Adhyaya 5

Verse 1

व्यास उवाच । भगवन्ब्रूहि तत्त्वेन कथं निर्बंधतो मुनिः । विश्वामित्रो निजं शिष्यं कौत्सं क्रोधेन तादृशम्

વ્યાસે કહ્યું—હે ભગવન, તત્ત્વથી કહો; ક્રોધમાં મુનિ વિશ્વામિત્રે પોતાના શિષ્ય કૌત્સને એવો દૃઢ આગ્રહ કરીને કેવી રીતે દબાવ્યો?

Verse 2

दुष्प्राप्यमर्थं यत्नेन बहु प्रार्थितवांस्तदा । एतत्सर्वं च कथय मयि यद्यस्ति ते कृपा

ત્યારે તેણે ઘણાં પ્રયત્નથી દુષ્પ્રાપ્ય ધન માટે બહુ વિનંતી કરી. જો મારા પર તમારી કૃપા હોય, તો આ બધું મને કહો।

Verse 3

अगस्त्य उवाच । शृणु द्विज कथामेतां सावधानेंद्रियः स्वयम् । विश्वामित्रो मुनिश्रेष्ठः स दिव्यज्ञानलोचनः

અગસ્ત્યે કહ્યું—હે દ્વિજ, ઇન્દ્રિયોને સાવધાન રાખીને આ કથા તું જાતે સાંભળ. મુનિશ્રેષ્ઠ વિશ્વામિત્ર દિવ્ય જ્ઞાન-નેત્રથી યુક્ત હતા।

Verse 4

निजाश्रमे तपो दुर्गं चकार प्रयतो व्रती । एकदा तमथो द्रष्टुं दुर्वासा मुनिरागतः

પોતાના આશ્રમમાં નિયમનિષ્ઠ વ્રતીએ કઠોર તપ કર્યું. એક વખત તેને જોવા મુનિ દુર્વાસા આવ્યા.

Verse 5

आगत्य च क्षुधाक्रांत उच्चैः प्रोवाच स द्विजः । भोजनं दीयतां मह्यं क्षुधापीडितचेतसे । पायसं शुचि चोष्णं च शीघ्रं क्षुधार्त्तिने द्विज

આવીને ભૂખથી વ્યાકુળ થયેલા તે દ્વિજે ઊંચે સ્વરે કહ્યું—“મને ભોજન આપો; ભૂખથી મારું ચિત્ત પીડિત છે. હે દ્વિજ, ભૂખથી પીડિતને શીઘ્રે શુદ્ધ અને ગરમ પાયસ આપો.”

Verse 6

इति श्रुत्वा वचः क्षिप्रं विश्वामित्रः प्रयत्नतः । स्थाल्यां पायसमादाय तं समर्प्य ततः स्वयम्

આ વચન સાંભળી વિશ્વામિત્રે તરત જ પ્રયત્નપૂર્વક વાટકામાં પાયસ લઈને તેને અર્પણ કર્યું; પછી પોતે (સેવામાં) લાગ્યા.

Verse 7

तदादायोत्थितं दृष्ट्वा दुर्वासास्तं विलोकयन् । उवाच मधुरं वाक्यं मुनिं लक्षणतत्परः

તે લઈને ઊભા થતા જોઈ દુર્વાસાએ તેમની તરફ નજર કરીને, શુભલક્ષણો અને મર્યાદામાં તત્પર તે મુનિને મધુર વચન કહ્યાં.

Verse 8

क्षणं सहस्व विप्रेन्द्र यावत्स्नात्वा व्रजाम्यहम् । तिष्ठतिष्ठ क्षणं तिष्ठ आगच्छाम्येष साप्रतम्

“હે વિપ્રેન્દ્ર, હું સ્નાન કરીને પાછો આવું ત્યાં સુધી ક્ષણમાત્ર સહન કરો. થાંબો—થાંબો—ક્ષણભર થાંબો; હું હમણાં જ આવી રહ્યો છું.”

Verse 9

इत्युक्त्वा स जगामैव दुर्वासाः स्वाश्रमं तदा

આવું કહીને દુર્વાસા મુનિ ત્યારે પોતાના આશ્રમમાં જ ગયા.

Verse 10

विश्वामित्रस्तपोनिष्ठस्तदा सानुरिवाऽचलः । दिव्यं वर्षसहस्रं स तस्थौ स्थिरमतिस्तदा

ત્યારે તપોનિષ્ઠ વિશ્વામિત્ર પર્વતશિખર સમ અચલ રહ્યા; સ્થિરમતિથી તેમણે દિવ્ય એક સહસ્ર વર્ષ સુધી સ્થિત રહ્યા.

