Adhyaya 4

Verse 1

अगस्त्य उवाच । तस्माच्चंद्रहरिस्थानादाग्नेय्यां दिशि संस्थितः । देवो धर्महरिर्न्नाम कलिकल्मषनाशकः

અગસ્ત્યએ કહ્યું—તે ચંદ્રહરી-સ્થાનથી આગ્નેય દિશામાં ‘ધર્મહરી’ નામના દેવ વિરાજમાન છે, જે કલિયુગના કલ્મષનો નાશ કરે છે।

Verse 2

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः स्वकर्मपरिनिष्ठितः । पुरा समागतो धर्मस्तीर्थयात्राचिकीर्षया

વેદ અને વેદાંગોના તત્ત્વને જાણનાર અને પોતાના સ્વકર્મમાં દૃઢનિષ્ઠ એવા ધર્મ પૂર્વકાળે તીર્થયાત્રા કરવાની ઇચ્છાથી આવ્યા।

Verse 3

आगत्य च चकारोच्चैर्यात्रां तत्रादरेण सः । दृष्ट्वा माहात्म्यमतुलमयोध्यायाः सविस्मयः

ત્યાં આવીને તેણે મહા આદરથી તીર્થયાત્રા કરી; અને અયોધ્યાનું અતુલ મહાત્મ્ય જોઈને તે વિસ્મિત થયો।

Verse 4

विधाय स्वभुजावूर्ध्वौ विप्रोऽवोचन्मुदान्वितः । अहो रम्यमिदं तीर्थमहो माहात्म्यमुत्तमम्

બન્ને ભુજાઓ ઊંચી કરીને તે વિપ્ર આનંદથી બોલ્યો—“અહો! આ તીર્થ કેટલું રમ્ય છે; અહો! તેનું મહાત્મ્ય કેટલું ઉત્તમ છે!”

Verse 5

अयोध्यासदृशी कापि दृश्यते नापरा पुरी । या न स्पृशति वसुधां विष्णुचक्रस्थिताऽनिशम्

અયોધ્યા જેવી બીજી કોઈ પુરી દેખાતી નથી; આ નગરી ધરતીને સ્પર્શતી નથી, સદા વિષ્ણુના ચક્ર પર સ્થિત રહે છે।

Verse 6

यस्यां स्थितो हरिः साक्षात्सेयं केनोपमीयते । अहो तीर्थानि सर्वाणि विष्णुलोकप्रदानि वै

જ્યાં સాక్షાત્ હરિ નિવાસ કરે છે, તેની ઉપમા કોની સાથે કરાય? અહો! આ સર્વ તીર્થો નિશ્ચયે વિષ્ણુલોક આપનારાં છે।

Verse 7

अहो विष्णुरहो तीर्थमयोध्याऽहो महापुरी । अहो माहात्म्यमतुलं किं न श्लाघ्यमिहास्थितम्

અહો વિષ્ણુ! અહો તીર્થ! અહો અયોધ્યા—મહાપુરી! અહો તેનું અતુલ માહાત્મ્ય! અહીં એવું શું છે જે પ્રશંસનીય નથી?

Verse 8

इत्युक्त्वा तत्र बहुशो ननर्त प्रमदाकुलः । धर्मो माहात्म्यमालोक्य अयोध्याया विशेषतः

આવું કહી ધર્મ આનંદથી વ્યાકુલ થઈ ત્યાં વારંવાર નૃત્ય કરવા લાગ્યો; વિશેષ કરીને અયોધ્યાનું અદભુત માહાત્મ્ય જોઈને।

Verse 9

तं तथा नर्तमानं वै धर्मं दृष्ट्वा कृपान्वितः । आविर्बभूव भगवान्पीतवासा हरिः स्वयम् । तं प्रणम्य च धर्मोऽथ तुष्टाव हरिमादरात्

ધર્મને આ રીતે નૃત્ય કરતા જોઈ કરુણાસભર ભગવાન સ્વયં પ્રગટ થયા—પીતાંબરધારી હરિ. ત્યારબાદ ધર્મે તેમને પ્રણામ કરી આદરપૂર્વક હરિની સ્તુતિ કરી।

Verse 10

धर्म उवाच । नमः क्षीराब्धिवासाय नमः पर्यंकशायिने । नमः शंकरसंस्पृष्टदिव्यपादाय विष्णवे

ધર્મે કહ્યું—ક્ષીરસમુદ્રમાં નિવાસ કરનાર પ્રભુને નમસ્કાર; શય્યા પર શયન કરનારને નમસ્કાર. શંકરે સ્પર્શેલા દિવ્ય ચરણવાળા વિષ્ણુને નમસ્કાર.

