Adhyaya 7
આ અધ્યાયમાં અયોધ્યાના અંદરના તીર્થોનું ક્રમબદ્ધ સંકલન ઋષિ-વચનરૂપે રજૂ થાય છે. શરૂઆતમાં સીતાકુંડની નજીક આવેલા ક્ષીરોદક તીર્થનું માહાત્મ્ય—દશરથના પુત્રેષ્ટિ યજ્ઞમાં દિવ્ય હવિષ્પાત્ર પ્રગટ થયું અને તેની વૈષ્ણવ શક્તિથી જ તીર્થનું નામ તથા શુદ્ધિકારક પ્રભાવ સ્થાપિત થયો—એ રીતે સમજાવવામાં આવે છે. પછી દિશાક્રમે બૃહસ્પતિકુંડનું વર્ણન છે: પાપનાશ, બૃહસ્પતિ અને વિષ્ણુની પૂજા, તેમજ ગુરુગ્રહ-પીડા શમાવવા હવન અને સુવર્ણ ગુરુ-પ્રતિમાનું જળમાં નિમજ્જન જેવા ઉપાય સ્પષ્ટ થાય છે. પછી રુક્મિણીકુંડ—રુક્મિણીએ સ્થાપેલું, જેના જળમાં વિષ્ણુનો નિવાસ માનવામાં આવે છે. ઊર્જ માસની કૃષ્ણ નવમી યાત્રાનો વિશેષ સમય કહેવાયો છે; લક્ષ્મી-સંબંધિત દાન અને બ્રાહ્મણ સન્માન પર ભાર છે. ધનયક્ષ તીર્થની ઉત્પત્તિમાં હરિશ્ચન્દ્રનો ખજાનો, પ્રમન્થુર નામનો યક્ષ રક્ષક અને વિશ્વામિત્રના સંસ્કારથી દુર્ગંધ દૂર થઈ સુગંધ પ્રાપ્ત થવી—આ રીતે તીર્થને દેહસૌંદર્ય અને ધનસૌભાગ્ય આપનારું ગણાવવામાં આવે છે; દાનના નિયમો અને નિધિ-લક્ષ્મી પૂજાનું પણ વર્ણન છે. આગળ વસિષ્ઠકુંડ (અરુંધતી-વામદેવ સાન્નિધ્ય), સાગરકુંડ (પૂર્ણિમાએ સમુદ્રસ્નાન સમ ફળ), યોગિણીકુંડ (64 યોગિણી, અષ્ટમી મહિમા), ઉર્વશીકુંડ (રૈભ્ય શાપથી સૌંદર્યહાનિ અને સ્નાનોપદેશથી પુનઃપ્રાપ્તિ) અને અંતે ઘોષાર્કકુંડ—સ્નાન અને સૂર્યસ્તોત્રથી રાજાનો રોગ નાશ; સૂર્યદેવ વર આપી તીર્થની કીર્તિ અને ફળપ્રતિજ્ઞા સ્થાપે છે.
Shlokas
Verse 1
अगस्त्य उवाच । तीर्थमन्यत्प्रवक्ष्यामि क्षीरोदकमिति स्मृतम् । सीताकुण्डाच्च वायव्ये वर्त्तते गुणसुन्दरम् । पुण्यैकनिचयस्थानं सर्वदुःखविनाशनम्
અગસ્ત્યએ કહ્યું—હું ‘ક્ષીરોદક’ નામે સ્મૃત બીજું તીર્થ વર્ણવું છું. સીતાકુંડના વાયવ્યમાં તે ગુણસૌંદર્યથી શોભે છે; પુણ્યસંચયનું સ્થાન અને સર્વ દુઃખનો નાશ કરનાર છે।
Verse 2
पुरा दशरथो राजा पुत्रेष्टिनाम नामतः । चकार विधिवद्यज्ञं पुत्रार्थं यत्र चादरात्
પૂર્વકાળે રાજા દશરથે પુત્રલાભ માટે ત્યાં વિધિપૂર્વક ‘પુત્રેષ્ટિ’ નામનો યજ્ઞ આદરથી કર્યો।
Verse 3
क्रतुं समापयामास सानन्दो भूरिदक्षिणम् । यज्ञान्ते क्रतुभुक्तत्र मूर्तिमान्समदृश्यत
તેણે આનંદથી બહુ દક્ષિણાઓ આપી તે ક્રતુ પૂર્ણ કર્યો. યજ્ઞાંતમાં ત્યાં હવિભોક્તા દેવ સશરીર પ્રગટ થયા।
Verse 4
हस्ते कृत्वा हेमपात्रं हविःपूर्णमनुत्तमम् । तस्मिन्हविषि संकीर्णं वैष्णवं तेज उत्तमम् । चतुर्विधं विभज्यैव पत्नीभ्यो दत्तवान्नृपः
હાથમાં ઉત્તમ હવિથી ભરેલું સુવર્ણપાત્ર લઈને, તે હવિમાં પરમ વૈષ્ણવ તેજ મિશ્રિત હતું. રાજાએ તેને ચાર ભાગમાં વહેંચી પોતાની રાણીઓને આપ્યું।
Verse 5
यत्र तत्क्षीरसंप्राप्तिर्जाता परमदुर्लभा । क्षीरोदकमिति ख्यातं तत्स्थानं पापनाशनम् । उदकेनाभिव्यक्तं च उत्तमं च फलप्रदम्
જ્યાં તે પરમ દુર્લભ ‘ક્ષીર-પ્રાપ્તિ’ થઈ, તે સ્થાન ‘ક્ષીરોદક’ નામે પ્રસિદ્ધ થયું. તે પાપનાશક છે; પોતાના જળથી પ્રગટ થઈ ઉત્તમ ફળ આપે છે.
Verse 6
तत्र स्नात्वा नरो धीमान्विजितेन्द्रिय आदरात् । सर्वान्कामानवाप्नोति पुत्रांश्च सुबहुश्रुतान्
ત્યાં આદરપૂર્વક સ્નાન કરીને, ઇન્દ્રિયજિત બુદ્ધિમાન પુરુષ સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે અને બહુશ્રુત (અતિ વિદ્વાન) પુત્રો પણ પામે છે.
