Adhyaya 3

Verse 1

सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचो धीमानादरात्कुंभजन्मनः । प्रोवाच मधुरं वाक्यं कृष्णद्वैपायनो मुनिः

સૂત બોલ્યા—કુંભજન્મા (અગસ્ત્ય) મુનિના જ્ઞાનમય વચનો આ રીતે સાંભળી, કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ) મુનિએ આદરપૂર્વક મધુર વાણીમાં કહ્યું.

Verse 2

व्यास उवाच । भगवन्नद्भुतमिदं तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम् । श्रुत्वा त्वत्तो मम मनः परमानंदमाययौ

વ્યાસ બોલ્યા—હે ભગવન! આ તીર્થનું માહાત્મ્ય અદ્ભુત અને ઉત્તમ છે. આપથી સાંભળી મારું મન પરમાનંદથી પરિપૂર્ણ થયું છે.

Verse 3

अन्यत्तीर्थवरं ब्रूहि तत्त्वेन मम शृण्वतः । न तृप्तिरस्ति मनसः शृण्वतो मम सुव्रत

હે સુવ્રત! હું સાંભળું છું; તું તત્ત્વપૂર્વક બીજા એક ઉત્તમ તીર્થનું વર્ણન કર. સાંભળતાં સાંભળતાં પણ મારા મનને તૃપ્તિ થતી નથી.

Verse 4

अगस्त्य उवाच । शृणु विप्र प्रवक्ष्यामि तीर्थमन्यदनुत्तमम् । स्वर्गद्वारमिति ख्यातं सर्वपापहरं सदा

અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે વિપ્ર, સાંભળ; હું બીજા એક અનુત્તમ તીર્થનું વર્ણન કરું છું. તે ‘સ્વર્ગદ્વાર’ તરીકે ખ્યાત છે અને સદા સર્વ પાપોનું હરણ કરે છે.

Verse 5

स्वर्गद्वारस्य माहात्म्यं विस्तराद्वक्तुमीश्वरः । नहि कश्चिदतो वत्स संक्षेपाच्छृणु सुव्रत

સ્વર્ગદ્વારનું માહાત્મ્ય વિસ્તારે કહેવું તો ઈશ્વરસમાન શક્તિનું કાર્ય છે; તેથી વત્સ, હે સુવ્રત—સંક્ષેપમાં સાંભળ.

Verse 6

सहस्रधारामारभ्य पूर्वतः सरयूजले । षट्त्रिंशदधिका प्रोक्ता धनुषां षट्शती मितिः

સહસ્રધારાથી આરંભ કરીને સરયૂના જળમાં પૂર્વ દિશામાં તેની માપ છસો છત્રીસ ધનુષ જણાવાઈ છે.

Verse 7

स्वर्गद्वारस्य विस्तारः पुराणज्ञैर्विशारदैः । स्वर्गद्वारसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति

સ્વર્ગદ્વારનો વિસ્તાર પુરાણજ્ઞ અને વિશારદોએ વર્ણવ્યો છે; સ્વર્ગદ્વાર સમાન તીર્થ ન ક્યારેય થયું છે, ન ભવિષ્યમાં થશે.

Verse 8

सत्यंसत्यं पुनः सत्यं नासत्यं मम भाषितम् । स्वर्गद्वारसमं तीर्थं नास्ति ब्रह्माण्डगोलके

સત્ય, સત્ય, પુનઃ સત્ય; મારું વચન અસત્ય નથી. સમગ્ર બ્રહ્માંડમંડળમાં સ્વર્ગદ્વાર સમું કોઈ તીર્થ નથી.

Verse 9

हित्वा दिव्यानि भौमानि तीर्थानि सकलान्यपि । प्रातरागत्य तिष्ठन्ति तत्र संश्रित्य सुव्रत

હે સુવ્રત! તેઓ સર્વ દિવ્ય અને ભૌમ તીર્થોને પણ ત્યજી, પ્રાતઃકાળે ત્યાં આવી, તે સ્થાને આશ્રય લઈને રહે છે.

Verse 10

तस्मादत्र प्रकर्तव्यं प्रातः स्नानं विशेषतः । सर्वतीर्थावगाहस्य फलमात्मन ईप्सता

અતએવ અહીં વિશેષ કરીને પ્રાતઃસ્નાન કરવું જોઈએ—જેને પોતાના માટે સર્વ તીર્થસ્નાનનું ફળ ઇચ્છિત હોય.

Verse 11

त्यजंति प्राणिनः प्राणान्स्वर्गद्वारांतरे द्विज । प्रयांति परमं स्थानं विष्णोस्ते नात्र संशयः

હે દ્વિજ! સ્વર્ગદ્વારની અંદર પ્રાણ ત્યજનારા પ્રાણી વિષ્ણુના પરમ ધામને પામે છે—એમાં સંશય નથી.