Verse 11

भक्त्यार्च्चितसुपादाय नमोऽजादिप्रियाय ते । शुभांगाय सुनेत्राय माधवाय नमो नमः

ભક્તિથી પૂજિત સુંદર ચરણવાળા તમને નમસ્કાર; બ્રહ્મા આદિ દેવોને પ્રિય એવા તમને નમસ્કાર. શુભ અંગો અને સુન્દર નેત્રો ધરાવનાર માધવને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 12

नमोऽरविन्दपादाय पद्मनाभाय वै नमः । नमः क्षीराब्धिकल्लोलस्पृष्टगात्राय शार्ङ्गिणे

કમળ સમ પાદવાળા પ્રભુને નમસ્કાર; પદ્મનાભને નિશ્ચયે નમસ્કાર. ક્ષીરસમુદ્રની લહેરોથી સ્પર્શિત દેહવાળા શારઙ્ગિણને નમસ્કાર.

Verse 13

ॐ नमो योगनिद्राय योगर्क्षैर्भावितात्मने । तार्क्ष्यासनाय देवाय गोविन्दाय नमोनमः

ૐ—યોગનિદ્રાસ્વરૂપને નમસ્કાર; યોગઋષિઓ દ્વારા ભાવિત આત્મસ્વરૂપને નમસ્કાર. તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) આસનવાળા દેવ ગોવિંદને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 14

सुकेशाय सुनासाय सुललाटाय चक्रिणे । सुवस्त्राय सुवर्णाय श्रीधराय नमोनमः

સુંદર કેશ, સુંદર નાસિકા અને મનોહર લલાટવાળા ચક્રધારી પ્રભુને નમસ્કાર. ઉત્તમ વસ્ત્રો અને સ્વર્ણપ્રભા ધરાવનાર શ્રીધરને વારંવાર નમસ્કાર.

Verse 15

सुबाहवे नमस्तुभ्यं चारुजंघाय ते नमः । सुवासाय सुदिव्याय सुविद्याय गदाभृते

હે સુબાહુ! તમને નમસ્કાર; હે સુંદર જાંઘાવાળા! તમને નમસ્કાર. હે ઉત્તમ નિવાસવાળા, પરમ દિવ્ય, સત્યવિદ્યાસ્વરૂપ, ગદાધારી! તમને પ્રણામ.

Verse 16

केशवाय च शांताय वामनाय नमोनमः । धर्मप्रियाय देवाय नमस्ते पीतवाससे

કેશવ એવા શાંત સ્વરૂપને અને વામનને વારંવાર નમસ્કાર. ધર્મપ્રિય દેવને નમસ્કાર; હે પીતવસ્ત્રધારી! તમને પ્રણામ.

Verse 17

अगस्त्य उवाच । इति स्तुतो जगन्नाथो धर्मेण श्रीपतिर्मुदा । उवाच स हृषीकेशः प्रीतो धर्ममुदारधीः

અગસ્ત્ય બોલ્યા—ધર્મે આ રીતે સ્તુતિ કરતાં જગન્નાથ, શ્રીપતિ, આનંદથી પરિપૂર્ણ થયા. ત્યારબાદ પ્રસન્ન હૃષીકેશે ઉદારબુદ્ધિ ધર્મને કહ્યું.

Verse 18

श्रीभगवानुवाच । तुष्टोऽहं भवतो धर्म स्तोत्रेणानेन सुव्रत । वरं वरय धर्मज्ञ यस्ते स्यान्मनसः प्रियः

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે ધર્મ, હે સુવ્રત! આ સ્તોત્રથી હું તારા પર પ્રસન્ન છું. હે ધર્મજ્ઞ! તારા મનને જે પ્રિય હોય તે વર માગી લે.