Verse 7
आश्विने शुक्लपक्षस्य एकादश्यां जितव्रतः । तत्र स्नात्वा विधानेन दत्त्वा शक्त्या द्विजन्मने
આશ્વિન શુક્લપક્ષની એકાદશીએ, વ્રતમાં સ્થિર રહેનાર વ્યક્તિએ ત્યાં વિધાનપૂર્વક સ્નાન કરીને, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે દ્વિજને દાન આપવું જોઈએ.
Verse 8
विष्णुं संपूज्य विधिवत्सर्वान्कामानवाप्नुयात् । पुत्रानवाप्नुयाद्विद्धि धर्मांश्च विधिवन्नरः
વિધિપૂર્વક વિષ્ણુની પૂજા કરવાથી મનુષ્ય સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે. જાણો કે તે યોગ્ય પુત્રો પણ પામે છે અને વિધાનસર આચરણથી ધર્મફળ પણ મેળવે છે.
Verse 9
तस्मात्क्षीरोदकस्थानान्नैरृते दिग्दले श्रितम् । ख्यातं बृहस्पतेः कुण्डमुद्दंडाचंडमंडितम्
અતએવ ક્ષીરોદક-સ્થાનની નજીક, નૈઋત્ય દિશાના ભાગે, બૃહસ્પતિનું પ્રસિદ્ધ કુંડ આવેલું છે; તે ઊંચા અને ભવ્ય અલંકારોથી શોભિત છે.
Verse 10
सर्वपापप्रशमनं पुण्यामृततरंगितम् । यत्र साक्षात्सुरगुरुर्निवासं किल निर्ममे
આ સર્વ પાપોનું શમન કરનારું, પુણ્યરૂપ અમૃતની તરંગોથી તરંગિત છે; જ્યાં સાક્ષાત્ દેવગુરુ બૃહસ્પતિએ પોતાનું નિવાસ સ્થાપ્યું હોવાનું કહેવાય છે।
Verse 11
यज्ञं च विधिवच्चक्रे बृहस्पतिरुदारधीः । नानामुनिगणैर्युक्तं रम्यं बहुफलप्रदम् । सुपर्णच्छायसंपन्नं कुण्डं तत्पापिदुर्ल्लभम्
ઉદારબુદ્ધિ બૃહસ્પતિએ ત્યાં વિધિપૂર્વક યજ્ઞ કર્યો—વિવિધ મુનિગણો સાથે—અને તે રમ્ય કુંડને બહુફલપ્રદ બનાવ્યો. સુપર્ણની છાયાથી યુક્ત તે તીર્થકુંડ પાપીઓ માટે દુર્લભ છે।
Verse 12
इन्द्रादयोऽपि विबुधा यत्र स्नात्वा प्रयत्नतः । मनोभीष्टफलं प्राप्ताः सौंदर्यौदार्यतुंदिलाः
ઇન્દ્ર વગેરે દેવતાઓએ પણ ત્યાં પ્રયત્નપૂર્વક સ્નાન કરીને મનગમતું ફળ મેળવ્યું અને સૌંદર્ય તથા ઔદાર્યથી સમૃદ્ધ થયા।
Verse 13
यत्र स्नानेन दानेन नरो मुच्येत किल्बिषात्
જ્યાં સ્નાન અને દાન દ્વારા મનુષ્ય પાપમાંથી મુક્ત થાય છે।
Verse 14
भाद्रे शुक्ले तु पंचम्यां यात्रा तत्र फलप्रदा । अन्यदापि गुरोर्वारे स्नानं बहुफलप्रदम्
ભાદ્રપદના શુક્લ પક્ષની પંચમીએ ત્યાંની યાત્રા ફળદાયી છે; અને અન્ય સમયે પણ ગુરુવારે સ્નાન કરવું બહુફલપ્રદ છે।
Verse 15
बृहस्पतेस्तथा विष्णोः पूजां तत्र य आचरेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके स मोदते
જે ત્યાં બૃહસ્પતિ તથા વિષ્ણુની પૂજા કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ વિષ્ણુલોકમાં આનંદ પામે છે।
Verse 16
भवेद्बृहस्पतेः पीडा यस्य गोचरवेधतः । तेनात्र विधिवत्स्नानं कार्यं संकल्पपूर्वकम्
જેને પ્રતિકૂળ ગોચરથી બૃહસ્પતિની પીડા થાય, તેણે અહીં સંકલ્પપૂર્વક વિધિ મુજબ સ્નાન કરવું જોઈએ।
Verse 17
होमं कृत्वा गुरोर्मूर्तिः सुवर्णेन विनिर्मिता । स्थित्वा जले प्रदेया वै पीतांबरसमन्विता
હોમ કર્યા પછી ગુરુ (બૃહસ્પતિ)ની સોનાથી બનેલી મૂર્તિ તૈયાર કરાવી, પીતાંબરથી શોભિત કરીને જળમાં રાખી દાનરૂપે અર્પણ કરવી।
Verse 18
वेदज्ञायातिशुचये स्नात्वा पीडापनुत्तये । होमं च कारयेत्तत्र ग्रहजाप्यविधानतः
પીડા નિવારણ માટે ત્યાં સ્નાન કરીને, અતિ શુદ્ધ વેદજ્ઞને નિયુક્ત કરી, ગ્રહજપના વિધાન મુજબ ત્યાં હોમ કરાવવો (અથવા કરવો)।
Verse 19
एवं कृते न संदेहो ग्रहपीडा प्रणश्यति
આ રીતે કરવાથી કોઈ સંશય નથી—ગ્રહજન્ય પીડા નાશ પામે છે।
Verse 20
तद्दक्षिणे मुनिश्रेष्ठ रुक्मिणीकुण्डमुत्तमम् । चकार यत्स्वयं देवी रुक्मिणी कृष्णवल्लभा
તે પવિત્ર સ્થાનના દક્ષિણમાં, હે મુનિશ્રેષ્ઠ, ઉત્તમ રૂકમિણીકુંડ આવેલું છે; તેને સ્વયં દેવી રૂકમિણી—શ્રીકૃષ્ણની પ્રિયા—એ રચ્યું।
Verse 21
