીર્ષ-સ્નાન દુર્ગતિ તથા અશુભ પુનર્જન્મના પરિણામોને ટાળે છે. પછી સુદર્શનચક્ર-સંબંધિત ચક્રહરી તીર્થ અને વિષ્ણુ-આયતન ‘હરિસ્મૃતિ’નું વર્ણન આવે છે, જ્યાં માત્ર દર્શનથી પણ પાપક્ષય થાય છે. દેવ–અસુર યુદ્ધમાં પરાજિત દેવો ક્ષીરોદશાયી વિષ્ણુની શરણ લે છે; શિવકૃત ઈશ્વર-સ્તુતિમાં વિષ્ણુને પરતત્ત્વ અને તારક શક્તિરૂપે સ્તુત કરવામાં આવે છે. વિષ્ણુ દેવોને અયોધ્યા જવા કહે છે, જ્યાં તે ગુપ્ત તપ કરશે—એથી ‘ગુપ્તહરી’ નામ પ્રસિદ્ધ થાય છે. ત્યાં ઉપાસનાનું જાહેર કેન્દ્ર, નિયમિત તીર્થયાત્રા, અને યોગ્ય બ્રાહ્મણને વિધિવત ગોદાન—વિશેષ રીતે વિગતે નિર્દેશિત છે. પછી સરયૂ–ઘર્ઘરા સંગમનું માહાત્મ્ય અને નજીકના ગોપ્રતાર તીર્થની મહિમા વિસ્તરે છે; તેનું પુણ્ય અનેક યજ્ઞોથી પણ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે. દીપદાન, રાત્રિજાગરણ, નૈવેદ્ય-અર્પણ તથા કાર્તિક અને પૌષમાં વાર્ષિક આચરણોનું વિધાન છે, અને સ્ત્રી-પુરુષ સૌ માટે કલ્યાણ તથા મોક્ષપ્રાપ્તિનો વ્યાપક આશ્વાસ આપવામાં આવે છે. અંતે શ્રીરામના મહાપ્રસ્થાન—નગરજનનું અનુસરણ, સરયૂ તીરે આગમન અને આરોહણનું તાત્ત્વિક નિરૂપણ—ગોપ્રતારને અયોધ્યામાં મુક્તિદાયક તીર્થરૂપે સ્થાપિત કરે છે.

210 verses

Adhyaya 7

तीर्थसंग्रहः—क्षीरोदकादिकुण्डमाहात्म्यम् (Tīrtha Compendium: The Glories of Kṣīrodaka and Associated Kundas)