Verse 19

स्तोत्रेणानेन यः स्तौति मानवो मामतन्द्रितः । सर्वान्कामानवाप्नोति पूजितः श्रीयुतःसदा

જે માનવ આ જ સ્તોત્રથી મને અવિરત ભક્તિથી સ્તુતિ કરે છે, તે સર્વ ઇચ્છાઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને સદા પૂજિત તથા શ્રીસમૃદ્ધ રહે છે.

Verse 20

धर्म उवाच । यदि तुष्टोसि भगवन्देवदेव जगत्पते । त्वामहं स्थापयाम्यत्र निजनाम्ना जगद्गुरो

ધર્મે કહ્યું—હે ભગવન્, દેવદેવ, જગત્પતે! જો તમે પ્રસન્ન હો, તો હે જગદ્ગુરો, હું અહીં મારા પોતાના નામથી તમારી સ્થાપના કરીશ।

Verse 21

अगस्त्य उवाच । एवमस्त्विति संप्रोच्याभवद्धर्महरिर्विभुः । स्मरणादेव मुच्येत नरो धर्महरेर्विभोः

અગસ્ત્યે કહ્યું—‘એવમસ્તુ’ કહી તે સર્વવ્યાપી પ્રભુ ‘ધર્મ-હરી’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા. તે મહાશક્તિશાળી ધર્મ-હરીનું માત્ર સ્મરણ કરવાથી જ મનુષ્ય મુક્ત થાય છે।

Verse 22

सरयूसलिले स्नात्वा सुचिंताकुलमानसः । देवं धर्महरिं पश्येत्सर्वपापैः प्रमुच्यते

સરયૂના જળમાં સ્નાન કરીને, શુદ્ધ ચિંતનથી ભરેલા મન સાથે દેવ ધર્મ-હરીના દર્શન કરવાથી, મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 23

अत्र दानं तथा होमं जपो ब्राह्मणभोजनम् । सर्वमक्षयतां याति विष्णुलोके निवासकृत्

અહીં કરેલું દાન, હોમ, જપ અને બ્રાહ્મણભોજન—આ બધાનું ફળ અક્ષય બને છે અને વિષ್ಣુલોકમાં નિવાસ કરાવે છે।

Verse 24

अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि यत्किंचिद्दुष्कृतं भवेत् । प्रायश्चित्तं विधातव्यं तन्नाशाय प्रयत्नतः

અજ્ઞાનથી કે જાણીને જો કોઈપણ દુષ્કૃત્ય થયું હોય, તો તેના નાશ માટે પ્રયત્નપૂર્વક વિધિ અનુસાર પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ।

Verse 25

प्रायश्चित्तेन विधिना पापं तस्य प्रणश्यति । तस्मादत्र प्रकर्त्तव्यं प्रायश्चित्तं विधानतः

વિધિપૂર્વક કરેલા પ્રાયશ્ચિત્તથી તેના પાપનો નાશ થાય છે. તેથી અહીં શાસ્ત્રવિધિ અનુસાર પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ.

Verse 26

अज्ञानाज्ज्ञानतो वापि राजादेर्निग्रहात्तथा । नित्यकर्मनिवृत्तिः स्याद्यस्य पुंसोऽवशात्मनः । तेनाप्यत्र विधातव्यं प्रायश्चित्तं प्रयत्नतः

અજ્ઞાનથી કે જાણીને, તેમજ રાજા વગેરેના નિયંત્રણથી, જો અશક્ત પુરુષના નિત્યકર્મોમાં વિઘ્ન પડે, તો તેણે પણ અહીં પ્રયત્નપૂર્વક પ્રાયશ્ચિત્ત કરવું જોઈએ.

Verse 27

अत्र साक्षात्स्वयं देवो विष्णुर्वसति सादरः । तस्माद्वर्णयितुं शक्यो महिमा न हि मानवैः

અહીં સాక్షાત્ સ્વયં દેવ વિષ્ણુ સ્નેહપૂર્વક નિવાસ કરે છે. તેથી આ સ્થાને તેમની મહિમાનું વર્ણન માનવો માટે શક્ય નથી.