तत्र विष्णुः स्वयं चक्रे निवासं सलिले तदा । वरप्रदानात्स्नेहेन भार्यायाः प्रगुणीकृतम्
ત્યાં વિષ્ણુએ ત્યારે જળમાં સ્વયં પોતાનો નિવાસ કર્યો; વરદાન આપીને, પત્ની પ્રત્યેના સ્નેહથી, તેને વિશેષ ઉત્તમ બનાવ્યું।
Verse 22
तत्र स्नानं तथा दानं होमं वैष्णवमंत्रकम् । द्विजपूजां विष्णुपूजां कुर्वीत प्रयतो नरः
ત્યાં નિયમનિષ્ઠ પુરુષે સ્નાન, દાન અને વૈષ્ણવ મંત્રોથી હોમ કરવો; તેમજ દ્વિજપૂજા અને વિષ્ણુપુજા પણ ભક્તિપૂર્વક કરવી।
Verse 23
तत्र सांवत्सरी यात्रा कर्त्तव्या सुप्रयत्नतः । ऊर्जकृष्णनवम्यां च सर्वपापापनुत्तये
ત્યાં વાર્ષિક યાત્રા અત્યંત પ્રયત્નથી કરવી જોઈએ; અને ઊર્જ (કાર્તિક) માસના કૃષ્ણપક્ષની નવમીએ, સર્વ પાપોના નાશ માટે।
Verse 24
पुत्रवाञ्जायते वन्ध्यो यात्रां कृत्वा न संशयः । नारीभिर्वा नरैर्वापि कर्त्तव्यं स्नानमादरात्
યાત્રા કરવાથી વંધ્યા પણ પુત્રવતી બને છે—એમાં શંકા નથી; સ્ત્રીઓ હોય કે પુરુષો, સૌએ ત્યાં આદરપૂર્વક સ્નાન કરવું જોઈએ।
Verse 25
भुक्त्वा भोगान्समग्रांश्च विष्णुलोके स मोदते । लक्ष्मीकामनया तत्र स्नातव्यं च विशेषतः
સમગ્ર ભોગો ભોગવીને તે વિષ્ણુલોકમાં આનંદિત થાય છે. અને લક્ષ્મીપ્રાપ્તિની કામનાથી ત્યાં વિશેષરૂપે સ્નાન કરવું જોઈએ.
Verse 26
सर्वकाममवाप्नोति तत्र स्नानेन मानवः । रुक्मिणीश्रीपतिप्रीत्यै दातव्यं च स्वशक्तितः
ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે. અને રુક્મિણી તથા શ્રીપતિ (વિષ્ણુ)ની પ્રસન્નતા માટે પોતાની શક્તિ મુજબ દાન કરવું જોઈએ.
Verse 27
कर्त्तव्या विधिवत्पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः । ध्येयो लक्ष्मीपतिस्तत्र शंखचक्रगदाधरः
વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ—વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણોનું સન્માન કરીને. ત્યાં શંખ-ચક્ર-ગદા ધારણ કરનાર લક્ષ્મીપતિનું ધ્યાન કરવું જોઈએ.
Verse 28
पीतांबरधरः स्रग्वी नारदादिभिरीडितः । तार्क्ष्यासनो मुकुटवान्महेन्द्रादिविभूषितः
પીળાં વસ્ત્ર ધારણ કરનાર, વનમાળાથી શોભિત, નારદ આદિ ઋષિઓ દ્વારા સ્તુત, તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ) આસન પર બિરાજમાન, મુકુટધારી અને મહેન્દ્ર આદિ દેવોને યોગ્ય આભૂષણોથી વિભૂષિત—એવા હરિનું દર્શન થાય છે.
Verse 29
सर्वकामफलावाप्त्यै वक्षोलक्षितकौस्तुभः । अतसीकुसुमश्यामः कमलामललोचनः
સર્વ ધર્મસંગત ઇચ્છાઓના ફળપ્રાપ્તિ માટે તે પ્રભુનું સ્મરણ કરવું જોઈએ; જેમના વક્ષસ્થળે કૌસ્તુભ મણિ શોભે છે, જે અતસી પુષ્પ સમ શ્યામ છે અને જેમની આંખો નિર્મળ કમળ સમ છે.
Verse 30
एवं कृते न संदेहः सर्वान्कामानवाप्नुयात् । इह लोके सुखं भुक्त्वा हरिलोके स मोदते
આ રીતે કરવાથી કોઈ સંશય રહેતો નથી—સર્વ ઇચ્છિત ફળ પ્રાપ્ત થાય છે. આ લોકમાં સુખ ભોગવી પછી તે હરિલોકમાં આનંદિત થાય છે.
Verse 31
अतः परं प्रवक्ष्यामि तीर्थमन्यदघापहम् । कलिकिल्विषसंहारकारकं प्रत्ययात्मकम्
હવે આગળ હું બીજું એક તીર્થ વર્ણવું છું, જે પાપહર છે. તે કલિયુગના કલ્મષોનો સંહાર કરે છે અને પ્રત્યક્ષ આધ્યાત્મિક નિશ્ચયરૂપ શ્રદ્ધા આપે છે.
Verse 32
परं पवित्रमतुलं सर्वकामार्थसिद्धिदम् । धनयक्षैतिख्यातं परं प्रत्ययकारकम्
તે પરમ પવિત્ર અને અતુલનીય છે; સર્વ કાર્યમાં સિદ્ધિ અને સર્વ યોગ્ય ઇચ્છાઓની પૂર્તિ આપે છે. ‘ધન-યક્ષ’ તરીકે ખ્યાત આ તીર્થ પરમ નિશ્ચય પ્રદાન કરે છે.
Verse 33
रुक्मिणीकुण्डवायव्यदिग्दले संस्मृतं शुभम् । हरिश्चन्द्रस्य राजर्षेरासीत्तत्र धनं महत्
રુક્મિણી-કુંડના વાયવ્ય દિશાભાગમાં એક શુભ સ્થાન સ્મરણમાં છે. ત્યાં રાજર્ષિ હરિશ્ચંદ્રનું મહાન ધનનિધિ હતું.