આ અધ્યાયમાં અયોધ્યાના અંદરના તીર્થોનું ક્રમબદ્ધ સંકલન ઋષિ-વચનરૂપે રજૂ થાય છે. શરૂઆતમાં સીતાકુંડની નજીક આવેલા ક્ષીરોદક તીર્થનું માહાત્મ્ય—દશરથના પુત્રેષ્ટિ યજ્ઞમાં દિવ્ય હવિષ્પાત્ર પ્રગટ થયું અને તેની વૈષ્ણવ શક્તિથી જ તીર્થનું નામ તથા શુદ્ધિકારક પ્રભાવ સ્થાપિત થયો—એ રીતે સમજાવવામાં આવે છે. પછી દિશાક્રમે બૃહસ્પતિકુંડનું વર્ણન છે: પાપનાશ, બૃહસ્પતિ અને વિષ્ણુની પૂજા, તેમજ ગુરુગ્રહ-પીડા શમાવવા હવન અને સુવર્ણ ગુરુ-પ્રતિમાનું જળમાં નિમજ્જન જેવા ઉપાય સ્પષ્ટ થાય છે. પછી રુક્મિણીકુંડ—રુક્મિણીએ સ્થાપેલું, જેના જળમાં વિષ્ણુનો નિવાસ માનવામાં આવે છે. ઊર્જ માસની કૃષ્ણ નવમી યાત્રાનો વિશેષ સમય કહેવાયો છે; લક્ષ્મી-સંબંધિત દાન અને બ્રાહ્મણ સન્માન પર ભાર છે. ધનયક્ષ તીર્થની ઉત્પત્તિમાં હરિશ્ચન્દ્રનો ખજાનો, પ્રમન્થુર નામનો યક્ષ રક્ષક અને વિશ્વામિત્રના સંસ્કારથી દુર્ગંધ દૂર થઈ સુગંધ પ્રાપ્ત થવી—આ રીતે તીર્થને દેહસૌંદર્ય અને ધનસૌભાગ્ય આપનારું ગણાવવામાં આવે છે; દાનના નિયમો અને નિધિ-લક્ષ્મી પૂજાનું પણ વર્ણન છે. આગળ વસિષ્ઠકુંડ (અરુંધતી-વામદેવ સાન્નિધ્ય), સાગરકુંડ (પૂર્ણિમાએ સમુદ્રસ્નાન સમ ફળ), યોગિણીકુંડ (64 યોગિણી, અષ્ટમી મહિમા), ઉર્વશીકુંડ (રૈભ્ય શાપથી સૌંદર્યહાનિ અને સ્નાનોપદેશથી પુનઃપ્રાપ્તિ) અને અંતે ઘોષાર્કકુંડ—સ્નાન અને સૂર્યસ્તોત્રથી રાજાનો રોગ નાશ; સૂર્યદેવ વર આપી તીર્થની કીર્તિ અને ફળપ્રતિજ્ઞા સ્થાપે છે.

102 verses

Adhyaya 8

रतिकुण्ड–कुसुमायुधकुण्ड–मन्त्रेश्वरादि तीर्थविधानम् (Ratikunda, Kusumāyudha-kunda, Mantreśvara and allied tīrthas: rites and merits)

આ અધ્યાયમાં અગસ્ત્ય પશ્ચિમ દિશાના તીર્થોનું યાત્રાક્રમ મુજબ વર્ણન કરે છે—રતિકુંડ અને કુસુમાયુધ-કુંડ. અહીં યુગલસ્નાન અને દાનથી આરોગ્ય, સૌભાગ્ય તથા લાવણ્યપ્રાપ્તિ થાય છે; ખાસ કરીને માઘ શુક્લ પંચમીના દિવસે દંપતીએ સુગંધ, વસ્ત્ર, પુષ્પ અને નૈવેદ્યથી પૂજન કરવાનું વિધાન છે. પછી મંત્રેશ્વરનું દુર્લભ લિંગસ્થાન આવે છે, જે શ્રીરામના અનુષ્ઠાનકર્મ સાથે સંકળાયેલી પ્રતિષ્ઠાથી પ્રસિદ્ધ છે; સ્નાન-દર્શનથી મહાફળ અને પુનરાગમનનિવૃત્તિનું ફળશ્રુતિરૂપ વચન આપવામાં આવ્યું છે. ઉત્તર તરફ શીતલા તીર્થમાં સોમવારની પૂજા રોગ-ભય હરે છે; દેવી બંદીના સ્મરણથી બંધન અને રાજબંધનમાંથી મુક્તિ તથા મંગળવારની યાત્રા કહેવાય છે; દેવી ચુડકી તીર્થમાં સંશયવાળા કાર્યોની સિદ્ધિ માટે દીપદાન અને ચતુર્દશી દર્શન નિર્દેશિત છે. મહારત્ન તીર્થમાં ભાદ્રપદ કૃષ્ણ ચતુર્દશીની વાર્ષિક યાત્રા, દાન અને જાગરણ; દુર્ભરા/મહાભરા સરસમાં શિવપૂજા અને ભાદ્રપદના અનુષ્ઠાનો; તથા મહાવિદ્યા/સિદ્ધપીઠમાં માસિક અષ્ટમી-નવમી યાત્રા, વિવિધ પરંપરાઓ સાથે મંત્રજપ, હોમ-દાન અને નવરાત્રિ શુદ્ધિનું વર્ણન છે. રામકથાના પ્રસંગે ક્ષીરકુંડમાં દુગ્ધેશ્વરનો પ્રાદુર્ભાવ અને સીતાકુંડનું નામકરણ જણાવાઈ, સીતારામ-લક્ષ્મણની ઉપાસના સાથે સ્નાન, જપ, હોમથી પાવનતા અને અક્ષય પુણ્ય મળે છે એમ કહે છે. અંતે વસિષ્ઠ અયોધ્યાને પરમ મોક્ષક્ષેત્ર કહી સ્તુતિ કરે છે અને બહુદિવસીય યાત્રાનિયમ—ઉપવાસ, ક્રમસ્નાન, દેવદર્શન, શ્રાદ્ધ, બ્રાહ્મણપૂજન, દાન અને વિધિવત સમાપ્તિ—ઉપદેશે છે.