Verse 28

आषाढे शुक्ल पक्षस्य एकादश्यां द्विजोत्तम । तस्य सांवत्सरी यात्रा कर्तव्या तु विधानतः

હે દ્વિજોત્તમ! આષાઢ શુક્લપક્ષની એકાદશીએ તે વાર્ષિક યાત્રા શાસ્ત્રવિધિ મુજબ કરવી જોઈએ.

Verse 29

स्वर्गद्वारे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा धर्महरिं विभुम् । सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोके वसेत्सदा

સ્વર્ગદ્વારે સ્નાન કરીને અને ધર્મસ્વરૂપ વિભુ હરિના દર્શન કરીને, મનુષ્ય સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થઈ સદા વિષ્ણુલોકમાં વસે છે.

Verse 30

तस्माद्दक्षिणदिग्भागे स्वर्णस्य खनिरुत्तमा । यत्र चक्रे स्वर्णवृष्टिं कुबेरो रघुजाद्भयात्

તે સ્થાનના દક્ષિણ દિશાભાગમાં સોનાની ઉત્તમ ખાણ છે; જ્યાં રઘુપુત્રના ભયથી કુબેરે સોનાની વર્ષા કરાવી હતી।

Verse 31

व्यास उवाच । भगवन्ब्रूहि तत्त्वज्ञ स्वर्णवृष्टिरभूत्कथम् । कुबेरस्य कथं भीतिरुत्पन्ना रघुभूपतेः

વ્યાસે કહ્યું—હે ભગવન, તત્ત્વજ્ઞ! સોનાની વર્ષા કેવી રીતે થઈ? અને રઘુવંશીય રાજાના કારણે કુબેરને ભય કેવી રીતે ઉપજ્યો?

Verse 32

एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तरान्मम सुव्रत । श्रुत्वा कथारहस्यानि न तृप्यति मनो मम

હે સુવ્રત! આ બધું મને વિસ્તારે કહો; કારણ કે કથાના આ રહસ્યો સાંભળ્યા છતાં મારું મન તૃપ્ત થતું નથી।

Verse 33

अगस्त्य उवाच । शृणु विप्र प्रवक्ष्यामि स्वर्णस्योत्पत्तिमुत्तमाम् । यस्य श्रवणतो नृणां जायते विस्मयो महान्

અગસ્ત્યે કહ્યું—હે વિપ્ર! સાંભળો, હું સોનાની ઉત્તમ ઉત્પત્તિ કહું છું; જેને સાંભળવાથી મનુષ્યોમાં મહાન આશ્ચર્ય થાય છે।

Verse 34

आसीत्पुरा रघुपतिरिक्ष्वाकुकुलवर्द्धनः । रघुर्निजभुजोदारवीर्यशासितभूतलः

પ્રાચીન કાળમાં ઇક્ષ્વાકુકુલને વધારનાર રઘુપતિ રઘુ હતા; તેઓ પોતાના ભુજાઓના ઉદાર પરાક્રમથી પૃથ્વીનું શાસન કરતા।

Verse 35

प्रतापतापितारातिवर्गव्याख्यातसद्यशाः । प्रजाः पालयता सम्यक्तेननीतिमता सता

તેણા પરાક્રમથી દગ્ધ થયેલા શત્રુસમૂહે જ તેની તત્કાળ કીર્તિ પ્રગટ કરી. નીતિજ્ઞ, ધર્માત્મા રાજાએ પ્રજાનું યોગ્ય રીતે પાલન કર્યું.

Verse 36

यशःपूरेण समलिप्ता दिशो दश सितत्विषा । स चक्रे प्रौढविभवसाधनां विजयक्रमात्

તેણા યશના પૂર જેવી શ્વેત કાંતિથી દસેય દિશાઓ જાણે અભિષિક્ત થઈ ગઈ. અને વિજયક્રમથી આગળ વધીને મહાસમૃદ્ધિના સાધનો તેણે સિદ્ધ કર્યા.