Verse 34
तस्य रक्षार्थमत्यर्थं रक्षितो यक्षौच्चकैः । विश्वामित्रो मुनिः पूर्वं यदा चैव पराजयत्
તે ધનની અત્યંત રક્ષા માટે ભયંકર યક્ષવીરોએ તેને કડક રીતે રક્ષિત રાખ્યું હતું. પૂર્વકালে જ્યારે મુનિ વિશ્વામિત્રે તેમને જીતીને પરાજિત કર્યા ત્યારે...
Verse 35
हरिश्चंद्रं नरपतिं राज्यसूयकरं परम् । राज्यं जग्राह सकलं चतुरंगबलान्वितम्
પરમ રાજસૂયકર્તા નરપતિ રાજા હરિશ્ચંદ્રનું સમગ્ર રાજ્ય ચતુરંગિણી સેનાસહિત કબજે કરવામાં આવ્યું.
Verse 36
तद्वशेऽदाच्च स मुनिर्धनं सकलमुत्तमम् । तद्रक्षायै प्रयत्नेन यक्षं स्थापितवानसौ
વશમાં કરીને તે મુનિએ સર્વ ઉત્તમ ધન હસ્તાંતર કરાવ્યું; પછી તેની રક્ષા માટે પ્રયત્નપૂર્વક એક યક્ષને રક્ષક તરીકે સ્થાપ્યો.
Verse 37
प्रमंथुर इति ख्यातं प्रमोदानन्दमंदिरम् । रक्षां विदधतस्तस्य बहुयत्नेन सर्वशः
તે રક્ષક ‘પ્રમન્થુર’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો—પ્રમોદ-આનંદનું મંદિર—જે સર્વ રીતે બહુ પ્રયત્નથી નિત્ય રક્ષા કરતો રહ્યો.
Verse 38
तुतोष स मुनिर्द्धीमान्कदाचिद्विजितेन्द्रियः । उवाच मधुरं वाक्यं प्रीत्या परमया युतः
ત્યારે તે ધીમાન, ઇન્દ્રિયજિત મુનિ પ્રસન્ન થયો અને પરમ પ્રીતિથી યુક્ત થઈ મધુર વચન બોલ્યો.
Verse 39
विश्वामित्र उवाच । वरं वरय धर्मज्ञ क्षिप्रमेव विमत्सरः । भक्त्या परमया धीर संतुष्टोऽस्मि विशेषतः
વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—હે ધર્મજ્ઞ, મત્સરરહિત થઈ ત્વરિત વર માગ. હે ધીર, તારી પરમ ભક્તિથી હું વિશેષ રીતે સંતોષ પામ્યો છું.
Verse 40
यक्ष उवाच । वरं प्रयच्छसि यदि विप्रवर्य मदीप्सितम् । ममांगमतिदुर्गंधि शापाच्च नृपतेरभूत् । सुगन्धयितुं ब्रह्मर्षे तत्प्रसीद मुनीश्वर
યક્ષે કહ્યું—હે વિપ્રવર્ય! જો તમે વર આપો તો મારી ઇચ્છિત વરદાન આપો. રાજાના શાપથી મારું શરીર અત્યંત દુર્ગંધયુક્ત બન્યું છે. હે બ્રહ્મર્ષિ, હે મુનીશ્વર! પ્રસન્ન થઈ મને સુગંધિત કરો.
Verse 41
अगस्त्य उवाच । एवमुक्ते तु यक्षेण मुनिर्ध्यानस्थलोचनः । तं विविच्यानया भक्त्या अभिषेकं चकार सः
અગસ્ત્યે કહ્યું—યક્ષે આમ કહ્યે ત્યારે, ધ્યાનમાં સ્થિર દૃષ્ટિવાળા મુનિએ તેને વિચારીને ભક્તિપૂર્વક તેનો અભિષેક કર્યો.
Verse 42
तीर्थोदकेन विधिवत्कृत्वा संकल्पमादरात् । ततः सोऽभूत्क्षणेनैव सुगन्धोत्तरविग्रहः
તીર્થજળથી વિધિપૂર્વક, આદરથી સંકલ્પ કરીને, તે ક્ષણમાત્રમાં જ ઉત્તમ સુગંધવાળા દેહનો ધારક બન્યો.
Verse 43
तथाभूतः स मधुरं प्रोवाच प्रांजलिस्ततः । पुनः पुरः स्थितो धीमान्विनयावनतस्तदा
એ રીતે પરિવર્તિત થઈ તેણે હાથ જોડીને મધુર વચન કહ્યાં; પછી ફરી મુનિના સમક્ષ ઊભો રહી તે બુદ્ધિમાન વિનયથી નમ્યો.
Verse 44
यक्ष उवाच । त्वत्कृपाभिरहं धीर जातः सुरभिविग्रहः । एतत्स्थानं यथा ख्यातिं याति सर्वज्ञ तत्कुरु
યક્ષે કહ્યું—હે ધીર! તમારી કૃપાથી હું સુગંધિત દેહવાળો થયો છું. હે સર્વજ્ઞ! એવું કરો કે આ સ્થાન ખ્યાતિ પામે.
Verse 45
त्वत्प्रसादेन विप्रर्षे तथा यत्नं विधेहि वै
અતઃ, હે બ્રાહ્મણ-ઋષિ, આપના પ્રસાદથી નિશ્ચયે તેમ પ્રયત્ન કરો.
Verse 46
अगस्त्य उवाच । एवमुक्तः क्षणं ध्यात्वा मुनिः स्तिमितलोचनः । यक्षं प्रति प्रसन्नात्मा ह्युवाच श्लक्ष्णया गिरा
અગસ્ત્ય બોલ્યા—આ રીતે કહ્યે પછી સ્થિર નેત્રવાળા મુનિએ ક્ષણમાત્ર ધ્યાન કર્યું; પછી પ્રસન્ન હૃદયથી યક્ષને કોમળ વાણીમાં કહ્યું.