Verse 12

मुक्तिद्वारमिदं पश्य स्वर्गप्राप्तिकरं नृणाम् । स्वर्गद्वारमिति ख्यातं तस्मात्तीर्थमनुत्तमम्

આ ‘મુક્તિદ્વાર’ને જુઓ, જે મનુષ્યોને સ્વર્ગપ્રાપ્તિ કરાવે છે. તે ‘સ્વર્ગદ્વાર’ તરીકે ખ્યાત છે; તેથી આ તીર્થ અનુત્તમ છે.

Verse 13

स्वर्गद्वारं सुदुष्प्राप्यं देवैरपि न संशयः । यद्यत्कामयते तत्र तत्तदाप्नोति मानवः

સ્વર્ગદ્વાર અતિ દુર્લભ છે—દેવતાઓને પણ, તેમાં સંશય નથી. ત્યાં મનુષ્ય જે જે ઇચ્છે છે, તે જ નિશ્ચયે પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 14

स्वर्गद्वारे परा सिद्धिः स्वर्गद्वारे परा गतिः । जप्तं दत्तं हुतं दृष्टं तपस्तप्तं कृतं च यत् । ध्यानमध्ययनं सर्वं दानं भवति चाक्षयम्

સ્વર્ગદ્વારમાં પરમ સિદ્ધિ છે, સ્વર્ગદ્વારમાં પરમ ગતિ છે. જપ, દાન, હોમ, દર્શન-પૂજન, તપ અને કરેલા કર્મ—ધ્યાન, અધ્યયન તથા સર્વ દાન ત્યાં અક્ષય બને છે.

Verse 15

जन्मांतरसहस्रेण यत्पापं पूर्वसंचितम् । स्वर्गद्वारप्रविष्टस्य तत्सर्वं व्रजति क्षयम्

હજારો જન્મોમાં સંગ્રહાયેલું જે પૂર્વસંચિત પાપ છે, સ્વર્ગદ્વારમાં પ્રવેશ કરનારનું તે સર્વ નષ્ટ થઈ ક્ષય પામે છે.

Verse 16

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा वै वर्णसंकराः । कृमिम्लेच्छाश्च ये चान्ये संकीर्णाः पापयोनयः

બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર તથા વર્ણસંકર; તેમજ કૃમિ, મ્લેચ્છ અને અન્ય વિવિધ પાપયોનિમાં જન્મેલા—

Verse 17

कीटाः पिपीलिकाश्चैव ये चान्ये मृगपक्षिणः । कालेन निधनं प्राप्ताः स्वर्गद्वारे शृणु द्विज

કીટ, પિપિલિકા (ચીંટીઓ) તથા અન્ય મૃગ-પક્ષીઓ પણ—જે સ્વર્ગદ્વારમાં કાળવશ મૃત્યુ પામે છે; સાંભળો, હે દ્વિજ।

Verse 18

कौमोदकीकराः सर्वे पक्षिणो गरुडध्वजाः । शुभे विष्णुपुरे विष्णुर्जायते तत्र मानवाः

બધા કૌમોદકી ગદાધારી બની જાય છે, અને પક્ષીઓ પણ ગરુડધ્વજના ચિહ્નથી ચિહ્નિત થાય છે। તે શુભ વિષ્ણુપુરીમાં મનુષ્યો વિષ્ણુ-સ્વભાવ અને વિષ્ણુ-ભાગ્ય લઈને જન્મે છે।

Verse 19

अकामो वा सकामो वा अपि तीर्थगतोपि वा । स्वर्गद्वारे त्यजन्प्राणान्विष्णुलोके महीयते

નિષ્કામ હોય કે સકામ—માત્ર તીર્થમાં આવી પહોંચ્યો હોય તોય—જે સ્વર્ગદ્વારે પ્રાણ ત્યજે છે, તે વિષ્ણુલોકમાં મહિમાવંત બની સન્માન પામે છે।

Verse 20

मुनयो देवताः सिद्धाः साध्या यक्षा मरुद्गणाः । यज्ञोपवीतमात्रेण विभागं चक्रिरे तु ये

મુનિઓ, દેવતાઓ, સિદ્ધો, સાધ્યો, યક્ષો અને મરુદ્ગણો—જેઓએ માત્ર યજ્ઞોપવીત (જનેઉ)ના આધાર પર જ ભેદ-વિભાગ કર્યો—

Verse 21

मध्याह्नेऽत्र प्रकुर्वंति सान्निध्यं देवतागणाः । तस्मात्तत्र प्रकुर्वंति मध्याह्ने स्नानमादरात्