Verse 37

नानादेशान्समाक्रम्य चतुरंगबलान्वितः । भूतानि वशमानीय वसु जग्राह दण्डतः

ચતુરંગ સેના સાથે અનેક દેશોમાં તેણે ચઢાઈ કરી. વિરોધીઓને વશમાં લાવી રાજદંડની ન્યાયસંગત શક્તિથી તેણે ધન ગ્રહણ કર્યું.

Verse 38

उत्कृष्टान्नृपतीन्वीरो दंडयित्वा बलाधिकान् । रत्नानि विविधान्याशु जग्राहातिबलस्तदा

તે મહાબલી વીરએ બળમાં શ્રેષ્ઠ એવા રાજાઓને પણ દંડિત કર્યા. ત્યારબાદ તેણે ઝડપથી અનેક પ્રકારના રત્નો પોતાના અધિકારમાં લીધા.

Verse 39

स विजित्य दिशः सर्वा गृहीत्वा रत्नसंचयम् । अयोध्यामागतो राजा राजधानीं च तां शुभाम्

સર્વ દિશાઓ જીતીને અને રત્નસંચય એકત્ર કરીને રાજા પોતાની શુભ રાજધાની અયોધ્યામાં પરત આવ્યો.

Verse 40

तत्रागत्य च काकुत्स्थो यज्ञायोत्सुकमानसः । चकार निर्मलां बुद्धिं निजवंशोचितक्रियाम

ત્યાં આવી કાકુત્સ્થ નૃપ યજ્ઞ માટે ઉત્સુક મનવાળો થયો; તેણે પોતાની બુદ્ધિ નિર્મળ કરી અને પોતાના વંશને યોગ્ય ક્રિયાઓ કરવા નિશ્ચય કર્યો.

Verse 41

वसिष्ठं मुनिमाज्ञाय वामदेवं च कश्यपम्

તેણે મુનિ વસિષ્ઠને તથા વામદેવ અને કશ્યપને પણ આજ્ઞા આપી બોલાવ્યા.

Verse 42

अन्यानपि मुनिश्रेष्ठान्नानातीर्थसमाश्रितान् । समानयद्विनीतेन द्विजवर्येण भूपतिः

રાજાએ અન્ય મुनિશ્રેષ્ઠોને પણ—વિવિધ તીર્થોમાં નિવાસ કરનારાને—એક વિનયી અને ઉત્તમ બ્રાહ્મણ દ્વારા બોલાવી મંગાવ્યા.

Verse 43

दृष्ट्वा स्थितान्स तान्सर्वान्प्रदीप्तानिव पावकान् । तानागतान्विदित्वाथ रघुः परपुरंजयः । निश्चक्राम यथान्यायं स्वयमेव महायशाः

બધા મુનિઓને પ્રજ્વલિત અગ્નિ સમા ઊભેલા જોઈ, અને તેઓ આવ્યા છે એમ જાણી, પરપુરંજય મહાયશસ્વી રઘુ યથોચિત મર્યાદાથી સ્વયં બહાર નીકળ્યો.

Verse 44

ततो विनीतवत्सर्वान्काकुत्स्थो द्विजसत्तमान् । उवाच धर्मयुक्तं च वचनं यज्ञसिद्धये

પછી કાકુત્સ્થે તે સર્વ દ્વિજસત્તમો પ્રત્યે વિનયપૂર્વક વર્તીને, યજ્ઞસિદ્ધિ માટે ધર્મયુક્ત વચન કહ્યું.

Verse 45

रविरुवाच । मुनयः सर्व एवैते यूयं शृणुत मद्वचः । यज्ञं विधातुमिच्छामि तत्राज्ञां दातुमर्हथ

રવિએ કહ્યું—હે મુનિઓ, તમે સૌ મારા વચન સાંભળો. હું યજ્ઞ કરાવવા ઇચ્છું છું; તેથી તેના માટે તમારી આજ્ઞા/અનુમતિ આપો.

