Adhyaya 1

Verse 1

अयोध्यामाहात्म्यं प्रारभ्यते । जयति पराशरसूनुः सत्यवतीहृदयनंदनो व्यासः । यस्यास्यकमलगलितं वाङ्मयममृतं जगत्पिबति

હવે અયોધ્યા-માહાત્મ્યનો આરંભ થાય છે। પરાશરપુત્ર, સત્યવતીના હૃદયાનંદ વ્યાસને જય; જેમના મુખકમળમાંથી વહેતું વાઙ્મય-અમૃત જગત પાન કરે છે।

Verse 2

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत्

નારાયણને નમસ્કાર કરીને, નરોમાં શ્રેષ્ઠ નરને તથા દેવી સરસ્વતીને પણ વંદન કરીને, ત્યારબાદ ‘જય’નું ઉદ્ઘોષણ કરવું જોઈએ।

Verse 3

व्यास उवाच । हिमवद्वासिनः सर्वे मुनयो वेदपारगाः । त्रिकालज्ञा महात्मानो नैमिषारण्यवासिनः

વ્યાસે કહ્યું—હિમાલયમાં વસતા તે બધા મુનિઓ, વેદપારંગત, ત્રિકાલજ્ઞ અને મહાત્મા, નૈમિષારણ્યના નિવાસી હતા।

Verse 4

येऽर्बुदारण्यनिरता दण्डकारण्यवासिनः । महेन्द्राद्रिरता ये वै ये च विन्ध्यनिवासिनः

જે અર્બુદ-અરણ્યમાં રત હતા, જે દંડકારણ્યમાં વસતા, જે મહેન્દ્ર પર્વતમાં રમતા, અને જે વિંધ્ય પર્વતમાળામાં નિવાસ કરતા—(તે સૌ પણ હાજર હતા)।

Verse 5

जंबूवनरता ये च ये गोदावरिवासिनः । वाराणसीश्रिता ये च मथुरावासिनस्तथा

અને જે જાંબૂવનમાં રત હતા, જે ગોદાવરીના કાંઠે વસતા, જે વારાણસીનો આશ્રય લીધેલો, તેમજ જે મથુરામાં નિવાસ કરતા—(તે સૌ પણ હાજર હતા)।

Verse 6

उज्जयिन्यां रता ये च प्रथमाश्रमवासिनः । द्वारावतीश्रिता ये च बदर्य्याश्रयिणस्तथा

ઉજ્જયિનીમાં રત, પ્રથમ આશ્રમમાં વસનારા, દ્વારાવતીની શરણ લીધેલા અને તેમ જ બદરીમાં આશ્રિત—એવા મુનિઓ ત્યાં એકત્ર થયા હતા.

Verse 7

मायापुरीश्रिता ये च ये च कान्तीनिवासिनः । एते चान्ये च मुनयः सशिष्या बहवोऽमलाः

માયાપુરીમાં આશ્રિત અને કાંતીમાં નિવાસી—એવા તેઓ તથા અન્ય અનેક નિર્મળ મુનિઓ શિષ્યો સહિત ત્યાં હાજર હતા.

Verse 8

कुरुक्षेत्रे महाक्षेत्रे सत्रे द्वादशवार्षिके । वर्तमाने च रामस्य क्षितीशस्य महात्मनः । समागताः समाहूताः सर्वे ते मुनयोऽमलाः

મહાક્ષેત્ર કુરુક્ષેત્રમાં દ્વાદશવર્ષીય સત્રયજ્ઞ ચાલતો હતો ત્યારે, મહાત્મા ભૂપતિ રાજા રામના રાજ્યકાળમાં—આમંત્રિત થઈ તે સર્વ નિર્મળ મુનિઓ ત્યાં સમાગમ્યા.

Verse 9

सर्वे ते शुद्धमनसो वेदवेदांगपारगाः । तत्र स्नात्वा यथान्यायं कृत्वा कर्म जपादिकम्

તેઓ સર્વે શુદ્ધમનવાળા અને વેદ-વેદાંગોમાં પારંગત હતા. ત્યાં નિયમ મુજબ સ્નાન કરી જપ વગેરે કર્મો કર્યા.

Verse 10

भारद्वाजं पुरस्कृत्य वेदवेदांगपारगम् । आसनेषु विचित्रेषु बृष्यादिषु ह्यनुक्रमात्

વેદ-વેદાંગોમાં પારંગત ભારદ્વાજને અગ્રસ્થાને રાખીને, તેઓ ક્રમશઃ વિવિધ શોભન આસનો—ગાદી વગેરે—પર બેઠા.

Verse 11

उपविष्टाः कथाश्चक्रुर्नानातीर्थाश्रितास्तदा । कर्मांतरेषु सत्रस्य सुखासीनाः परस्परम्

ત્યારે વિવિધ તીર્થોને આશ્રિત તે સૌ સત્રયજ્ઞના કર્માંતરોમાં સુખાસને બેસી પરસ્પર કથાઓ કરવા લાગ્યા.

Verse 12

कथांतेषु ततस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् । आजगाम महातेजास्तत्र सूतो महामतिः

તે ભાવિતાત્મા મુનિઓની કથાઓ પૂર્ણ થતાં જ ત્યાં મહાતેજસ્વી અને મહામતિ સૂત આવી પહોંચ્યો.

Verse 13

व्यासशिष्यः पुराणज्ञो समः हर्षणसंज्ञकः । तान्प्रणम्य यथान्यायं मुनीनुपविवेश सः । उपविष्टो यथान्यायं मुनीनां वचनेन सः

તે વ્યાસનો શિષ્ય, પુરાણજ્ઞ, સમભાવવાળો અને ‘હર્ષણ’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો. તેણે મુનિઓને યથાવિધિ પ્રણામ કરીને તેમની પાસે બેસ્યો; મુનિઓના વચનથી યથોચિત રીતે આસનસ્થ થયો.

Verse 14

व्यासशिष्यं मुनिवरं सूतं वै रोमहर्षणम् । तं पप्रच्छुर्मुनिवरा भारद्वाजादयोऽमलाः

વ્યાસશિષ્ય, મુનિવર સૂત રોમહર્ષણને નિર્મળ મુનિવરો—ભારદ્વાજ આદિ—એ પ્રશ્નો પૂછ્યા.