અહીં મધ્યાહ્ને દેવતાઓના ગણ વિશેષ રીતે સાન્નિધ્ય પ્રગટ કરે છે। તેથી આ સ્થાને મધ્યાહ્નસ્નાન ભક્તિપૂર્વક કરવું જોઈએ।

Verse 22

कुर्वंत्यनशनं ये तु स्वर्गद्वारे जितेंद्रियाः । प्रयांति परमं स्थानं ये च मासोपवासिनः

જે જીતેન્દ્રિય બની સ્વર્ગદ્વારે અનશન કરે છે, અને જે માસોપવાસ (એક માસનો ઉપવાસ)નું વ્રત પાળે છે—તે પરમ ધામને પામે છે।

Verse 23

अन्नदानरता ते च रत्नदा भूमिदा नराः । गोवस्त्रदाश्च विप्रेभ्यो यांति ते भवनं हरेः

જે અન્નદાનમાં રત છે, જે રત્ન અને ભૂમિનું દાન કરે છે, તથા જે બ્રાહ્મણોને ગાય અને વસ્ત્ર દાન આપે છે—તે શ્રીહરિના ધામે જાય છે।

Verse 24

यत्र सिद्धा महात्मानो मुनयः पितरस्तथा । स्वर्गं प्रयांति ते सर्वे स्वर्गद्वारं ततः स्मृतम्

જ્યાં સિદ્ધો, મહાત્માઓ, મુનિઓ તથા પિતૃગણ—બધા સ્વર્ગને પ્રાપ્ત થાય છે; તેથી તે સ્થાન ‘સ્વર્ગદ્વાર’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 25

चतुर्द्धा च तनुं कृत्वा देवदेवो हरिः स्वयम् । अत्र वै रमते नित्यं भ्रातृभिः सह राघवः

દેવોના દેવ શ્રીહરી સ્વયં ચતુર્વિધ રૂપ ધારણ કરીને અહીં નિત્ય રમે છે—રાઘવ પોતાના ભાઈઓ સાથે।

Verse 26

ब्रह्मलोकं परित्यज्य चतुर्वक्त्रः सनातनः । अत्रैव रमते नित्यं देवैः सह पितामहः

બ્રહ્મલોકને પણ ત્યજી, સનાતન ચતુર્મુખ પિતામહ બ્રહ્મા દેવતાઓ સાથે અહીં જ નિત્ય રમે છે।

Verse 27

कैलासनिलयावासी शिवस्तत्रैव संस्थितः

કૈલાસનિવાસી ભગવાન શિવ પણ ત્યાં જ તે સ્થાનમાં સ્થિત છે।

Verse 28

मेरुमन्दरमात्रोऽपि राशिः पापस्य कर्मणः । स्वर्गद्वारं समासाद्य स सर्वो व्रजति क्षयम्

મેરુ અને મંદર જેટલો વિશાળ પાપકર્મનો ઢગલો પણ સ્વર્ગદ્વાર પહોંચતાં જ સંપૂર્ણ નાશ પામે છે।

Verse 29

या गतिर्ज्ञानतपसां या गतिर्यज्ञयाजिनाम् । स्वर्गद्वारे मृतानां तु सा गतिर्विहिता शुभा

જ્ઞાન-તપમાં સ્થિત અને યજ્ઞ કરનારને જે શુભ ગતિ મળે છે, સ્વર્ગદ્વારે મૃત્યુ પામનારને પણ એ જ શુભ ગતિ નિર્ધારિત છે।

Verse 30

ऋषिदेवासुरगणैर्जपहोमपरायणैः । यतिभिर्मोक्षकामैश्च स्वर्गद्वारो निषेव्यते

જપ-હોમમાં પરાયણ ઋષિ, દેવ અને અસુરગણો તથા મોક્ષકામી યતિઓ સ્વર્ગદ્વારનું સેવન-સેવા કરે છે।

Verse 31

षष्टिवर्षसहस्राणि काशीवासेषु यत्फलम् । तत्फलं निमिषार्द्धेन कलौ दाशरथीं पुरीम्

કાશીમાં સાઠ હજાર વર્ષ વસવાથી જે ફળ મળે છે, તે જ ફળ કલિયુગમાં દશરથની નગરી અયોધ્યાનો આશ્રય લેતાં અર્ધ નિમેષમાં મળે છે।

Verse 32

या गतिर्योगयुक्तानां वाराणस्यां तनुत्यजाम् । सा गतिः स्नानमात्रेण सरय्वां हरिवासरे

વારાણસીમાં દેહત્યાગ કરનાર યોગયુક્તોને જે પરમ ગતિ મળે છે, તે જ ગતિ હરિવાસરે સરયૂમાં સ્નાનમાત્રથી પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 33

स्वर्गद्वारे मृतः कश्चिन्नरकं नैव पश्यति । केशवानुगृहीता हि सर्वे यांति परां गतिम्

સ્વર્ગદ્વારે જે કોઈ મરે છે, તે નરકને કદી જોતો નથી. કેશવની કૃપાથી સર્વે પરમ ગતિને પામે છે.