Verse 11

तस्य शुश्रूषणपरो मुनिः कौत्सो यतव्रतः । बभूव परमोदारमतिर्विगतमत्सरः

તેમની સેવામાં તત્પર, વ્રતનિયમથી સંયમી કૌત્સ મુનિ પરમ ઉદારમતિ અને મત્સરરહિત બન્યા.

Verse 12

पुनरागत्य स मुनिर्दुर्वासा गतकल्मषः । भुक्त्वा च पायसं सद्यः स जगाम निजाश्रमम्

પુનઃ આવીને, કલ્મષરહિત દુર્વાસા મુનિએ પાયસ ભોજન કર્યું અને તરત જ પોતાના આશ્રમમાં ગયા.

Verse 13

तस्मिन्गते मुनिवरे विश्वामित्रस्तपोनिधिः । कौत्सं विद्यावतां श्रेष्ठं विससर्ज गृहान्प्रति

તે શ્રેષ્ઠ મુનિ ગયા પછી, તપોનિધિ વિશ્વામિત્રે વિદ્યાવાનોમાં શ્રેષ્ઠ કૌત્સને ગૃહપ્રતિ વિદાય આપ્યો.

Verse 14

स विसृष्टो गुरुं प्राह दक्षिणा प्रार्थ्यतामिति । विश्वामित्रस्तु तं प्राह किं दास्यसि दक्षिणाम् । दक्षिणा तव शुश्रूषा गृहं व्रज यतव्रत

વિદાય પામીને તેણે ગુરુને કહ્યું—“ગુરુદક્ષિણા માગો.” ત્યારે વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—“તું શું દક્ષિણા આપશે? તારી દક્ષિણા તો ગુરુશુશ્રૂષા જ છે; હે નિયમવંત, હવે ઘેર જા.”

Verse 15

पुनःपुनर्गुरुं प्राह शिष्यो निर्बन्धवान्यदा । तदा गुरुर्गुरुक्रुद्धः शिष्यं प्राह च निष्ठुरम्

શિષ્ય જ્યારે વારંવાર હઠપૂર્વક ગુરુને વિનંતી કરતો રહ્યો, ત્યારે ગુરુ તે આગ્રહથી ક્રોધિત થઈ શિષ્યને કઠોર વચન બોલ્યા।

Verse 16

सुवर्णस्य सुवर्णस्य चतुर्दश समाहर । कोटीर्मे दक्षिणा विप्र पश्चाद्गच्छ गृहं प्रति

“હે વિપ્ર, મારી દક્ષિણા રૂપે સોનાની ચૌદ કરોડ રકમ એકત્ર કર; ત્યાર પછી તારા ઘેર પાછો જા.”

Verse 17

इत्युक्तो गुरुणा कौत्सो विचार्य समुपागमत् । काकुत्स्थं दिग्विजेतारं ययाचे गुरुदक्षिणाम्

ગુરુએ એમ કહ્યે પછી કૌત્સે વિચાર કરી, દિગ્વિજયી કાકુત્સ્થ શ્રીરામ પાસે જઈ ગુરુદક્ષિણા માટે યાચના કરી।

Verse 18

इत्युक्तं ते मुनिवर त्वया पृष्टं हि यत्पुनः । अतोऽन्यच्छृणु ते वच्मि तीर्थकारणमुत्तमम्

“હે મુનિવર, તું જે પૂછ્યું તેનું ઉત્તર મેં આપ્યું. હવે આગળ સાંભળ—આ પવિત્ર તીર્થનું પરમ કારણ અને મૂળ ઉત્પત્તિ હું તને કહું છું.”

Verse 19

तस्माद्दक्षिणदिग्भागे संभेदः सिद्धसेवितः । तिलोदकीसरय्वोश्च संगत्या भुवि संश्रुतः

અતએવ દક્ષિણ દિશાભાગમાં સિદ્ધો દ્વારા સેવિત એક પવિત્ર સંગમ છે. તિલોદકી અને સરયૂના મિલનસ્થાન તરીકે તે ધરતી પર પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 20

तत्र स्नात्वा महाभाग भवन्ति विरजा नराः । दशानामश्वमेधानां कृतानां यत्फलं भवेत् । तदाप्नोति स धर्मात्मा तत्र स्नात्वा यतव्रतः

હે મહાભાગ! ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્યો નિર્મળ અને પાપરહિત બને છે. દસ અશ્વમેધ યજ્ઞોના જે ફળ થાય, તે જ સંયમી ધર્માત્મા ત્યાં સ્નાન કરીને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 21

स्वर्णादिकं च यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे । शुभां गतिमवाप्नोति अग्निवच्चैव दीप्यते

જે વેદપારંગત બ્રાહ્મણને સોનું વગેરે દાન આપે છે, તે શુભ ગતિ પામે છે અને અગ્નિ સમાન તેજસ્વી બને છે.