Verse 15

ऋषय ऊचुः । त्वत्तः श्रुता महाभाग नानातीर्थाश्रिताः कथाः । सरहस्यानि सर्वाणि पुराणानि महामते

ઋષિઓએ કહ્યું—હે મહાભાગ! આપ પાસેથી અમે અનેક તીર્થસંબંધિત કથાઓ સાંભળી છે; હે મહામતે! રહસ્યો સહિત સર્વ પુરાણો પણ સાંભળી છે.

Verse 16

सांप्रतं श्रोतुमिच्छामः सरहस्यं सनातनम् । अयोध्याया महापुर्या महिमानं गुणोज्ज्वलम्

હવે અમે રહસ્યসহિત સનાતન ઉપદેશ સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ—મહાપુરી અયોધ્યાનો ગુણોથી ઉજ્જ્વલ, દિવ્ય મહિમા।

Verse 17

कीदृशी सा सदा मेध्याऽयोध्या विष्णुप्रियापुरी । आद्या सा गीयते वेदे पुरीणां मुक्तिदायिका

એ અયોધ્યા કેવી છે—સદા શુદ્ધ, વિષ્ણુપ્રિયા પુરી? વેદોમાં તે આદ્ય નગરી તરીકે ગવાય છે, નગરોમાં મુક્તિ આપનારી।

Verse 18

संस्थानं कीदृशं तस्यास्तस्यां के च महीभुजः । कानि तीर्थानि पुण्यानि माहात्म्यं तेषु कीदृशम्

તેનું નગરવિન્યાસ અને સ્વરૂપ કેવું છે? તેમાં કયા કયા રાજાઓ છે? ત્યાં કયા પુણ્ય તીર્થો છે અને તેમનું માહાત્મ્ય કેવું છે?

Verse 19

अयोध्यासेवनान्नृणां फलं स्यात्सूत कीदृशम् । किं चरित्रं सूत तस्याः का नद्यः के च संगमाः

હે સૂત, અયોધ્યાનું સેવન કરવાથી મનુષ્યોને કેવું ફળ મળે છે? તેનું પવિત્ર ચરિત્ર શું છે, અને ત્યાં કઈ નદીઓ તથા કયા સંગમો છે?

Verse 20

तत्र स्नानेन किं पुण्यं दानेन च महामते । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामस्त्वत्तः सूत गुणाधिक

હે મહામતે, ત્યાં સ્નાનથી અને દાનથી કેટલું પુણ્ય થાય છે? હે ગુણાધિક સૂત, તે સર્વ અમે આપની પાસેથી સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ।

Verse 21

एतत्सर्वं क्रमेणैव तथ्यं त्वं वेत्थ सांप्रतम् । अयोध्याया महापुर्य्या माहात्म्यं वक्तुमर्हसि

તું આ બધું ક્રમશઃ અને યથાર્થ રીતે જાણે છે; તેથી અયોધ્યા મહાપુરીનું માહાત્મ્ય કહેવું તને યોગ્ય છે.

Verse 22

सूत उवाच । व्यासप्रसादाज्जानामि पुराणानि तपोधनाः । सेतिहासानि सर्वाणि सरहस्यानि तत्त्वतः

સૂત બોલ્યા—હે તપોધનોએ! વ્યાસના પ્રસાદથી હું પુરાણો અને સર્વ ઇતિહાસોને તેમના રહસ્યો સહિત તત્ત્વતઃ જાણું છું.

Verse 23

तं प्रणम्य प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं भवदग्रतः । अयोध्याया महापुर्या यथावत्सरहस्यकम्

તેમને (વ્યાસને) પ્રણામ કરીને હું આપની સામે અયોધ્યા મહાપુરીનું માહાત્મ્ય યથાવત્ રહસ્યসহ કહું છું.

Verse 24

विद्यावन्तं विपुलमतिदं वेदवेदांगवेद्यं श्रेष्ठं शान्तं शमितविषयं शुद्धतेजोविशालम् । वेदव्यासं सततविनतं विश्ववेद्यैकयोनिं पाराशर्य्यं परमपुरुषं सर्वदाऽहं नमामि

વિદ્યાસંપન્ન, વિશાળ બુદ્ધિવાળા, વેદ-વેદાંગોથી જ્ઞેય, શ્રેષ્ઠ, શાંત, વિષયોને શમિત કરનાર, શુદ્ધ અને વિશાળ તેજવાળા; સદા વિનમ્ર, જેના દ્વારા સમગ્ર વિશ્વ જ્ઞેય બને—એવા પારાશર્ય વેદવ્યાસ, પરમપુરુષને હું હંમેશા નમસ્કાર કરું છું.

Verse 25

ॐ नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे । यस्य प्रसादाज्जानामि ह्ययोध्यामहिमामहम्

ॐ—તે ભગવાન, અમિત તેજવાળા વ્યાસને નમસ્કાર; જેમના પ્રસાદથી હું અયોધ્યાની મહિમા જાણું છું.

Verse 26

शृण्वन्तु मुनयः सर्वे सावधानाः सशिष्यकाः । माहात्म्यं कथयिष्यामि अयोध्याया महोदयम्

બધા મુનિઓ શિષ્યો સહિત સાવધાન થઈને સાંભળો. હવે હું અયોધ્યાનું મંગલમય, ઉન્નતિકારક મહાત્મ્ય કહું છું.

Verse 27

उदीरितमगस्त्याय स्कन्देनाश्रावि नारदात् । अगस्त्येन पुरा प्रोक्तं कृष्णद्वैपायनाय तत्

નારદ પાસેથી સાંભળી સ્કંદે આ વાત અગસ્ત્યને સંભળાવી. અને પ્રાચીન કાળે અગસ્ત્યે એ જ કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ) ને કહી હતી.

Verse 28

कृष्णद्वैपायनाच्चैतन्मया प्राप्तं तपोधनाः । तदहं वच्मि युष्मभ्यं श्रोतुकामेभ्य आदरात्

હે તપોધનોએ! આ મને કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ) પાસેથી પ્રાપ્ત થયું છે. તેથી સાંભળવા ઇચ્છુક તમારે હું આદરપૂર્વક કહું છું.