Verse 46

सांप्रतं मामको यज्ञो युक्तः स्यान्मुनिसत्तमाः । एतद्विचार्य्य तत्त्वेन ब्रूत यूयं मुनीश्वराः

હે મુનિશ્રેષ્ઠો, આ સમયે મારા માટે કયો યજ્ઞ યોગ્ય રહેશે? આને તત્ત્વથી વિચારીને કહો, હે મુનીશ્વરો.

Verse 47

मुनय ऊचुः । राजन्विश्वजिदाख्यातो यज्ञानां यज्ञ उत्तमः । सांप्रतं कुरु तं यत्नान्मा विलंबं वृथा कृथाः

મુનિઓએ કહ્યું—હે રાજન, ‘વિશ્વજિત્’ નામે પ્રસિદ્ધ યજ્ઞ યજ્ઞોમાં ઉત્તમ છે. તેને અત્યારે જ પ્રયત્નપૂર્વક કર; વ્યર્થ વિલંબ ન કર.

Verse 48

अगस्त्य उवाच । नृपश्चक्रे ततो यज्ञं विश्वदिग्जयसंज्ञितम् । नानासंभारमधुरं कृतसर्वस्वदक्षिणम्

અગસ્ત્યએ કહ્યું—પછી રાજાએ ‘વિશ્વદિગ્જય’ નામનો યજ્ઞ કર્યો; નાનાવિધ મધુર સામગ્રીથી સમૃદ્ધ અને દક્ષિણામાં સર્વસ્વ અર્પણ કરેલો યજ્ઞ હતો તે.

Verse 49

नानाविधेन दानेन मुनिसंतोषहर्षकृत् । सर्वस्वमेव प्रददौ द्विजेभ्यो बहुमानतः

નાનાવિધ દાનોથી મુનિઓને સંતોષ અને હર્ષ કરાવી, તેણે બહુમાનપૂર્વક દ્વિજોને પોતાનું સર્વસ્વ જ અર્પણ કર્યું.

Verse 50

तेषु विश्वेषु यातेषु पूजितेषु गृहान्स्वकान् । बन्धुष्वपि च तुष्टेषु मुनिषु प्रणतेषु च

જ્યારે તે બધા પૂજિત અતિથિઓ પોતપોતાના ગૃહે પ્રસ્થાન કર્યા, અને બંધુજન સંતોષ પામ્યા, તેમજ મુનિઓ પણ પ્રણામ કરીને પ્રસન્ન થયા।

Verse 51

तेन यज्ञेन विधिवद्विहितेन नरेश्वरः । शुशुभे शोभनाचारः स्वर्गे देवेंद्रवत्क्षणात्

વિધિપૂર્વક કરાયેલા તે યજ્ઞથી, શોભન આચરણવાળો નરેશ્વર ક્ષણમાત્રમાં સ્વર્ગે દેવೇಂದ್ರ સમાન તેજસ્વી થયો।

Verse 52

तत्रांतरे समभ्यायान्मुनिर्यमवतां वरः । विश्वामित्रमुनेरंतेवासी कौत्स इति स्मृतः

એ દરમિયાન યમ-નિયમમાં શ્રેષ્ઠ એક મુનિ આવ્યા—કૌત્સ નામે પ્રસિદ્ધ—જે વિશ્વામિત્ર મુનિના અંતેવાસી શિષ્ય તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 53

दक्षिणार्थं गुरोर्द्धीमान्पावितुं तं नरेश्वरम् । चतुर्दशसुवर्णानां कोटीराहर सत्वरम्

ગુરુદક્ષિણાર્થે અને તે નરેશ્વરને પાવન કરવા ઇચ્છીને, તે ધીમાને ત્વરિત ચૌદ કરોડ સોનાની મુદ્રાઓ લાવી।

Verse 54

मद्दक्षिणेति गुरुणा निर्बन्धाद्याचितो रुषा । आगतः स मुनिः कौत्सस्ततो याचितुमादरात् । रघुं भूपालतिलकं दत्तसर्वस्वदक्षिणम्