Adhyaya 9

गयाकूप-तमसा-तीर्थप्रशंसा (Gayākūpa, Tamasā, and Kuṇḍa-Ritual Topography)

અગસ્ત્ય મુનિ અયોધ્યા-પ્રદેશના તીર્થોનો ક્રમ અને તેમની વિધિ જણાવે છે. અધ્યાયની શરૂઆતમાં જટાકુંડ નજીક અગ્નેય દિશામાં આવેલ ગયાકૂપને શ્રાદ્ધ માટે મહાફલદાયક સ્થાન કહેવામાં આવ્યું છે—ત્યાં સ્નાન, યથાશક્તિ દાન અને પિંડદાનসহ શ્રાદ્ધ (તિલ અને પાયસથી, અથવા વિકલ્પરૂપે પિણ્યાક અને ગોળ વગેરે વડે) કરવાથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે અને દેવતાઓ પણ પ્રસન્ન થાય છે; પિતૃઓની વિષ્ણુલોકપ્રાપ્તિ ફલશ્રુતિરૂપે જણાવાઈ છે. અમાવાસ્યા જો સોમવાર સાથે જોડાય તો ‘અનંત’ ફળ મળે, અને સોમવારે ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ દીર્ઘકાળ સુધી અસરકારક ગણાયું છે. પછી પૂર્વ ભાગમાં પિશાચમોચન તીર્થનું વર્ણન છે—સ્નાન-દાન-શ્રાદ્ધથી પિશાચદોષ નિવારણ/શમન થાય છે; માર્ગશીર્ષ શુક્લ ચતુર્દશીનું વિશેષ વ્રત જણાવાયું છે. નજીકનું માનસતીર્થ મન-વાણી-કાયાના દોષોને શુદ્ધ કરનારું કહેવાયું છે; પ્રૌષ્ટપદી કાળમાં, ખાસ કરીને પૂર્ણિમાએ, યાત્રાનો નિર્દેશ છે. ત્યારબાદ દક્ષિણ તરફ તમસા નદીનું માહાત્મ્ય—મહાપાપનાશિની, વનશોભિત તટોવાળી, માંડવ્ય વગેરે ઋષિઓના આશ્રમોથી પાવન; ત્યાં પણ સ્નાન-દાન-શ્રાદ્ધત્રયથી કામ-અર્થસિદ્ધિ અને માર્ગશીર્ષ શુક્લ પંદરમીનું વિશેષ અનુષ્ઠાન જણાવાયું છે. અંતે સીતાકુંડ (શ્રી દુગ્ધેશ્વર નજીક) ભાદ્રપદ શુક્લ ચતુર્થીની યાત્રા, ક્ષેત્રરક્ષક ભૈરવનું માર્ગશીર્ષ કૃષ્ણ અષ્ટમીનું વાર્ષિક ઉત્સવ-પૂજન, ભરતકુંડમાં ભરતના રામધ્યાન-પ્રતિષ્ઠા સાથે સ્નાન અને પિતૃશ્રાદ્ધ, તથા જટાકુંડમાં રામ અને સહચરોની પૂજા અને ચૈત્ર કૃષ્ણ ચતુર્દશીની વાર્ષિક યાત્રા જણાવાય છે. ઉપસંહારમાં યાત્રાક્રમ—પ્રથમ રામ-સીતા પૂજન, પછી ભરતકુંડમાં લક્ષ્મણ પૂજન, અને ત્યારબાદ નિર્ધારિત સ્નાનવિધિ સાથે ક્રમબદ્ધ તીર્થપરિક્રમા।