Verse 34

भूलोके चांतरिक्षे च दिवि तीर्थानि यानि वै । अतीत्य वर्तते तानि तीर्थान्येतद्द्विजोत्तम

ભૂલોક, અંતરિક્ષ અને સ્વર્ગમાં જે જે તીર્થો છે, આ તીર્થ તે બધાને વટાવીને શ્રેષ્ઠ છે, હે દ્વિજોત્તમ.

Verse 35

विष्णुभक्तिं समासाद्य रमन्ते तु सुनिश्चिताः । संहृत्य शक्तितः कामं विषयेषु हि संस्थितम्

વિષ્ણુભક્તિ પ્રાપ્ત કરીને દૃઢનિશ્ચયી જન આનંદ પામે છે; તેઓ પોતાની શક્તિ મુજબ વિષયોમાં રહેલી કામનાને સંકોચે છે.

Verse 36

शक्तितः सर्वतो युक्त्वा शक्तिस्तपसि संस्थिता । न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि

શક્તિને સર્વ રીતે જોડીને તેમની શક્તિ તપમાં સ્થિર થાય છે; કરોડો કલ્પોમાં પણ તેમને પુનરાવર્તન (પુનર્જન્મ) નથી.

Verse 37

हन्यमानोऽपि यो विद्वान्वसेच्छस्त्रशतैरपि । स याति परमं स्थानं यत्र गत्वा न शोचति

સૈંકડો શસ્ત્રોથી ઘાયલ થતો હોવા છતાં જે વિદ્વાન અહીં વસે છે, તે પરમ સ્થાનને પામે છે; ત્યાં પહોંચીને તે શોક કરતો નથી.

Verse 38

स्वर्गद्वारे वियुज्येत स याति परमां गतिम् । उत्तरं दक्षिणं वापि अयनं न विकल्पयेत्

સ્વર્ગદ્વારે દેહત્યાગ કરનાર પરમ ગતિને પામે છે. ઉત્તરાયણ કે દક્ષિણાયણ એવો ભેદ ત્યાં વિચારવો નથી.

Verse 39

सर्वस्तेषां शुभः कालः स्वर्गद्वारं श्रयंति ये । स्नानमात्रेण पापानि विलयं यांति देहिनाम्

જે સ્વર્ગદ્વારનો આશ્રય લે છે તેમના માટે સર્વ સમય શુભ બને છે. માત્ર સ્નાનથી જ દેહધારીઓના પાપો વિલીન થાય છે.

Verse 40

यावत्पापानि देहेन ये कुर्वंति जनाः क्षितौ । अयोध्या परमं स्थानं तेषामीरितमादरात्

આ ધરતી પર લોકો દેહથી જેટલાં પણ પાપ કરે, તેમના માટે આદરપૂર્વક અયોધ્યાને પરમ સ્થાન કહેવામાં આવ્યું છે.

Verse 41

ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे पंचदश्यां विशेषतः । तस्य सांवत्सरी यात्रा देवैश्चन्द्रहरेः स्मृता

જ્યેષ્ઠ માસના શુક્લ પક્ષમાં ખાસ કરીને પૂર્ણિમાએ ચન્દ્રહરિની વાર્ષિક યાત્રાનું સ્મરણ થાય છે—એવું દેવતાઓએ પણ કહ્યું છે.

Verse 42

तस्मिन्नुद्यापनं चन्द्रसहस्रं व्रतयोगिभिः । कार्यं प्रयत्नतो विप्र सर्वयज्ञफलाधिकम्

તે અવસરે, હે વિપ્ર, વ્રતનિષ્ઠ સાધકોએ પ્રયત્નપૂર્વક ચન્દ્રસહસ્ર-વ્રતનું ઉદ્યાપન કરવું જોઈએ; તેનું ફળ સર્વ યજ્ઞફળથી પણ અધિક છે.

Verse 43

तस्मिन्कृते महापापक्षयात्स्वर्गो भवेन्नृणाम्

તે વિધિપૂર્વક કરાય ત્યારે મહાપાપોના ક્ષયથી મનુષ્યોને સ્વર્ગપ્રાપ્તિ થાય છે।

Verse 44

श्रीव्यास उवाच । भगवन्ब्रूहि तत्त्वेन तस्य चन्द्रहरेः शुभाम् । उत्पत्तिं च तथा चंद्रव्रतस्योद्यापने विधिम्

શ્રીવ્યાસે કહ્યું— હે ભગવન્, તે ચંદ્રહરિની શુભ ઉત્પત્તિ તથા ચંદ્રવ્રતના ઉદ્યાપનની વિધિ તત્ત્વથી કહો।