Verse 29

नमामि परमात्मानं रामं राजीवलोचनम् । अतसीकुसुमश्यामं रावणांतकमव्ययम्

હું પરમાત્મા રામને નમસ્કાર કરું છું—કમળનેત્ર, અતસી-કુસુમ સમ શ્યામવર્ણ, રાવણાંતક, અવ્યય।

Verse 30

अयोध्या सा परा मेध्या पुरी दुष्कृतिदुर्ल्लभा । कस्य सेव्या च नाऽयोध्या यस्यां साक्षाद्धरिः स्वयम्

એ અયોધ્યા પરમ પવિત્ર, પરમ મેધ્ય નગરી છે; દુષ્કર્મોથી ભારિત જન માટે દુર્લભ છે. જ્યાં સాక్షાત્ હરિ સ્વયં વિરાજે છે, એવી અયોધ્યા કોના માટે સેવનીય નથી?

Verse 31

सरयूतीरमासाद्य दिव्या परमशोभना । अमरावतीनिभा प्रायः श्रिता बहुतपोधनैः

સરયૂના તટે પહોંચતાં જ તે પુરી દિવ્ય અને પરમ શોભામય દેખાય છે; તે પ્રાયઃ અમરાવતી સમાન છે અને અનેક તપોધન મહર્ષિઓના આશ્રયથી ભરપૂર છે.

Verse 32

हस्त्यश्वरथपत्त्याढ्या संपदुच्चा च संस्थिता । प्राकाराढ्यप्रतोलीभिस्तोरणैः कांचनप्रभैः

તે હાથી, ઘોડા, રથ અને પદાતિ સેનાથી સમૃદ્ધ છે અને ઊંચી સંપત્તિમાં સ્થિત છે; મજબૂત પ્રાકાર, ભવ્ય પ્રતોલી દ્વારો અને કાંતિમય સુવર્ણ તોરણોથી શોભિત છે.

Verse 33

सानूपवेषैः सर्वत्र सुविभक्तचतुष्टया । अनेकभूमिप्रासादा बहुभित्तिसुविक्रिया

તે સર્વત્ર યોગ્ય આવાસ-વિન્યાસથી શોભિત છે અને ચાર વિભાગોમાં સુવ્યવસ્થિત છે; અનેક માળવાળા પ્રાસાદો તથા બહુ દિવાલોની સૂક્ષ્મ કારીગરીવાળા ભવનોોથી સમૃદ્ધ છે.

Verse 34

पद्मोत्फुल्लशुभोदाभिर्वापीभिरुपशोभिता । देवतायतनैर्दिव्यैर्वेदघोषैश्च मण्डिता

શુભ જળવાળી, કમળોથી ખીલેલા વાપી-સરોવરો દ્વારા તે અત્યંત શોભિત છે; દિવ્ય દેવાલયોથી અલંકૃત અને વેદપાઠના ઘોષથી મંડિત છે.

Verse 35

वीणावेणुमृदंगादिशब्दैरुत्कृष्टतां गता । शालैस्तालैर्नालिकेरैः पनसामलकैस्तथा

વીણા, વેણુ, મૃદંગ વગેરે વાદ્યોના મધુર શબ્દોથી તે ઉત્તમતા પામે છે; તેમજ શાલ, તાલ, નારિકેલ, પનસ અને આમલક વૃક્ષોથી પણ શોભિત છે.

Verse 36

तथैवाम्रकपित्थाद्यैरशोकैरुपशोभिता । आरामैर्विविधैर्युक्ता सर्वर्तुफलपादपैः

એ જ રીતે તે નગરી આમ, કૈથ વગેરે તથા અશોક વૃક્ષોથી સુશોભિત છે. વિવિધ આરામ-ઉદ્યાનો વડે યુક્ત છે અને સર્વ ઋતુમાં ફળ આપતા વૃક્ષોથી પરિપૂર્ણ છે।

Verse 37

मालतीजातिबकुलपाटलीनागचंपकैः । करवीरैः कर्णिकारैः केतकीभिरलंकृता

તે નગરી માલતી, જાતી, બકુલ, પાટલી અને નાગચંપકના પુષ્પોથી, તેમજ કરવીર, કર્ણિકાર અને કેતકીના ફૂલોથી અલંકૃત છે।

Verse 38

निम्बजंवीरकदलीमातुलिंगमहाफलैः । लसच्चंदनगंधाढ्यैर्नागरैरुपशोभिता

તે નગરી લીમડો, જાંબુ, કેળું, માતુલિંગ (મોટું લીંબુ) અને મહાફળવાળા વૃક્ષોથી સુશોભિત છે; તેમજ ઝળહળતા ચંદનની સુગંધથી સમૃદ્ધ નાગર વૃક્ષોથી પણ શોભાયમાન છે।

Verse 39

देवतुल्यप्रभायुक्तैर्नृपपुत्रैश्च संयुता । सुरूपाभिर्वरस्त्रीभिर्देवस्त्रीभिरिवावृता

તે નગરી દેવતુલ્ય તેજવાળા રાજપુત્રોથી પરિપૂર્ણ છે; અને સુરૂપ શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓથી—જાણે દેવસ્ત્રીઓથી—ચારેય તરફથી આવૃત છે।

Verse 40

श्रेष्ठैः सत्कविभिर्युक्ता बृहस्पतिसमैर्द्विजैः । वणिग्जनैस्तथा पौरैः कल्पवृक्षैरिवावृता

તે નગરી શ્રેષ્ઠ સત્કવિઓથી યુક્ત છે, બૃહસ્પતિ સમાન દ્વિજોથી સમૃદ્ધ છે; તેમજ વણિકજન અને પૌરજનોથી—જાણે કલ્પવૃક્ષોથી—ચારેય તરફથી આવૃત છે।

Verse 41

अश्वैरुच्चैःश्रवस्तुल्यैर्दंतिभिर्दिग्गजैरिव । इति नानाविधैर्भावैरुपेतेन्द्रपुरी समा

ઉચ્ચૈઃશ્રવસ સમાન અશ્વો અને દિગ્ગજ સમાન હાથીઓથી યુક્ત, તથા નાનાવિધ ગુણ-વૈભવોથી સમૃદ્ધ તે પુરી ઇન્દ્રપુરી સમાન હતી।