‘મારી દક્ષિણા!’—એમ કહી ગુરુએ ક્રોધથી વારંવાર દબાણ કર્યું; તેથી મુનિ કૌત્સ વ્યથિત થઈ આવ્યો અને પછી આદરપૂર્વક રઘુ પાસે યાચના કરવા ગયો—જે ભૂપાલોના તિલક હતા અને જેમણે યજ્ઞદક્ષિણામાં સર્વસ્વ દાન કરી દીધું હતું।

Verse 55

तमागतमभिप्रेत्य रघुरादरतस्तदा । उत्थाय पूजयामास विधिवत्स परंतपः । सपर्य्यासीत्तस्य सर्वा मृत्पात्रविहितक्रिया

તેમના આગમનને જાણી રઘુએ ત્યારે આદરપૂર્વક ઊભા થઈ વિધિપૂર્વક પૂજન કર્યું. તે પરંતપ રાજાએ માટીના પાત્રોથી થતી સરળ ક્રિયાઓ સહિત સર્વ સેવા-વિધિ પૂર્ણ કરી.

Verse 56

पूजासंभारमालोक्य तादृशं तं मुनीश्वरः । विस्मितोऽभून्निरानन्दो दक्षिणाऽशां परित्यजन् । उवाच मधुरं वाक्यं वाक्यज्ञानविशारदः

એવી અલ્પ પૂજાસામગ્રી જોઈ મુનીશ્વર આશ્ચર્યચકિત થયા અને આનંદહીન બન્યા; દક્ષિણાની આશા ત્યજી. વાક્યજ્ઞાનમાં નિપુણ બની તેમણે મધુર વચન કહ્યાં.

Verse 57

कौत्स उवाच । राजन्नभ्युदयस्तेऽस्तु गच्छाम्यन्यत्र सांप्रतम्

કૌત્સ બોલ્યા—હે રાજન, તારો અભ્યुदય થાઓ; હું હવે અન્યત્ર જઈ રહ્યો છું.

Verse 58

गुर्वर्थाहरणायैव दत्तसर्वस्वदक्षिणम् । त्वां न याचे धनाभावादतोऽन्यत्र व्रजाम्यहम्

ગુરુના હેતુ માટે જ મેં મારું સર્વસ્વ દક્ષિણા રૂપે અર્પણ કરી દીધું છે. ધનના અભાવે હું તારી પાસે યાચના કરતો નથી; તેથી હું અન્યત્ર જઈશ.

Verse 59

अगस्त्य उवाच । इत्युक्तस्तेन मुनिना रघुः परपुरंजयः । क्षणं ध्यात्वाऽब्रवीदेनं विनयाद्विहितांजलिः

અગસ્ત્ય બોલ્યા—તે મુનિએ એમ કહ્યે પછી પરપુરંજય રઘુએ ક્ષણભર વિચાર કર્યો અને વિનયથી અંજલિ બાંધી તેને ઉત્તર આપ્યો.

Verse 60

रघुरुवाच । भगवंस्तिष्ठ मे हर्म्ये दिनमेकं मुनिव्रत । यावद्यतिष्ये भगवन्भवदर्थार्थमुच्चकैः

રઘુએ કહ્યું— હે ભગવન્, હે મુનિવ્રત! મારા રાજમહેલમાં એક દિવસ નિવાસ કરો. ત્યાં સુધી, હે પૂજ્ય, તમારા કાર્ય માટે જરૂરી સાધન હું પરમ પ્રયત્નથી સિદ્ધ કરીશ.

Verse 61

अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वा परमोदारवचो मुनिमुदारधीः । प्रतस्थे च रघुस्तत्र कुबेरविजिगीषया

અગસ્ત્યએ કહ્યું— આ રીતે પરમ ઉદાર વચન કહી, ઉદારમતિ રઘુ કૂબેરને જીતવાની અને ધન મેળવવાની ઇચ્છાથી ત્યાંથી પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 62

तमायांतं कुबेरोऽथ विज्ञाप्य वचनोदितैः । प्रसन्नमनसं चक्रे वृष्टिं स्वर्णस्य चाक्षयाम्

તે આવી રહ્યો છે એમ વચનો દ્વારા જાણીને કૂબેર પ્રસન્નચિત્ત થયો અને તેણે સોનાની અક્ષય વર્ષા વરસાવી।