Verse 45

अगस्त्य उवाच । अयोध्यानिलयं विष्णुं नत्वा शीतांशुरुत्सुकः । आगच्छत्तीर्थमाहात्म्यं साक्षात्कर्तुं सुधानिधिः । अत्रागत्य च चन्द्रोऽथ तीर्थयात्रां चकार सः

અગસ્ત્યે કહ્યું— અયોધ્યામાં નિવાસ કરનાર વિષ્ણુને નમસ્કાર કરીને, તીર્થમાહાત્મ્યને પ્રત્યક્ષ જોવા ઉત્સુક અમૃતનિધિ ચંદ્ર અહીં આવ્યો; આવીને તેણે તીર્થયાત્રા કરી।

Verse 46

क्रमेण विधिपूर्वं च नानाश्चर्यसमन्वितः । समाराध्य ततो विष्णुं तपसा दुश्चरेण वै

પછી તે ક્રમે વિધિપૂર્વક, અનેક આશ્ચર્યોથી યુક્ત થઈ, ખરેખર દુષ્કર તપથી વિષ્ણુની સમારાધના કરવા લાગ્યો।

Verse 47

तत्प्रसादं समासाद्य स्वाभिधानपुरस्सरम् । हरिं संस्थापयामास तेन चंद्रहरिः स्मृतः

તેમનો પ્રસાદ પ્રાપ્ત કરીને તેણે પોતાના નામને અગ્રે રાખી હરિની સ્થાપના કરી; તેથી તે ‘ચંદ્રહરિ’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 48

वासुदेवप्रसादेन तत्स्थानं जातमद्भुतम् । तद्धि गुह्यतमं स्थानं वासुदेवस्य सुव्रत

વાસુદેવના પ્રસાદથી તે સ્થાન ખરેખર અદ્ભુત બન્યું. હે સુવ્રત! તે વાસુદેવનું પરમ ગુહ્ય અને પરમ પાવન ધામ છે.

Verse 49

सर्वेषामिव भूतानां भर्तुर्मोक्षस्य सर्वदा । अस्मिन्सिद्धाः सदा विप्र गोविंदव्रतमास्थिताः

હે વિપ્ર! અહીં સિદ્ધજન સદા નિવાસ કરે છે અને તેઓ હંમેશાં ગોવિંદ-વ્રતમાં સ્થિત રહે છે—ગોવિંદ સર્વ પ્રાણીઓ માટે મોક્ષના સ્વામી સમાન છે.

Verse 50

नानालिंगधरा नित्यं विष्णुलोकाभिकांक्षिणः । अभ्यस्यंति परं योगं मुक्तात्मानो जितेंद्रियाः

વિવિધ લિંગચિહ્નો ધારણ કરીને, સદા વિષ્ણુલોકની અભિલાષા રાખનારા, મુક્તાત્મા અને જીતેન્દ્રિય જન સતત પરમ યોગનો અભ્યાસ કરે છે.

Verse 51

यथा धर्ममवाप्नोति अन्यत्र न तथा क्वचित् । दानं व्रतं तथा होमः सर्वमक्षयतां व्रजेत

જેમ અહીં ધર્મની પ્રાપ્તિ થાય છે, તેમ અન્યત્ર ક્યાંય થતી નથી. અહીં કરેલું દાન, વ્રત અને હોમ—બધું જ અક્ષય પુણ્યરૂપ બને છે.

Verse 52

सर्वकामफलप्राप्तिर्जायते प्राणिनां सदा । तस्मादत्र विधातव्यं प्राणिभिर्यत्नतः क्रमात् । दानादिकं विप्रपूजा दंपत्योश्च विशेषतः

અહીં પ્રાણીઓને સદા સર્વ કામ્ય ફળોની પ્રાપ્તિ થાય છે. તેથી પ્રાણીઓએ પ્રયત્નપૂર્વક વિધિ-ક્રમથી દાનાદિ કર્મો કરવા અને વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણ-પૂજા કરવી—ખાસ કરીને પતિ-પત્ની બંને સાથે.

Verse 53

सर्वयज्ञाधिकफलं सर्वतीर्थावगाहनम् । सर्वदेवावलोकस्य यत्पुण्यं जायते नृणाम्

સર્વ યજ્ઞોથી અધિક ફળ, સર્વ તીર્થોમાં સ્નાનથી થતું પુણ્ય, તથા સર્વ દેવોના દર્શનથી મનુષ્યોમાં જે પુણ્ય ઉત્પન્ન થાય છે—

Verse 54

तत्सर्वं जायते पुण्यं प्राणिनामस्य दर्शनात् । तस्मादेतन्महाक्षेत्रं पुराणादिषु गीयते

તે સર્વ પુણ્ય પ્રાણીઓને આ (પવિત્ર ક્ષેત્ર)ના માત્ર દર્શનથી જ પ્રાપ્ત થાય છે. તેથી પુરાણાદિ શાસ્ત્રોમાં આ મહાક્ષેત્ર તરીકે ગવાયું છે.