Verse 42

यस्यां जाता महीपालाः सूर्यवंशसमुद्भवाः । इक्ष्वाकुप्रमुखाः सर्वे प्रजापालनतत्पराः

જે નગરીમાં સૂર્યવંશમાંથી ઉત્પન્ન, ઇક્ષ્વાકુ-પ્રમુખ ધરતીપાલ રાજાઓ જન્મ્યા; તેઓ સર્વે પ્રજાપાલન અને લોકહિતમાં તત્પર હતા।

Verse 43

यस्यास्तीरे पुण्यतोया कूजद्भृंगविहंगमा । सरयूर्नाम तटिनी मानसप्रभवोल्लसा

જેનાં કાંઠે પુણ્યજળવાળી સરયૂ નદી વહે છે, જ્યાં ભમરાનો ગુંજન અને પક્ષીઓનો કલરવ ગુંજે છે; માનસરોવરથી ઉદ્ભવેલી કહેવાતી તે તેજસ્વી તટિની છે।

Verse 44

धर्मद्रवपरीता सा घर्घरोत्तमसंगमा । मुनीश्वराश्रिततटा जागर्ति जगदुच्छ्रिता

તે નદી ધર્મરસના પ્રવાહથી પરિપૂર્ણ છે, ઉત્તમ ઘર્ઘરા સાથે સંગમ કરે છે; જેના કાંઠા મુનિશ્રેષ્ઠોના આશ્રય છે—તે જગતને ધારણ કરી સદા જાગૃત રહે છે।

Verse 45

दक्षिणाच्चरणांगुष्ठान्निःसृता जाह्नवी हरेः । वामांगुष्ठान्मुनिवराः सरयूर्निर्गता शुभा

હરિના જમણા પગના અંગૂઠાથી જાહ્નવી (ગંગા) પ્રગટ થઈ; અને હે મુનિવરો, તેમના ડાબા અંગૂઠાથી શુભ સરયૂ નિર્ગત થઈ।

Verse 46

तस्मादिमे पुण्यतमे नद्यौ देवनमस्कृते । एतयोः स्नानमात्रेण ब्रह्महत्यां व्यपोहति

અતએવ, હે દેવોથી નમસ્કૃત મહાત્મન્, આ બે નદીઓ પરમ પુણ્યતમ છે; તેમાં માત્ર સ્નાન કરવાથી પણ બ્રહ્મહત્યાનું પાપ દૂર થાય છે।

Verse 47

तामयोध्यामथ प्राप्तोऽगस्त्यः कुम्भोद्भवो मुनिः । यात्रार्थं तीर्थमाहात्म्यं ज्ञात्वा स्कन्दप्रसादतः

પછી કુંભોદ્ભવ મુનિ અગસ્ત્ય તે અયોધ્યામાં પહોંચ્યા; અને સ્કંદપ્રસાદથી યાત્રાર્થ ત્યાંના તીર્થોનું માહાત્મ્ય જાણ્યું।

Verse 48

आगत्य तु इतः सोऽपि कृऽत्वा यात्रां क्रमेण च । यथोक्तेन विधानेन स्नात्वा संतर्प्य तान्पितॄन्

ત્યાં આવી તેમણે પણ ક્રમે ક્રમે યાત્રા કરી; અને શાસ્ત્રોક્ત વિધાનથી સ્નાન કરીને પિતૃઓને તર્પણ આપી સંતોષ્યા।

Verse 49

पूजयित्वा यथान्यायं देवताः सकला अपि । सर्वाण्यपि च तीर्थानि नमस्कृत्य यथाविधि

તેમણે યથાન્યાય સર્વ દેવતાઓની પૂજા કરી; અને યથાવિધી સર્વ તીર્થોને નમસ્કાર કર્યા।

Verse 50

कृतकृत्योर्ज्जितानन्दस्तीर्थमाहात्म्यदर्शनात् । अभूदगस्त्यो रूपेण पुलकां चितविग्रहः

તીર્થમાહાત્મ્યના દર્શનથી અગસ્ત્ય કૃતકૃત્ય બની પરમાનંદથી પરિપૂર્ણ થયા; તેમના દેહમાં રોમાંચ પ્રગટ થયો।

Verse 51

स त्रिरात्रं स्थितस्तत्र यात्रां कृत्वा यथाविधि । स्तुवन्नयोध्यामाहात्म्यं प्रतस्थे मुनिसत्तमः

તે મુનિશ્રેષ્ઠ ત્યાં ત્રણ રાત્રિ રહ્યો; વિધિપૂર્વક યાત્રા કરીને અયોધ્યાના માહાત્મ્યનું સ્તવન કરતો પ્રસ્થાન કર્યો।

Verse 52

तमायांतं विलोक्याशु बहुलानन्दसुन्दरम् । कृष्णद्वैपायनो व्यासः पप्रच्छानंदकारणम्

તેને આવતો જોઈ—અપાર આનંદથી દીપ્ત અને મનોહર—કૃષ્ણદ્વૈપાયન વ્યાસે તરત જ તેના આનંદનું કારણ પૂછ્યું।

Verse 53

व्यास उवाच । कुतः समागतो ब्रह्मन्सांप्रतं मुनिसत्तमः । परमानंदसंदोहः समभूत्सांप्रतं तव

વ્યાસ બોલ્યા—હે બ્રહ્મન, હે મુનિશ્રેષ્ઠ! તું હમણાં ક્યાંથી આવ્યો છે? આ સમયે તારા અંદર પરમાનંદનો એવો મહાપ્રવાહ કેમ ઊઠ્યો છે?