Verse 47
विश्वामित्र उवाच । प्रसिद्धिमतुलां यक्ष एतत्स्थानं गमिष्यति । धनयक्ष इति ख्यातिमेतत्तीर्थं गमिष्यति
વિશ્વામિત્ર બોલ્યા—હે યક્ષ, આ સ્થાન અતુલ પ્રસિદ્ધિ પામશે. આ તીર્થ ‘ધનયક્ષ’ નામે વિખ્યાત થશે.
Verse 48
सौंदर्य्यदं शरीरस्य परं प्रत्ययकारकम् । यत्र स्नात्वा विधानेन दौर्गंध्यं त्यजति क्षणात् । तत्र स्नानं प्रयत्नेन कर्त्तव्यं पुण्यकांक्षिभिः
આ (તીર્થ) શરીરને સૌંદર્ય આપનારું અને પરમ વિશ્વાસ ઉત્પન્ન કરનારું છે. જ્યાં વિધાનપૂર્વક સ્નાન કરવાથી ક્ષણમાં દુર્ગંધ દૂર થાય છે. તેથી પુણ્યકાંક્ષીઓએ ત્યાં પ્રયત્નપૂર્વક સ્નાન કરવું જોઈએ.
Verse 49
दानं श्रद्धास्वशक्तिभ्यां लक्ष्मीपूजा विशेषतः । तत्र स्नानेन दानेन लक्ष्मीप्रीत्यै विशेषतः
શ્રદ્ધાથી અને પોતાની શક્તિ મુજબ દાન કરવું જોઈએ અને વિશેષ કરીને લક્ષ્મીપૂજા કરવી જોઈએ. ત્યાં સ્નાન અને દાન—ખાસ કરીને—લક્ષ્મીની પ્રીતિ માટે જ થાય છે.
Verse 50
पूजया तु निधीनां च नवानामपि सुव्रत । इह लोके सुखं भुक्त्वा परलोके स मोदते
હે સુવ્રત! નવ નિધિઓની પણ પૂજા કરવાથી મનુષ્ય ઇહલોકમાં સુખ ભોગવી પરલોકમાં પણ આનંદિત થાય છે।
Verse 51
महापद्मस्तथा पद्मः शंखो मकरकच्छपौ । मुकुन्दकुंदनीलाश्च खर्वश्च निधयो नव
આ નવ નિધિઓ છે—મહાપદ્મ, પદ્મ, શંખ, મકર, કચ્છપ, મુકુન્દ, કુન્દ, નીલ અને ખર્વ।
Verse 52
एतेषामपि कुण्डेऽत्र संनिधिर्भविताऽनघ । एतेषां तु विशेषेण पूजा बहुफलप्रदा
હે અનઘ! આ કુંડમાં પણ એમનું સાન્નિધ્ય રહેશે; અને અહીં વિશેષરૂપે તેમની પૂજા બહુફળદાયી છે।
Verse 53
जलमध्ये प्रकर्त्तव्यं निधिलक्ष्मीप्रपूजनम्
જળના મધ્યમાં નિધિ-લક્ષ્મીનું પૂજન કરવું જોઈએ।
Verse 54
अन्नं बहुविधं देयं वासांसि विविधानि च
ઘણા પ્રકારનું અન્ન દાન આપવું જોઈએ અને વિવિધ પ્રકારનાં વસ્ત્રો પણ।
Verse 55
सुवर्णादि यथाशक्त्या वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् । गुप्तं दानं प्रयत्नेन कर्त्तव्यं सुप्रयत्नतः
યથાશક્તિ સુવર્ણ આદિનું દાન કરવું અને ધનમાં કંજુસાઈ ત્યજવી. દાન ગુપ્ત રીતે, મહાન પ્રયત્ન અને સાવચેતીથી કરવું જોઈએ.
Verse 56
फलानि च सुवर्णानि देयानि च विशेषतः
ફળો અને સુવર્ણ—વિશેષ કરીને—દાનમાં આપવાં જોઈએ.
Verse 57
कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नानं बहुफलप्रदम् । श्रद्धया परया युक्तैः कर्त्तव्यं श्रद्धयाधिकम्
કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ સ્નાન બહુફળદાયક છે. પરમ શ્રદ્ધાયુક્તોએ તેને વધુ શ્રદ્ધાથી કરવું જોઈએ.
Verse 58
माघे कृष्णचतुर्दश्यां यात्रा सांवत्सरी भवेत् । तत्र स्नानं पितॄणान्तु तर्पणं च विशेषतः
માઘ માસની કૃષ્ણ ચતુર્દશીએ કરેલી યાત્રા વર્ષભરના ફળને આપનારી બને છે. ત્યાં સ્નાન કરીને ખાસ કરીને પિતૃઓનું તર્પણ કરવું જોઈએ.
Verse 59
आब्रह्मस्तम्बपर्यंतं जगत्तृप्यत्विति ब्रुवन् । अपसव्येन विधिवत्तर्प्पयेदंजलित्रयम्
“બ્રહ્માથી લઈને તૃણપર્યંત સમગ્ર જગત તૃપ્ત થાઓ” એમ કહી, યજ્ઞોપવીતને અપસવ્ય કરીને વિધિપૂર્વક ત્રણ અંજલિ જળથી તર્પણ કરવું જોઈએ.
Verse 60
एवं कुर्वन्नरो यक्ष न मुह्यति कदाचन । अत्र स्नातो दिवं याति अत्र स्नातः सुखी भवेत्
હે યક્ષ! જે મનુષ્ય આ રીતે આચરણ કરે છે તે કદી મોહમાં પડતો નથી. અહીં સ્નાન કરવાથી તે સ્વર્ગે જાય છે; અહીં સ્નાન કરવાથી તે સુખી બને છે.
Verse 61
अत्र स्नातेन ते यक्ष कर्त्तव्यं पूजनं पुरः । त्वत्पूजनेन विधिवन्नृणां पापक्षयो भवेत्
હે યક્ષ! અહીં સ્નાન કર્યા પછી તારા સમક્ષ પૂજન કરવું જોઈએ. વિધિપૂર્વક તારી પૂજા કરવાથી મનુષ્યોના પાપો નાશ પામે છે.