Adhyaya 10

Ayodhyā-yātrākrama, Sarayū-māhātmya, and Mānasatīrtha Teaching (अयोध्यायात्राक्रमः सरयू-माहात्म्यं च मानसतीर्थोपदेशः)

આ અધ્યાયમાં સૂતના વર્ણનના પરિપ્રેક્ષ્યમાં અગસ્ત્ય–વ્યાસ સંવાદરૂપે અયોધ્યા-યાત્રાક્રમ અને તીર્થમાહાત્મ્ય ઉપદેશાય છે. આરંભે અયોધ્યામાં રક્ષા તથા ઇચ્છિત ફળ આપનારા દેવસ્થાનોની પૂજા-ઉત્સવવિધિ, ‘અયોધ્યા-રક્ષક’ વીરનો ઉલ્લેખ, તથા વિષ્ણુભક્ત રાક્ષસી સુરસાને રક્ષણાર્થે પ્રતિષ્ઠિત કર્યાનું વર્ણન મળે છે. આગળ પશ્ચિમ દિશાના પિંડારક વગેરે સ્થાનો અને વિઘ્નનિવારણ માટે વિઘ્નેશ્વર-પૂજનનો નિર્દેશ છે. ત્યારબાદ દિશાસીમાઓથી ‘જન્મસ્થાન’ નિશ્ચિત કરી તેની પરમ ઉદ્ધારક મહિમા કહે છે—માત્ર દર્શનથી પણ મહાદાન-તપના ફળથી અધિક લાભ; નવમીના વ્રતધારીને સ્નાન અને દાનથી ‘જન્મબંધન’માંથી મુક્તિ થાય એમ જણાવે છે. પછી સરયૂનું વિસ્તૃત માહાત્મ્ય—તેનું દર્શન અન્યત્ર દીર્ઘનિવાસ અને પ્રસિદ્ધ કર્મકાંડોના ફળ સમાન ગણાય છે, અને અયોધ્યાનું સ્મરણ શક્તિશાળી મોક્ષસાધન કહેવાય છે. સરયૂને જલરૂપ બ્રહ્મ તથા નિત્ય મોક્ષદાયિની તરીકે વર્ણવે છે. ત્યારબાદ ‘માનસતીર્થ’નો ઉપદેશ—સત્ય, ક્ષમા, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ, દયા, સત્યવચન, જ્ઞાન અને તપ—આ આંતરિક તીર્થો છે; મનની શુદ્ધિ જ સાચું સ્નાન છે, અને અંતઃશુદ્ધિ વિના બાહ્ય ક્રિયાઓ નિષ્ફળ છે. અંતે યાત્રાક્રમ સુવ્યવસ્થિત રીતે—પ્રાતઃ ઉઠવું, મુખ્ય કુંડોમાં સ્નાન, ક્રમશઃ દેવદર્શન, તેમજ એકાદશી, અષ્ટમી/ચતુર્દશી અને અંગારક-ચતુર્થી જેવી તિથિઓનું સમયનિર્દેશન. નિયમિત પાલનથી શુભફળ પ્રાપ્ત થાય અને પુનરાવૃત્તિ (પુનર્જન્મ) અટકે એમ પ્રતિપાદિત છે.