Verse 54

कस्मादानंदपोषोऽभूत्तव ब्रह्मन्वदस्व मे । ममापि भवदानंदात्प्रमोदो हृदि जायते

હે બ્રાહ્મણ, મને કહો—તમારો આનંદ એવો કેમ વધ્યો? તમારા આનંદથી મારા હૃદયમાં પણ હર્ષ જન્મે છે।

Verse 55

अगस्त्य उवाच । अहो महदथाश्चर्य्यं विस्मयो मुनिसत्तम । दृष्ट्वा प्रभावं मेऽद्याभूदयोध्यायास्तपोधन

અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે મુનિશ્રેષ્ઠ, આ તો મહાન આશ્ચર્ય છે! હે તપોધન, આજે અયોધ્યાનો પ્રભાવ જોઈને મારા અંદર વિસ્મય ઊઠ્યો છે।

Verse 56

तस्मादानंदसंदोहः समभून्मम सांप्रतम् । तच्छ्रुत्वागस्त्यवचनं व्यासः प्रोवाच तं मुनिम्

અતએવ આ ક્ષણે જ મારા હૃદયમાં આનંદનો મહાપ્રવાહ ઉદ્ભવ્યો. અગસ્ત્યના વચન સાંભળી વ્યાસે તે મુનિને સંબોધ્યા.

Verse 57

व्यास उवाच । भगवन्ब्रूहि तत्त्वेन विस्तरात्सरहस्यकम् । अयोध्याया महापुर्या महिमानं गुणाधिकम्

વ્યાસે કહ્યું—હે ભગવન! તત્ત્વપૂર્વક, વિસ્તારે અને રહસ્યসহ, ગુણાધિક મહાપુરી અયોધ્યાની મહિમા કહો.

Verse 58

कः क्रमस्तीर्थयात्रायाः कानि तीर्थानि को विधिः । कि फलं स्नानतस्तत्र दानस्य च महामुने । एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तराद्वदतां वर

તીર્થયાત્રાનો ક્રમ કયો? કયા કયા તીર્થો છે અને વિધિ શું? ત્યાં સ્નાન અને દાનનું ફળ શું, હે મહામુને? હે વક્તાઓમાં શ્રેષ્ઠ, આ બધું વિસ્તારે સમજાવો.

Verse 59

अगस्त्य उवाच । अहो धन्यतमा बुद्धिस्तव जाता तपोधन । दृश्यते येन पृच्छा ते ह्ययोध्यामहिमाश्रिता

અગસ્ત્યે કહ્યું—અહો! હે તપોધન, તારી બુદ્ધિ અતિ ધન્ય બની છે; કારણ કે તારો પ્રશ્ન અયોધ્યાની મહિમા પર આધારિત દેખાય છે.

Verse 60

अकारो ब्रह्म च प्रोक्तं यकारो विष्णुरुच्यते । धकारो रुद्ररूपश्च अयोध्यानाम राजते

‘અ’ બ્રહ્મા તરીકે પ્રોક્ત છે, ‘ય’ વિષ্ণુ કહેવાય છે, અને ‘ધ’ રુદ્રસ્વરૂપ છે—આ રીતે ‘અયોધ્યા’ નામ દિવ્ય તેજથી ઝળહળે છે.

Verse 61

सर्वोपपातकैर्युक्तैर्ब्रह्महत्यादिपातकैः । नायोध्या शक्यते यस्मात्तामयोध्यां ततो विदुः

સર્વ ઉપપાતકો તથા બ્રહ્મહત્યાદિ મહાપાતકોથી ભારિત લોકોથી પણ અયોધ્યાને જીતવી કે પરાજિત કરવી શક્ય નથી; તેથી તે ‘અયોધ્યા’—અજેય—રૂપે પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 62

विष्णोराद्या पुरी येयं क्षितिं न स्पृशति द्विज । विष्णोः सुदर्शने चक्रे स्थिता पुण्यकरी क्षितौ

હે દ્વિજ! આ વિષ್ಣુની આદ્ય પુરી છે; તે ધરતીને સ્પર્શતી નથી. વિષ್ಣુના સુદર્શન ચક્ર પર સ્થિત રહી, જગતમાં પુણ્ય અને પુણ્યફળ પ્રદાન કરે છે।

Verse 63

केन वर्णयितुं शक्यो महिमाऽस्यास्तपोधन । यत्र साक्षात्स्वयं देवो विष्णुर्वसति सादरः

હે તપોધન! આ નગરીની મહિમાનું યથાર્થ વર્ણન કોણ કરી શકે? જ્યાં સాక్షાત્ સ્વયં ભગવાન વિષ್ಣુ સ્નેહપૂર્વક નિવાસ કરે છે।

Verse 64

सहस्रधारामारभ्य योजनं पूर्वतो दिशि । प्रतीचि दिशि तथैव योजनं समतोवधिः

સહસ્રધારાથી આરંભ કરીને પૂર્વ દિશામાં એક યોજન સુધી સીમા વિસ્તરે છે; તેમજ પશ્ચિમ દિશામાં પણ એટલી જ એક યોજન સુધી સમાન મર્યાદા છે।

Verse 65

दक्षिणोत्तरभागे तु सरयूतमसावधिः । एतत्क्षेत्रस्य संस्थानं हरेरन्तर्गृहं स्थितम् । मत्स्याकृतिरियं विप्र पुरी विष्णोरुदीरिता

દક્ષિણ અને ઉત્તર ભાગે સરયૂ તથા તમસા તેની સીમા છે. આ ક્ષેત્રનું બંધારણ હરિના અંતર્ગૃહ સમાન સ્થિત છે. હે વિપ્ર! વિષ್ಣુની આ પુરીને મત્સ્યાકૃતિ કહેવાઈ છે।

Verse 66

पश्चिमे तस्य मूर्द्धा तु गोप्रतारासिता द्विज

હે દ્વિજ! તેના પશ્ચિમ ભાગે તેનું ‘મસ્તક’ છે; તે ‘ગોપ્રતારા’ નામના સ્થાનથી ચિહ્નિત છે.

Verse 67

पूर्वतः पृष्ठभागो हि दक्षिणोत्तरमध्यमः । तस्यां पुर्य्यां महाभाग नाम्ना विष्णुर्हरिः स्वयम् । पूर्वंदृष्टप्रभावोऽसौ प्राधान्येन वसत्यपि

પૂર્વ તરફ તેનો પીઠભાગ છે અને મધ્યભાગ દક્ષિણ તથા ઉત્તર વચ્ચે સ્થિત છે. હે મહાભાગ! તે પુરીમાં સ્વયં હરિ—વિષ્ણુ—‘વિષ્ણુ’ નામે નિવાસ કરે છે. પ્રાચીનકાળથી દૃષ્ટ થયેલી મહિમાવાળા તેઓ ત્યાં વિશેષ પ્રાધાન્યથી વિરાજે છે.