Verse 62
नमः प्रमथराजेति पूजामन्त्र उदाहृतः । तीर्थमध्ये प्रकर्त्तव्यं पूजनं श्रवणादिकम्
‘નમઃ પ્રમથરાજાય’—આ પૂજા-મંત્ર જણાવાયો છે. તીર્થના મધ્યમાં શ્રવણ આદિથી આરંભ કરીને પૂજન કરવું જોઈએ.
Verse 63
निधिलक्ष्म्यो तथा यक्ष तव पूजा विशेषतः । एवं यः कुरुते धीरः सर्वान्कामानवाप्नुयात्
હે યક્ષ! નિધિ અને લક્ષ્મીપ્રાપ્તિ માટે તારી પૂજા વિશેષ ફળદાયી છે. જે ધીર પુરુષ આ રીતે કરે છે તે સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 64
धनार्थी धनमाप्नोति पुत्रार्थी पुत्रमाप्नुयात् । मोक्षार्थी मोक्षमाप्नोति तत्किं न यदिहाप्यते
ધન ઇચ્છનાર ધન પામે છે, પુત્ર ઇચ્છનાર પુત્ર પામે છે; મોક્ષ ઇચ્છનાર મોક્ષ પામે છે. અહીં એવું શું છે જે પ્રાપ્ત થતું નથી?
Verse 65
यस्तु मोहान्नरो यक्ष स्नानं न कुरुते किल । तस्य सांवत्सरं पुण्यं त्वं ग्रहीष्यसि सर्वशः
હે યક્ષ! જે મનુષ્ય મોહવશ સ્નાન કરતો નથી, તેનું વર્ષભરનું સંચિત પુણ્ય તું સર્વ રીતે હરી લેશે.
Verse 66
इति दत्त्वा वरांस्तस्मै विश्वामित्रो मुनीश्वरः । अन्तर्दधे मुनिवरस्तदा स च तपोनिधिः
આ રીતે તેને વરદાન આપી મુનીશ્વર વિશ્વામિત્ર—તપસ્યાનો નિધિ એવા મુનિવર—ત્યારે અંતર્ધાન થયા.
Verse 67
तदाप्रभृति तत्स्थानं परमां ख्यातिमाययौ । तस्य तीर्थस्य सकला भूमिः स्वर्णविनिर्मिता
ત્યાંથી તે સ્થાન પરમ ખ્યાતિને પામ્યું; તે તીર્થની સમગ્ર ભૂમિ જાણે સ્વર્ણથી નિર્મિત થઈ ગઈ.
Verse 68
दिव्यरत्नौघखचिता समंतादुपशोभिता । एवं यः कुरुते विद्वन्स याति परमां गतिम्
દિવ્ય રત્નોના ઢગલાંથી ખચિત, ચારે તરફ શોભિત—હે વિદ્વાન! જે આ રીતે કરે છે તે પરમ ગતિને પામે છે.
Verse 69
धनयक्षादुत्तरस्मिन्दिग्भागे संस्थितं द्विज । वसिष्ठकुण्डं विख्यातं सर्वपापापहं सदा
હે દ્વિજ! ધનાધિપતિ (કુબેર) અધિષ્ઠિત ઉત્તર દિશામાં પ્રસિદ્ધ વસિષ્ઠ-કુંડ સ્થિત છે; તે સદા સર્વ પાપોનું હરણ કરે છે.
Verse 70
वसिष्ठस्य सदा तत्र निवासः सुतपोनिधेः । अरुन्धती सदा यस्य वर्तते निर्मलव्रता
ત્યાં સદા ઉત્તમ તપના નિધિ એવા વસિષ્ઠનો નિવાસ છે. જેમની સાથે નિર્મળ વ્રતધારિણી અરુન્ધતી પણ હંમેશાં રહે છે.
Verse 71
अत्र स्नानं विशेषेण श्राद्धपूर्वमतंद्रितः । यः कुर्यात्प्रयतो धीमांस्तस्य पुण्यमनुत्तमम्
અહીં વિશેષ રીતે શ્રાદ્ધ પૂર્વક, બેદરકારી વિના સ્નાન કરવું જોઈએ. નિયમપૂર્વક કરનાર બુદ્ધિમાનને અનુત્તમ પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 72
वामदेवस्य तत्रैव संनिधिर्वर्ततेऽनघ । वशिष्ठवामदेवौ तु पूजनीयौ प्रयत्नतः
હે નિષ્પાપ, ત્યાં જ વામદેવની પવિત્ર સન્નિધિ વર્તે છે. વસિષ્ઠ અને વામદેવ—બન્નેની પ્રયત્નપૂર્વક પૂજા કરવી જોઈએ.
Verse 73
पतिव्रता पूजनीयाऽरुन्धती च विशेषतः । स्नातव्यं विधिना सम्यग्दातव्यं च स्वशक्तितः
પતિવ્રતા અરુન્ધતીની વિશેષ રીતે પૂજા કરવી જોઈએ. વિધિ મુજબ યોગ્ય સ્નાન કરવું અને પોતાની શક્તિ અનુસાર દાન આપવું જોઈએ.
Verse 74
सर्वकामफलप्राप्तिर्जायते नात्र संशयः । अत्र यः कुरुते स्नानं स वशिष्ठसमो भवेत्
અહીં સર્વ કામનાઓના ફળની પ્રાપ્તિ થાય છે—એમાં સંશય નથી. જે અહીં સ્નાન કરે છે, તે પુણ્યમાં વસિષ્ઠ સમાન બને છે.