Verse 55

उद्यापनविधिश्चात्र नृभिर्द्विजपुरस्सरम् । अग्रे चंद्रहरेश्चन्द्र सहस्रव्रतसंज्ञकः

અહીં વ્રતના ઉદ્યાપનની વિધિ પણ જણાવાઈ છે; તે લોકો બ્રાહ્મણોને અગ્રસ્થાને રાખીને કરે. પ્રથમ ચંદ્રદેવની પ્રસન્નતા માટે ‘ચંદ્ર-સહસ્ર વ્રત’ નામે પ્રસિદ્ધ વ્રતવિધિ છે.

Verse 56

गते वर्षद्वये सार्द्धे पंचपक्षे दिनद्वये । दिवसस्याऽष्टमे भागे पतत्येकोऽधिमासकः

જ્યારે અઢી વર્ષ વીતી જાય અને તેની સાથે પાંચ પક્ષ તથા બે દિવસ પણ જોડાય, ત્યારે દિવસના આઠમા ભાગે એક અધિમાસ પડે છે.

Verse 57

त्र्यधिके वा अशीत्यब्दे चतुर्मासयुते ततः । भवेच्चन्द्रसहस्रं तु तावज्जीवति यो नरः । उद्यापनं प्रकर्त्तव्यं तेन यात्रा प्रयत्नतः

અથવા ત્ર્યાસી વર્ષ અને વધુ ચાર માસ પસાર થયા પછી ‘ચંદ્ર-સહસ્ર’ પૂર્ણ થાય છે—જો મનુષ્ય એટલું જીવે. ત્યારે તેણે પ્રયત્નપૂર્વક યાત્રા કરીને ઉદ્યાપન કરવું જોઈએ.

Verse 58

यत्पुण्यं परमं प्रोक्तं सततं यज्ञयाजिनाम् । सत्यवादिषु यत्पुण्यं यत्पुण्यं हेमदायिनि । तत्पुण्यं लभते विप्र सहस्राब्दस्य जीविभिः

યજ્ઞ કરનાર યાજકોનું જે પરમ અને નિત્ય પુણ્ય કહેવાયું છે, સત્યવક્તાઓનું જે પુણ્ય છે, અને સોનાનું દાન કરનારનું જે પુણ્ય છે—તે સર્વ પુણ્ય, હે વિપ્ર, સહસ્રાબ્દ વ્રત પાળી જીવન જીવેનારને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 59

सर्वसौख्यप्रदं तादृक्पुण्यव्रतमिहोच्यते

આવું પુણ્યવ્રત અહીં સર્વ સુખ આપનારું કહેવાયું છે।

Verse 60

चतुर्दश्यां शुचिः स्नात्वा दन्तधावनपूर्वकम् । चरितब्रह्मचर्य्यश्च जितवाक्कायमानसः । पौर्णमास्यां तथा कृत्वा चंद्रपूजां च कारयेत्

ચતુર્દશીએ શુચિ બની, દંતધાવન કરીને સ્નાન કરવું; બ્રહ્મચર્ય પાળી વાણી, કાયાં અને મનને સંયમમાં રાખવું. પછી પૌર્ણિમાએ પણ તેમ જ કરીને ચંદ્રદેવની પૂજા કરાવવી।

Verse 61

पूर्वं च मातरः पूज्या गौर्यादिकक्रमेण च । ऋत्विजः पूजयेद्भक्त्या वृद्धिश्राद्धपुरस्सरम्

પ્રથમ ગૌરી વગેરે ક્રમથી દિવ્ય માતૃદેવીઓની પૂજા કરવી. પછી વૃદ્ધિશ્રાદ્ધને પૂર્વકર્મ બનાવી, ભક્તિપૂર્વક ઋત્વિજોને (પુરોહિતોને) સન્માન આપવું।

Verse 62

प्रयतैः प्रतिमा कार्या चंद्रमंडलसन्निभा । सहस्रसंख्या ह्यथवा तदर्द्धं वा तदर्द्धकम् । निजवित्तानुमानेन तदर्धेन तदर्द्धिकम्

શુચિતા અને કાળજીથી ચંદ્રમંડળ સમાન પ્રતિમા બનાવવી. તેની સંખ્યા એક હજાર, અથવા તેનું અડધું, અથવા તેનું પણ અડધું—પોતાના ધનસામર્થ્ય મુજબ; અને જરૂર પડે તો શક્તિ પ્રમાણે વધુ ઘટાડો પણ કરી શકાય।