Verse 68

व्यास उवाच । भगवन्किं प्रभावोऽसौ योऽयं विष्णुहरिस्त्वया । कीर्तितो मुनिशार्दूल प्रसिद्धिं गतवान्कथम् । एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तरेण ममाग्रतः

વ્યાસે કહ્યું—હે ભગવન! તમે કીર્તિત કરેલા આ ‘વિષ્ણુ-હરી’નો પ્રભાવ શું છે, હે મુનિશાર્દૂલ? તે કેવી રીતે પ્રસિદ્ધિને પામ્યો? આ સર્વ મને આગળ વિસ્તારે કહો.

Verse 69

अगस्त्य उवाच । विष्णुशर्मेति विख्यातः पुराभूद्ब्राह्मणोत्तमः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञो धर्मकर्मसमाश्रितः

અગસ્ત્યે કહ્યું—પૂર્વકালে ‘વિષ્ણુશર્મા’ નામે વિખ્યાત એક ઉત્તમ બ્રાહ્મણ હતા. તેઓ વેદ-વેદાંગના તત્ત્વજ્ઞ અને ધર્મકર્મમાં સ્થિર હતા.

Verse 70

योगध्यानरतो नित्यं विष्णुभक्तिपरायणः । स कदाचित्तीर्थयात्रां कुर्वन्वैष्णवसत्तमः । अयोध्यामागतो विष्णुर्विष्णुःसाक्षाद्वसेदिति

તે નિત્ય યોગ-ધ્યાનમાં રત અને વિષ્ણુભક્તિમાં પરાયણ હતા. તે વૈષ્ણવસત્તમ એકવાર તીર્થયાત્રા કરતાં અયોધ્યામાં આવ્યા, મનમાં ધારણા કરીને—“અહીં સాక్షાત્ વિષ્ણુ સ્વયં વસે છે.”

Verse 71

चिंतयन्मनसा वीरस्तपः कर्तुं समुद्यतः । स वै तत्र तपस्तेपे शाकमूलफलाशनः

મનમાં ગાઢ ચિંતન કરતાં તે ધીર વીર તપ કરવા ઉદ્યત થયો. ત્યાં તે શાક, મૂળ અને ફળનો આહાર લઈને તપશ્ચર્યા કરવા લાગ્યો.

Verse 72

ग्रीष्मे पंचाग्निमध्यस्थो ह्यतपत्स महातपाः । वार्षिके च निरालम्बो हेमन्ते च सरोवरे

ઉનાળામાં તે મહાતપસ્વી પંચાગ્નિની વચ્ચે ઊભો રહી તપ કરતો. વર્ષાઋતુમાં તે નિરાલંબ રહ્યો અને હેમંતમાં સરોવરમાં નિવાસ કર્યો.

Verse 73

स्नात्वा यथोक्तविधिना कृत्वा विष्णोस्तथार्चनम् । वशीकृत्येन्द्रियग्रामं विशुद्धेनांतरात्मना

યથાવિધિ સ્નાન કરીને તથા વિષ્ણુનું પૂજન કરીને, શુદ્ધ અંતઃકરણથી તેણે ઇન્દ્રિયસમૂહને વશમાં કર્યો.

Verse 74

मनो विष्णौ समावेश्य विधाय प्राणसंयमम् । ओंकारोच्चारणाद्धीमान्हृदि पद्मं विकासयन्

મનને વિષ્ણુમાં સ્થિર કરીને અને પ્રાણસંયમ કરીને, તે બુદ્ધિમાને ઓંકારના ઉચ્ચારથી હૃદયકમળને વિકસાવ્યું.

Verse 75

तन्मध्ये रविसोमाग्निमण्डलानि यथाविधि । कल्पयित्वा हरिं मूर्तं यस्मिन्देशे सनातनम्

તે હૃદયકમળના મધ્યમાં તેણે યથાવિધિ સૂર્ય, સોમ અને અગ્નિના મંડળોનું ધ્યાન કર્યું; અને તે પવિત્ર અંતર્દેશમાં સનાતન હરિને સાકાર રૂપે ભાવિત કર્યો.

Verse 76

पीतांबरधरं विष्णुं शंखचक्रगदाधरम् । तं च पुष्पैः समभ्यर्च्य मनस्तस्मिन्निवेश्य च

પીળાં વસ્ત્ર ધારણ કરનાર, શંખ-ચક્ર-ગદા ધારક વિષ્ણુનું તેણે ચિંતન કર્યું. પુષ્પોથી સમ્યક અર્ચના કરીને મન સંપૂર્ણપણે તેમામાં જ સ્થિર કર્યું.

Verse 77

ब्रह्मरूपं हरिं ध्यायञ्जपन्वै द्वादशाक्षरम् । वायुभक्षः स्थितस्तत्र विप्रस्त्रीन्वत्सरान्वसन्

બ્રહ્મરૂપ હરિનું ધ્યાન કરતાં અને દ્વાદશાક્ષર મંત્રનો જપ કરતાં તે બ્રાહ્મણ ત્યાં વાયુભક્ષી બની ત્રણ વર્ષ સુધી રહ્યો.

Verse 78

ततो द्विजवरो ध्यात्वा स्तुतिं चक्रे हरेरिमाम् । प्रणिपत्य जगन्नाथं चराचरगुरुं हरिम् । विष्णुशर्माथ तुष्टाव नारायणमतंद्रितः

પછી શ્રેષ્ઠ દ્વિજે ધ્યાન કરીને હરિની આ સ્તુતિ રચી. જગન્નાથ, ચરાચરનાં ગુરુ હરિને પ્રણામ કરીને વિષ્ણુશર્માએ અવિરત નારાયણની સ્તુતિ કરી.

Verse 79

विष्णुशर्म्मोवाच । प्रसीद भगवन्विष्णो प्रसीद पुरुषोत्तम । प्रसीद देवदेवेश प्रसीद कमलेक्षण

વિષ્ણુશર્માએ કહ્યું—પ્રસન્ન થાઓ, હે ભગવન વિષ્ણુ; પ્રસન્ન થાઓ, હે પુરુષોત્તમ. પ્રસન્ન થાઓ, હે દેવદેવેશ; પ્રસન્ન થાઓ, હે કમલનેત્ર.