Verse 75
भाद्रे मासि सिते पक्षे पंचम्यां नियतव्रतः । तस्य सांवत्सरी यात्रा कर्त्तव्या विधिपूर्विका
ભાદ્ર માસના શુક્લ પક્ષની પંચમી તિથિએ નિયમવ્રત ધારણ કરનાર ભક્તે વિધિપૂર્વક પોતાની વાર્ષિક તીર્થયાત્રા કરવી જોઈએ।
Verse 76
विष्णुपूजा प्रयत्नेन कर्तव्या श्रद्धयात्र वै । सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोके महीयते
અહીં શ્રદ્ધા અને પ્રયત્નપૂર્વક વિષ્ણુપૂજા કરવી જોઈએ. સર્વ પાપોથી શુદ્ધ આત્મા વિષ્ણુલોકમાં મહિમાવંત થાય છે।
Verse 77
वसिष्ठकुण्डाद्विप्रेंद्र प्रत्यग्दिग्दलमाश्रितम् । विख्यातं सागरं कुण्डं सर्वकामार्थसिद्धिदम् । यत्र स्नानेन दानेन सर्वकामानवाप्नुयात्
વસિષ્ઠકુંડના પશ્ચિમમાં, હે બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, વિખ્યાત સાગરકુંડ આવેલું છે, જે સર્વ કામના અને પુરુષાર્થની સિદ્ધિ આપે છે. ત્યાં સ્નાન અને દાનથી સર્વ અભીષ્ટ ફળ મળે છે।
Verse 78
पौर्णमास्यां समुद्रस्य स्नानाद्यत्पुण्यमाप्नुयात् । तत्पुण्यं पर्वणि स्नातो नरश्चाक्षयमाप्नुयात्
પૌર્ણિમાએ સમુદ્રમાં સ્નાનથી જે પુણ્ય મળે છે, તે જ પુણ્ય અહીં પર્વદિને સ્નાન કરનાર મનુષ્ય અક્ષયરૂપે પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 79
तस्मादत्र विधानेन स्नातव्यं पुत्रकांक्षया । आश्विने पौर्णमास्यां तु विशेषात्स्नानमाचरेत्
અતએવ પુત્રકામનાથી અહીં વિધાનપૂર્વક સ્નાન કરવું જોઈએ; અને આશ્વિન માસની પૌર્ણિમાએ વિશેષરૂપે સ્નાન આચરવું।
Verse 80
एवं कुर्वन्नरो विद्वान्सर्वपापैः प्रमुच्यते । अत्र स्नात्वा नरो दत्त्वा यथाशक्त्या दिवं व्रजेत्
આ રીતે આચરણ કરનાર વિદ્વાન પુરુષ સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. અહીં સ્નાન કરીને અને યથાશક્તિ દાન આપી તે સ્વર્ગલોકને પામે છે.
Verse 81
सागरान्नैरृते भागे योगिनीकुण्डमुत्तमम् । यत्राऽसते चतुःषष्टियोगिन्यो जलसंस्थिताः
સાગરના નૈઋત્ય ભાગમાં ઉત્તમ યોગિની-કુંડ છે, જ્યાં જળમાં સ્થિત ચોસઠ યોગિનીઓ નિવાસ કરે છે.
Verse 82
सर्वार्थसिद्धिदाः पुंसां स्त्रीणां चैव विशेषतः । परसिद्धिप्रदाः सर्वाः सर्वकामफलप्रदाः
તેઓ પુરુષોને સર્વ હેતુઓમાં સિદ્ધિ આપે છે અને વિશેષ કરીને સ્ત્રીઓને. તેઓ સર્વે પરસિદ્ધિ પ્રદાન કરે છે તથા સર્વ કામનાઓનું ફળ આપે છે.
Verse 83
आश्विने शुक्लपक्षस्य अष्टम्यां च विशेषतः । स्नातव्यं च प्रयत्नेन योगिनीप्रीतये नृभिः
આશ્વિન માસના શુક્લપક્ષની અષ્ટમીના દિવસે વિશેષ કરીને, યોગિનીઓની પ્રીતિ માટે લોકોએ પ્રયત્નપૂર્વક સ્નાન કરવું જોઈએ.
Verse 84
अत्र स्नानं तथा दानं सर्वं सफलतां व्रजेत् । यक्षिणीप्रभृतयः सिद्धा भवंत्यत्र न संशयः
અહીં સ્નાન તથા દાન—બધું જ ફળદાયી બને છે. યક્ષિણી વગેરે અહીં સિદ્ધ અને અનુકૂળ થાય છે—એમાં સંશય નથી.
Verse 85
योगिनीकुंडतः पूर्वमुर्वशीकुण्डमुत्तमम् । यत्र स्नातो नरो विद्वन्नुर्वशीं दिवि संश्रयेत्
યોગિની-કુંડના પૂર્વે ઉત્તમ ઉર્વશી-કુંડ છે. ત્યાં સ્નાન કરનાર વિદ્વાન પુરુષ સ્વર્ગમાં ઉર્વશીનું સાન્નિધ્ય અને દિવ્યસુખ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 86
पुरा किल मुनिर्धीरो रैभ्यो नाम तपोधनः । चचार हिमवत्पार्श्वे निराहारो जितेन्द्रियः
પ્રાચીન કાળે રૈભ્ય નામે એક ધીર મુનિ હતા, તપોધનથી સમૃદ્ધ. તેઓ હિમાલયના પાર्श્વે નિરાહાર રહી, ઇન્દ્રિયો જીતીને વિચરતા હતા.
Verse 87
तत्तपो विपुलं दृष्ट्वा भीतः सुरपतिस्ततः । उर्वशीं प्रेषयामास तपोविघ्नाय चादरात्
તે વિશાળ તપસ્યા જોઈ દેવોના સ્વામી ભયભીત થયા. પછી તપમાં વિઘ્ન કરવા માટે તેમણે આદરપૂર્વક ઉર્વશીને મોકલી.
Verse 88
ततः सा प्रेषिता तेनाजगाम गजगामिनी । उवास हिमवत्पार्श्वे रैभ्याश्रममनुत्तमम्
પછી તેના દ્વારા મોકલાયેલી ગજગામિની ઉર્વશી ચાલીને ત્યાં આવી પહોંચી. તેણે હિમાલયના પાર्श્વે રૈભ્યના અનુત્તમ આશ્રમમાં નિવાસ કર્યો.
Verse 89
वनफुल्ललताकुञ्जे मञ्जुकूजद्विहंगमे । किन्नरीकेलिसंगीतस्तिमितांगकुरंगके
વનમાં ફૂલેલી લતાઓના કુંજમાં, જ્યાં પક્ષીઓ મધુર કૂજન કરતા, અને કિન્નરીઓના ક્રીડા-સંગીતથી મોહીત થઈ હરણો સ્થિર થઈ જતાં—ત્યાં જ તેણી વસવા લાગી.