Verse 63

ततः श्रद्धानुमानाद्वा कार्या वित्तानुमानतः । अथवा षोडश शुभा विधातव्याः प्रयत्नतः

ત્યારબાદ શ્રદ્ધાના પ્રમાણ મુજબ અથવા ધન-સામર્થ્યના પ્રમાણ મુજબ કર્મ કરવું જોઈએ; અથવા પ્રયત્નપૂર્વક વિધાન પ્રમાણે સોળ શુભ પ્રતિમાઓ/ઉપહારોની વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ।

Verse 64

चंद्रपूजां ततः कुर्यादागमोक्तविधानतः । माषैः षोडशभिः कार्या प्रत्येकं प्रतिमा शुभा

પછી આગમોમાં કહેલી વિધિ મુજબ ચંદ્રદેવની પૂજા કરવી જોઈએ। દરેક શુભ પ્રતિમા સોળ માષ (માપ) પ્રમાણથી બનાવવી જોઈએ।

Verse 65

सोममंत्रेण होमस्तु कार्यो वित्तानुमानतः । प्रतिमास्थापनं कुर्यात्सोममंत्रमुदीरयेत्

ધન-સામર્થ્ય મુજબ સોમમંત્રથી હોમ કરવો જોઈએ। પછી પ્રતિમાની સ્થાપના કરી, સ્થાપન સમયે સોમમંત્રનું ઉચ્ચારણ કરવું જોઈએ।

Verse 66

सोमोत्पत्तिं सोमसूक्तं पाठयेच्च प्रयत्नतः । चंद्रपूजां ततः कुर्यादागमोक्तविधानतः

પ્રયત્નપૂર્વક સોમની ઉત્પત્તિની કથા તથા સોમસૂક્તનું પાઠ કરાવવું જોઈએ। ત્યારબાદ આગમોક્ત વિધાન મુજબ ચંદ્રપૂજા કરવી જોઈએ।

Verse 67

चंद्रन्यासं कलान्यासं कारयेन्मंडले जलम् । एकादशेंद्रियन्यासं तथैव विधिपूर्वकम्

ચંદ્ર-ન્યાસ અને કલા-ન્યાસ કરવો તથા મંડલમાં જળનું સંસ્કાર કરવું જોઈએ। એ જ રીતે વિધિપૂર્વક એકાદશ ઇન્દ્રિયોના ન્યાસ પણ કરવો જોઈએ।

Verse 68

चंद्रबिंबनिभं कार्य्यं मंडलं शुभतंडुलैः । मध्ये च कलशः स्थाप्यो गव्येन पयसाप्लुतः

ચંદ્રબિંબ સમાન શુભ તંડુલોથી મંડળ રચવું જોઈએ. તેના મધ્યમાં ગાયના દૂધથી પરિપૂર્ણ કલશ સ્થાપવો.

Verse 69

चतुरस्रेषु संपूर्णान्कलशान्स्थापयेद्बहिः । मंडले चंद्रपूजा च कर्तव्या नामभिः क्रमात्

બહાર ચારેય દિશાઓમાં સંપૂર્ણ ભરેલા કલશ સ્થાપવા. ત્યારબાદ મંડળમાં ક્રમશઃ નામોચ્ચાર કરીને ચંદ્રપૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 70

चंद्राय विधवे नित्यं नमः कुमुदबंधवे

વિધાતા ચંદ્રને નિત્ય નમસ્કાર; કુમુદના બંધુ ચંદ્રને નમસ્કાર.

Verse 71

सुधांशवे च सोमाय ओषधीशाय वै नमः । नमोऽब्जाय मृगांकाय कलानां निधये नमः

અમૃતસમાન કિરણવાળા ચંદ્રને નમસ્કાર; સોમને નમસ્કાર; ઔષધિઓના સ્વામીને નમસ્કાર. કમળસમાન શીતલ મૃગાંકધારી, કલાઓના નિધિને નમસ્કાર.

Verse 72

नमो नक्षत्रनाथाय शर्वरीपतये नमः । जैवातृकाय सततं द्विजराजाय वै नमः

નક્ષત્રનાથને નમસ્કાર; રાત્રિપતિને નમસ્કાર. જીવનદાયક જૈવાતૃકને સદા નમસ્કાર; દ્વિજરાજ ચંદ્રને નમસ્કાર.