Verse 63

स्वर्णवृष्टिरभूद्यत्र सा स्वर्णखनिरुत्तमा । स मुनिं दर्शयामास खनिं तेन निवेदिताम्

જ્યાં તે સોનાની વર્ષા થઈ, ત્યાં ઉત્તમ સોનાની ખાણ બની. તેણે તે ખાણ મુનિને બતાવીને તેમને અર્પણ કરી।

Verse 64

तस्मै समर्पयामास तां रघुः खनिमुत्तमाम् । मुनीन्द्रोऽपि गृहीत्वाशु ततो गुर्वर्थमादरात्

રઘુએ તે ઉત્તમ ખાણ તેમને અર્પણ કરી. મુનીન્દ્રએ પણ તેને તરત સ્વીકારી, ગુરુના કાર્ય માટે આદરપૂર્વક ઉપયોગ કર્યો.

Verse 65

राज्ञे निवेदयामास सर्वमन्यद्गुणाधिकः । वरानथ ददौ तुष्टः कौत्सो मतिमतां वरः

ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ એવા તેણે સર્વ વર્તાંત રાજાને નિવેદિત કર્યો. ત્યારબાદ બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ કૌત્સ પ્રસન્ન થઈ વરદાન આપ્યા.

Verse 66

कौत्स उवाच । राजंल्लभस्व सत्पुत्रं निजवंशगुणान्वितम् । इयं स्वर्णखनिस्तूर्णं मनोभीष्टफलप्रदा

કૌત્સ બોલ્યા—હે રાજન, પોતાના વંશના ગુણોથી યુક્ત સદ્પુત્ર તને પ્રાપ્ત થાઓ. અને આ સ્વર્ણખાણ તારા મનોભીષ્ટ ફળો ત્વરિત આપે.

Verse 67

भूयादत्र परं तीर्थं सर्वपापहरं सदा । अत्र स्नानेन दानेन नृणां लक्ष्मीः प्रजायते

અહીં સદા સર્વ પાપ હરનાર પરમ તીર્થ થાઓ. અહીં સ્નાન અને દાન કરવાથી મનુષ્યોમાં લક્ષ્મી—સમૃદ્ધિ—ઉત્પન્ન થાય છે.

Verse 68

वैशाखे शुक्लद्वादश्यां यात्रा सांवत्सरी स्मृता । नानाभीष्टफलप्राप्तिर्भूयान्मद्वचसा नृणाम्

વૈશાખ શુક્લ દ્વાદશીએ આ યાત્રા ‘સાંવત્સરી’—વાર્ષિક—રૂપે સ્મરાય છે. મારા વચનથી લોકોને અનેક અભીષ્ટ ફળોની પ્રાપ્તિ થાઓ.

Verse 69

अगस्त्य उवाच । इति दत्त्वा वरान्राज्ञे कौत्सः संतुष्टमानसः । प्रतस्थे निजकार्यार्थे गुरोराश्रममुत्सुकः

અગસ્ત્ય બોલ્યા—આ રીતે રાજાને વરદાન આપી કૌત્સનું મન સંતોષ પામ્યું. પછી પોતાના કાર્ય માટે ઉત્સુક થઈ તે ગુરુના આશ્રમ તરફ પ્રસ્થાન કર્યો.

Verse 70

राजा स कृतकृत्योऽथ शेषं संगृह्य तद्धनम् । द्विजेभ्यो विधिवद्दत्त्वा पालयामास वै प्रजाः

ત્યારે રાજા કૃતકૃત્ય બની બાકી રહેલું ધન એકત્ર કર્યું; અને વિધિપૂર્વક દ્વિજ બ્રાહ્મણોને દાન આપી તેણે પ્રજાનું યથાવત્ પાલન-રક્ષણ કર્યું।

Verse 71

एवं स्वर्णखनेर्जातं माहात्म्यं च मुनीश्वरात्

આ રીતે મુનીશ્વર પાસેથી પ્રાપ્ત થયેલું ‘સુવર્ણખાણ’ સાથે સંબંધિત માહાત્મ્યનું વર્ણન પ્રગટ થયું।