Verse 90
पुन्नागकेशराशोकच्छिन्नकिजल्कपिंजरे । कल्पिते कांचनगिरौ द्वितीय इव वेधसा
પુન્નાગ, કેસર અને અશોકના પુષ્પપરાગથી સુવર્ણવર્ણ બનેલા તે વનમાં એવું લાગ્યું કે જાણે વિધાતાએ બીજો કાંચનગિરિ જ રચ્યો હોય।
Verse 91
सा बभौ कांतिसर्वस्वकोशः कुसुमधन्वनः । उर्वश्यनल्पसामान्यलावण्यामृतवाहिनी
તે કुसુમધન્વા કામદેવ માટે જાણે સર્વ કાંતિનો ખજાનો હતી; ઉર્વશી જેવીમાં પણ દુર્લભ લાવણ્ય-અમૃત વહાવતી નદી સમી તેજસ્વી બની।
Verse 92
अंगप्रभासुवर्णेन सितमौक्तिकशोभिता । तारुण्यरुचिरत्वेन तारुण्येन विभूषिता
અંગોની સુવર્ણ કાંતિથી તે સોનાની જેમ ઝળહળી અને શ્વેત મોતી જેવી શોભાથી શોભિત હતી; નવયૌવનની રમ્યતાએ જાણે તેને જ અલંકારિત કરી હતી।
Verse 93
विलोमलोचनापांगतरंगधवलत्विषा । नवपल्लवसच्छायं कल्पयन्ती निजाधरम्
વાંકી નજરના કિનારેથી ઊઠતી તરંગસમાન ઉજળી કાંતિથી તે જાણે પોતાના અધરોને નવપલ્લવની કોમળ છાયાથી રંગતી હોય તેમ લાગી।
Verse 94
कर्णोपलम्बिसंघुष्यद्भृङ्गाढ्यचूतमञ्जरी । सुधागर्भसमुद्भूता पारिजातलता यथा
કાન પાસે લટકતી, ભમરાઓના ગુંજનથી ગુંજતી કેરીની મંજરી એવી લાગી કે જાણે અમૃતગર્ભમાંથી ઉદ્ભવેલી પારિજાતલતા હોય।
Verse 95
तनुमध्या पृथुश्रोणिर्वर्णोद्भिन्नपयोधरा । निःशाणितशरस्येव शक्तिः कुसुमधन्वनः
તે સુકુમાર કમરવાળી, વિશાળ નિતંબવાળી અને વર્ણપ્રભાથી ઉન્નત પૂર્ણ સ્તનવાળી હતી; જાણે પુષ્પધનુ કામદેવની શક્તિ અને સારી રીતે ધાર ચઢાવેલા બાણની પ્રચંડ બળરૂપા હોય તેમ લાગી।
Verse 96
अपश्यदाश्रमे तस्मिन्मुनिरायतलोचनाम् । नयनानलदाहेन विदग्धेन मनोभुवा
તે આશ્રમમાં મુનિએ વિશાળ નેત્રવાળી કન્યાને જોઈ; અને તેના નેત્રોની અગ્નિદાહથી મનોભવ કામદેવ જાણે તેને દગ્ધ કરવા લાગ્યો।
Verse 97
त्रिनेत्रवंचनायैव कल्पितां ललनातनुम् । तामाश्रमलतापुष्पकांचीरचितकुण्डलाम्
ત્રિનેત્રધારી પ્રભુને છેતરવા માટે જ તેની સ્ત્રીદેહ રચાયો હતો; અને તેના કુંડળો જાણે આશ્રમની લતાઓના પુષ્પોથી બનાવેલા હોય તેમ લાગતા।
Verse 98
विलोक्य तां विशालाक्षीं मुनिर्व्याकुलितेन्द्रियः । बभूव रोषसंतप्तः शशाप च बहु ज्वलन्
તે વિશાળાક્ષીને જોઈ મુનિના ઇન્દ્રિયો વ્યાકુળ થઈ ગયા; ક્રોધથી સંતપ્ત થઈ, જ્વલંત સમાન બની તેણે શાપ ઉચ્ચાર્યો।
Verse 99
रैभ्य उवाच । कुरूपतां व्रज क्षिप्रं या त्वं सौंदर्यगर्विता । समागता तपोविघ्नहेतवे मम सन्निधौ
રૈભ્ય બોલ્યા— હે સૌંદર્યગર્વિતા! તું તત્કાળ કુરુપતાને પ્રાપ્ત થા; કારણ કે મારી તપસ્યામાં વિઘ્ન કરવાના હેતુથી તું મારી સન્નિધિમાં આવી છે।
Verse 100
अगस्त्य उवाच । इति शप्ता रुषा तेन मुनिना सा शुभेक्षणा । उवाच वनिता भूत्वा प्रांजलिर्मुनिमादरात्
અગસ્ત્યે કહ્યું—તે મુનિના ક્રોધજન્ય શાપથી શુભનેત્રા તે માનુષી સ્ત્રીરૂપ બની. પછી તેણે અંજલિ બાંધી આદરપૂર્વક મુનિને સંબોધ્યા.
Verse 101
उर्वश्युवाच । भगवन्मे प्रसीद त्वं पराधीना यतस्त्वहम् । त्वच्छापस्य कथं मुक्तिर्भविता नियतव्रत
ઉર્વશી બોલી—હે ભગવન્, મારા પર પ્રસન્ન થાઓ; કારણ કે હું પરાધીન છું. હે નિયતવ્રત, તમારા શાપમાંથી મારી મુક્તિ કેવી રીતે થશે?
Verse 102
रैभ्य उवाच । अयोध्यायामस्ति तीर्थं पावनं परमं महत् । तत्र स्नानं कुरुष्वाद्य सौंदर्यं परमाप्नुहि
રૈભ્યે કહ્યું—અયોધ્યામાં પરમ મહાન અને પાવન તીર્થ છે. આજે ત્યાં સ્નાન કર અને અતિઉત્તમ સૌંદર્ય પ્રાપ્ત કર.