Verse 73

एवं षोडशभिश्चंद्रः स्तोतव्यो नामभिः क्रमात्

આ રીતે ચંદ્રદેવની સોળ નામોથી ક્રમશઃ સ્તુતિ કરવી જોઈએ।

Verse 74

ततो वै प्रयतो दद्याद्विधिवन्मंत्रपूर्वकम् । शंखतोयं समादाय सपुष्पं फलचंदनम्

પછી સંયમી બની વિધિ મુજબ મંત્રપૂર્વક અર્પણ કરવું—શંખમાંનું જળ લઈને, પુષ્પ, ફળ અને ચંદન સહિત।

Verse 75

नमस्ते मासमासांते जायमान पुनःपुनः । गृहाणार्घ्यं शशांक त्वं रोहिण्या सहितो मम

પ્રત્યેક માસના અંતે વારંવાર પ્રગટ થનાર તમને નમસ્કાર. હે શશાંક! રોહિણી સહિત મારું આ અર્ઘ્ય સ્વીકારો।

Verse 76

एवं संपूज्य विधिवच्छशिनं प्रणतो भवेत् । षोडशान्ये च कलशा दुग्धपूर्णाः सरत्नकाः

આ રીતે વિધિવત્ શશિની પૂજા કરીને પ્રણામ કરવો. અને દૂધથી ભરેલા તથા રત્નયુક્ત એવા સોળ અન્ય કલશ (તૈયાર કરવા)।

Verse 77

सवस्त्राच्छादनाः शांत्यै दातव्यास्ते द्विजन्मने । अभिषेकं ततः कुर्यात्पायसेन जलेन तु

શાંતિ માટે તે કલશો વસ્ત્ર-આચ્છાદન સહિત દ્વિજને દાન આપવા જોઈએ. ત્યારબાદ પાયસ અને જળથી અભિષેક કરવો જોઈએ।

Verse 78

ऋत्विजां मनसस्तुष्टिः कार्या वित्तानुमानतः । ब्राह्मणं भोजयेत्तत्र सकुटुंबं विशेषतः

યથાશક્તિ ધનાનુસાર ઋત્વિજોના (પુરોહિતોના) મનને સંતોષ આપવો જોઈએ. ત્યાં વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણોને કુટુંબসহ ભોજન કરાવવું જોઈએ.

Verse 79

पूजनीयौ प्रयत्नेन वस्त्रैश्च द्विजदंपती । कर्तव्यं च ततो भूरिदक्षिणादानमुत्तमम्

દ્વિજ દંપતીને પ્રયત્નપૂર્વક વસ્ત્રાદિથી પૂજનીય માન આપી સન્માન કરવું જોઈએ. ત્યારબાદ ઉત્તમ અને બહુ દક્ષિણા-દાન કરવું જોઈએ.

Verse 80

प्रतिमाश्च प्रदातव्या द्विजेभ्यो धेनुपूर्विकाः । सुवर्णं रजतं वस्त्रं तथान्नं च विशेषतः । दातव्यं चंद्रसुप्रीत्यै हर्षादेवं द्विजन्मने

બ્રાહ્મણોને પ્રતિમાઓ પણ દાન કરવી જોઈએ, અને પહેલાં ગોદાન કરવું જોઈએ. સોનું, ચાંદી, વસ્ત્રો તથા ખાસ કરીને અન્નદાન કરવું જોઈએ. ચંદ્રદેવની મહાપ્રસન્નતા માટે હર્ષપૂર્વક આ દાન દ્વિજને આપવું જોઈએ.

Verse 81

उपवासविधानेन दिनशेषं नयेत्सुधीः । अनंतरे च दिवसे कुर्याद्भगवदर्चनम् । बांधवैः सह भुञ्जीत नियमं च विसर्ज्जयेत्

બુદ્ધિમાન ભક્તે ઉપવાસવિધિ મુજબ દિવસનો બાકી સમય પસાર કરવો જોઈએ. બીજા દિવસે ભગવાનનું અર્ચન કરવું; પછી બંધુઓ સાથે ભોજન કરીને નિયમનું વિસર્જન (સમાપ્તિ) કરવું જોઈએ.

Verse 82

एवं च कुरुते चंद्रसहस्रं व्रतमुत्तमम् । ब्रह्मघ्नोऽपि सुरापोऽपि स्तेयी च गुरुतल्पगः । व्रतेनानेन शुद्धात्मा चंद्रलोकं व्रजेन्नरः

આ રીતે ‘ચંદ્રસહસ્ર’ નામનું ઉત્તમ વ્રત કરવામાં આવે છે. આ વ્રતથી બ્રહ્મહત્યારો પણ, સુરાપાન કરનાર પણ, ચોર પણ અને ગુરુ-તલ્પગામી પણ—આત્મશુદ્ધિ પામી—ચંદ્રલોકને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 83

यादृशश्च भवेद्विप्र प्रियो नारायणस्य च । एवं करोति नियतं कृतकृत्यो भवेन्नरः

હે વિપ્ર! મનુષ્ય જેવો પણ હોય, જો તે નારાયણનો પ્રિય હોય અને આ નિયમનું નિત્ય દૃઢતાથી આચરણ કરે, તો તે કૃતકૃત્ય બને છે।