Verse 80

जय कृष्ण जयाचिंत्य जय विष्णो जयाव्यय । जय यज्ञपते नाथ जय विष्णो पते विभो

જય કૃષ્ણને, જય અચિંત્યને; જય વિષ્ણુને, જય અવ્યયને. જય યજ્ઞપતિ નાથને; જય હો, હે પ્રભુ વિષ્ણુ—હે સર્વવ્યાપી વિભુ.

Verse 81

जय पापहरानंत जय जन्मज्वरापह । नमः कमलनाभाय नमः कमलमालिने

જય પાપહર અનંત, જય જન્મજ્વરહર! કમલનાભ પ્રભુને નમસ્કાર, કમલમાલાધારીને નમસ્કાર.

Verse 82

नमः सर्वेश भूतेश नमः कैटभसूदन । नमस्त्रैलोक्यनाथाय जगन्मूल जगत्पते

સર્વેશ્વર, ભૂતેશને નમસ્કાર; કૈટભસૂદનને નમસ્કાર. ત્રૈલોક્યનાથને નમસ્કાર—જગન્મૂલ, જગત્પતિને નમસ્કાર.

Verse 83

नमो देवाधिदेवाय नमो नारायणाय वै । नमः कृष्णाय रामाय नमश्चक्रायुधाय च

દેવાધિદેવને નમસ્કાર, નિશ્ચય નારાયણને નમસ્કાર. કૃષ્ણને નમસ્કાર, રામને નમસ્કાર, અને ચક્રાયુધને પણ નમસ્કાર.

Verse 84

त्वं माता सर्वलोकानां त्वमेव जगतः पिता । भयार्त्तानां सुहृन्मित्रं त्वं पिता त्वं पितामहः

તમે સર્વ લોકોની માતા છો, અને તમે જ જગતના પિતા છો. ભયથી પીડિતોને તમે હિતૈષી મિત્ર; તમે પિતા, તમે જ પિતામહ છો.

Verse 85

त्वं हविस्त्वं वषट्कारस्त्वं प्रभुस्त्वं हुताशनः । करणं कारणं कर्त्ता त्वमेव परमेश्वरः

તમે જ હવિ છો, તમે જ વષટ્કાર છો; તમે જ પ્રભુ, તમે જ હુતાશન (યજ્ઞાગ્નિ) છો. તમે જ કરણ, કારણ અને કર્તા—તમે જ પરમેશ્વર છો.

Verse 86

शंखचक्रगदापाणे मां समुद्धर माधव

શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર માધવ! મને ઉઠાવી આ સંસારસાગરથી ઉદ્ધાર કર।

Verse 87

प्रसीद मंदरधर प्रसीद मधुसूदन । प्रसीद कमलाकान्त प्रसीद भुवनाधिप

મંદરધર, પ્રસન્ન થાઓ; મધુસૂદન, પ્રસન્ન થાઓ. કમલાકાંત, પ્રસન્ન થાઓ; ભુવનાધિપ, પ્રસન્ન થાઓ.

Verse 88

अगस्त्य उवाच । इत्येवं स्तुवतस्तस्य मनोभक्त्या महात्मनः । आविर्बभूव विश्वात्मा विष्णुर्गरुडवाहनः

અગસ્ત્યે કહ્યું—એ મહાત્મા હૃદયભક્તિથી આ રીતે સ્તુતિ કરતો હતો ત્યારે વિશ્વાત્મા ગરુડવાહન વિષ્ણુ તેની સામે પ્રગટ થયા।

Verse 89

शंखचक्रगदापाणिः पीतांबरधरोऽच्युतः । उवाच स प्रसन्नात्मा विष्णुशर्माणमव्ययः

શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર, પીતાંબરધારી અચ્યુત—અવ્યય વિષ્ણુ પ્રસન્નમનથી વિષ્ણુશર્માને બોલ્યા।

Verse 90

श्रीभगवानुवाच । तुष्टोऽस्मि भवतो वत्स महता तपसाऽधुना । स्तोत्रेणानेन सुमते नष्टपापोऽसि सांप्रतम्

શ્રીભગવાન બોલ્યા—વત્સ, તારા મહાન તપથી હું હવે પ્રસન્ન છું. હે સુમતિ, આ સ્તોત્રથી તારા પાપો આ ક્ષણે જ નષ્ટ થયા છે.

Verse 91

वरं वरय विप्रेन्द्र वरदोऽहं तवाग्रतः । नाऽतप्ततपसा द्रष्टुं शक्यः केनाप्यहं द्विज

હે વિપ્રેન્દ્ર, વર માગ; હું તારા સમક્ષ વરદાતા છું. હે દ્વિજ, તપશ્ચર્યા વિના મને કોઈ પણ જોઈ શકતું નથી.

Verse 92

विष्णुशर्म्मोवाच । कृतकृत्योऽस्मि देवेश सांप्रतं तव दर्शनात् । त्वद्भक्तिमचलामेकां मम देहि जगत्पते

વિષ્ણુશર્મા બોલ્યા— હે દેવેશ, અત્યારે તારા દર્શનથી હું કૃતકૃત્ય થયો છું. હે જગત્પતે, મને એક જ દાન આપ—તારી અચલ ભક્તિ.

Verse 93

श्रीभगवानुवाच । भक्तिरस्त्वचला मे वै वैष्णवी मुक्तिदायिनी । अत्रैवास्त्वचला मे वै जाह्नवी मुक्तिदायिनी

શ્રીભગવાન બોલ્યા— મારી વૈષ્ણવી ભક્તિ તને અચલ રહે; તે મુક્તિદાયિની છે. અને અહીં જ જાહ્નવી (ગંગા) પણ અચલ રહે—મુક્તિદાયિની.

Verse 94

इदं स्थानं महाभाग त्वन्नाम्ना ख्यातिमेष्यति

હે મહાભાગ, આ સ્થાન તારા નામથી જ ખ્યાતિ પામશે.