Verse 22

तिलोदकीसरय्वोश्च संगमे लोकविश्रुते । दत्त्वान्नं च विधानेन न स भूयोऽभिजायते

તિલોદકી અને સરયૂના લોકપ્રસિદ્ધ સંગમે જે વિધાનપૂર્વક અન્નદાન કરે છે, તે ફરી જન્મ લેતો નથી.

Verse 23

उपवासं च यः कृत्वा विप्रान्संतर्पयेन्नरः । सौत्रामणेश्च यज्ञस्य फलमाप्नोति मानवः

જે મનુષ્ય ઉપવાસ કરીને બ્રાહ્મણોને તૃપ્ત કરે (ભોજન કરાવે), તે સૌત્રામણી યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 24

एकाहारस्तु यस्तिष्ठेन्मासं तत्र यतव्रतः । यावज्जीवकृतं पापं सहसा तस्य नश्यति

જે ત્યાં એક મહિનો સંયમપૂર્વક રહી રોજ એક જ વાર આહાર કરે છે, તેના જીવનભરના સંચિત પાપો સહસાએ નાશ પામે છે.

Verse 25

नभस्य कृष्णामावस्यां यात्रा सांवत्सरी भवेत् । रामेण निर्मिता पूर्वं नदी सिंधुरिवापरा

નભસ્ય (ભાદ્રપદ) કૃષ્ણપક્ષની અમાવાસ્યાએ આ યાત્રા વાર્ષિક અનુષ્ઠાન બને છે. પૂર્વકાળે રામે આ નદી બીજી સિંધુ સમી મહાધારા જેવી રચી હતી.

Verse 26

सिंधुजानां तुरंगाणां जलपानाय सुव्रत । तिलवच्छ्याममुदकं यतस्तस्यां सदा बभौ

હે સુવ્રત! સિંધુ પ્રદેશમાં જન્મેલા ઘોડાઓના પીવા માટે તે નદીનું પાણી હંમેશાં તલ જેવી શ્યામ છાયા ધરાવતું દેખાતું હતું.

Verse 27

तिलोदकीति विख्याता पुण्यतोया सदा नदी । संगमादन्यतो यस्यां तिलोदक्यां शुचिव्रतः । स्नातो विमुच्यते पापैः सप्तजन्मार्जितैरपि

‘તિલોદકી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ આ નદીનું જળ સદા પવિત્ર છે. તે તિલોદકીમાં—સંગમસ્થાન સિવાય અન્યત્ર—શુચિવ્રતી જન સ્નાન કરે તો સાત જન્મોના સંચિત પાપોથી પણ મુક્ત થાય છે.

Verse 28

तस्मात्तिलोदकीस्नानं सर्वपापहरं मुने । कर्त्तव्यं सुप्रयत्नेन प्राणिभिर्धर्मकांक्षिभिः । स्नानं दानं व्रतं होमं सर्वमक्षयतां व्रजेत्

અતએવ, હે મુને! તિલોદકીમાં સ્નાન સર્વપાપહર છે; ધર્મની ઇચ્છા ધરાવતા પ્રાણીઓએ તેને મહાપ્રયત્નથી કરવું જોઈએ. ત્યાં કરેલું સ્નાન, દાન, વ્રત અને હોમ—બધું અક્ષય ફળને પામે છે.

Verse 29

इति विविधविधानैस्तीर्थयात्रांक्रमेण प्रथितगुणविकासः प्राप्तपुण्योविधाय । हरिमुपहृतभावः पूजयन्सर्वतीर्थं व्रजति परमधाम न्यस्तपापः कथञ्चित्

આ રીતે અનેકવિધ વિધાનોથી ક્રમશઃ તીર્થયાત્રા કરવાથી ગુણોનો પ્રસિદ્ધ વિકાસ થાય છે અને પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે. હરિને ભાવ અર્પી, સર્વ તીર્થોમાં પૂજન કરતો, પાપ ત્યજી, તે કઈ રીતે પણ પરમધામને પામે છે.