Verse 95

अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वा देवदेवेशश्चक्रेणोत्खाय तत्स्थलम् । जलं प्रकटयामास गांगं पातालमंडलात्

અગસ્ત્ય બોલ્યા— એમ કહી દેવદેવેશે ચક્રથી તે સ્થાન ઉખેડ્યું અને પાતાળમંડળમાંથી ગંગાજળ પ્રગટ કર્યું.

Verse 96

जलेन तेन भगवान्पवित्रेण दयांबुधिः । नीरजस्तु भूमितलं क्षणाच्चक्रे कृपावशात्

તે પવિત્ર જળથી કરુણાસાગર ભગવાને કૃપાવશ થઈ ક્ષણમાં જ ધરતીનું તળ નિર્મળ કરી દીધું।

Verse 97

चक्रतीर्थमिति ख्यातं ततः प्रभृति तद्द्विज । जातं त्रैलोक्यविख्यातमघौघध्वंसकृच्छुभम्

ત્યાંથી, હે દ્વિજ, તે ‘ચક્રતીર્થ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયું—ત્રિલોકમાં વિખ્યાત, શુભ અને પાપપ્રવાહોનો નાશ કરનાર।

Verse 98

तत्र स्नानेन दानेन विष्णुलोकं व्रजेन्नरः

ત્યાં સ્નાન અને દાન કરવાથી મનુષ્ય વિષ್ಣુલોકને પામે છે।

Verse 99

ततः स भगवान्भूयो विष्णुशर्माणमच्युतः । कृपया परया युक्त उवाच द्विजवत्सलः

પછી દ્વિજવત્સલ, પરમ કૃપાથી યુક્ત ભગવાન અચ્યુતે ફરીથી વિષ್ಣુશર્માને કહ્યું।

Verse 100

श्रीभगवानुवाच । त्वन्नामपूर्विका विप्र मन्मूर्तिरिह तिष्ठतु । विष्णुहरीति विख्याता भक्तानां मुक्तिदायिनी

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે વિપ્ર, તારા નામને પૂર્વપદ કરીને મારી મૂર્તિ અહીં સ્થિર રહે. ‘વિષ્ણુ-હરી’ તરીકે વિખ્યાત થઈ તે ભક્તોને મુક્તિ આપનાર બનશે।

Verse 101

अगस्त्य उवाच । इति श्रुत्वा वचो विप्रो वासुदेवस्य बुद्धिमान् । स्वनामपूर्विकां मूर्तिं स्थापयामास चक्रिणः

અગસ્ત્ય બોલ્યા—વાસુદેવના વચનો સાંભળી તે બુદ્ધિમાન બ્રાહ્મણે પોતાના નામને પૂર્વપદ બનાવી ચક્રધારી ભગવાનની મૂર્તિ પ્રતિષ્ઠિત કરી।

Verse 102

ततः प्रभति विप्रेश शंखचक्रगदाधरः । पीतवासाश्चतुर्बाहुर्नाम्ना विष्णुहरिः स्थितः

ત્યારથી, હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર, પીતાંબરધારી ચતુર્ભુજ પ્રભુ ત્યાં ‘વિષ્ણુ-હરી’ નામે સ્થિત રહ્યા।

Verse 103

कार्तिके शुक्लपक्षस्य प्रारभ्य दशमी तिथिम् । पूर्णिमामवधिं कृत्वा यात्रा सांवत्सरी भवेत्

કાર્તિક શુક્લપક્ષની દશમી તિથિથી આરંભ કરીને પૂર્ણિમા સુધી ચાલતી યાત્રા વાર્ષિક વિધિરૂપ બને છે।

Verse 104

चक्रतीर्थे नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते । बहुवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते

ચક્રતીર્થમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે અને હજારો હજારો વર્ષ સ્વર્ગલોકમાં માન પામે છે।

Verse 105

पितॄनुद्दिश्य यस्तत्र पिंडान्निर्वापयिष्यति । तृप्तास्तु पितरो यान्ति विष्णुलोकं न संशयः

જે ત્યાં પિતૃઓને ઉદ્દેશીને પિંડદાન કરે છે, તે પિતૃઓ તૃપ્ત થઈ વિષ્ણુલોકને પામે છે—એમાં શંકા નથી।

Verse 106

चक्रतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा विष्णुहरिं विभुम् । सर्वपापक्षयं प्राप्य नाकपृष्ठे महीयते

ચક્રતીર્થમાં સ્નાન કરીને સર્વવ્યાપી પ્રભુ વિષ્ણુ-હરિનાં દર્શન કરનાર મનુષ્ય સર્વ પાપક્ષય પામી સ્વર્ગલોકમાં માન પામે છે।

Verse 107

स्वशक्त्या तत्र दानानि दत्त्वा निष्कल्मषो नरः । विष्णुलोके वसेद्धीमान्यावदिन्द्राश्चतुर्दश

ત્યાં પોતાની શક્તિ મુજબ દાન આપવાથી મનુષ્ય નિષ્કલ્મષ બને છે; જ્ઞાની ચૌદ ઇન્દ્રોના સમય સુધી વિષ્ણુલોકમાં વસે છે।

Verse 108

अन्यदापि नरस्तत्र चक्रतीथे जितेंद्रियः । दृष्ट्वा सकृद्धरिं देवं सर्वपापैः प्रमुच्यते

બીજા સમયે પણ ત્યાં ચક્રતીર્થમાં ઇન્દ્રિયજયી મનુષ્ય દેવ હરિનાં માત્ર એક વાર દર્શનથી સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 109

इति सकलगुणाब्धिर्ध्येयमूर्तिश्चिदात्मा हरिरिह परमूर्त्या तस्थिवान्मुक्तिहेतोः । तमिह बहुलभक्त्या चक्रतीर्थाभिषेकी वसति सुकृतिमूर्त्तिर्योऽर्चयेद्विष्णुलोके

આ રીતે સર્વ ગુણોના સમુદ્ર, ધ્યાનયોગ્ય મૂર્તિ, ચૈતન્યાત્મસ્વરૂપ હરિ અહીં મુક્તિહેતુ પરમ મૂર્તિરૂપે સ્થિત છે. જે ચક્રતીર્થમાં સ્નાન કરીને બહુ ભક્તિથી અહીં તેમની પૂજા કરે છે, તે પુણ્યમૂર્તિ વિષ્ણુલોકમાં વસે છે।