Adhyaya 10

આ અધ્યાયમાં સૂતના વર્ણનના પરિપ્રેક્ષ્યમાં અગસ્ત્ય–વ્યાસ સંવાદરૂપે અયોધ્યા-યાત્રાક્રમ અને તીર્થમાહાત્મ્ય ઉપદેશાય છે. આરંભે અયોધ્યામાં રક્ષા તથા ઇચ્છિત ફળ આપનારા દેવસ્થાનોની પૂજા-ઉત્સવવિધિ, ‘અયોધ્યા-રક્ષક’ વીરનો ઉલ્લેખ, તથા વિષ્ણુભક્ત રાક્ષસી સુરસાને રક્ષણાર્થે પ્રતિષ્ઠિત કર્યાનું વર્ણન મળે છે. આગળ પશ્ચિમ દિશાના પિંડારક વગેરે સ્થાનો અને વિઘ્નનિવારણ માટે વિઘ્નેશ્વર-પૂજનનો નિર્દેશ છે. ત્યારબાદ દિશાસીમાઓથી ‘જન્મસ્થાન’ નિશ્ચિત કરી તેની પરમ ઉદ્ધારક મહિમા કહે છે—માત્ર દર્શનથી પણ મહાદાન-તપના ફળથી અધિક લાભ; નવમીના વ્રતધારીને સ્નાન અને દાનથી ‘જન્મબંધન’માંથી મુક્તિ થાય એમ જણાવે છે. પછી સરયૂનું વિસ્તૃત માહાત્મ્ય—તેનું દર્શન અન્યત્ર દીર્ઘનિવાસ અને પ્રસિદ્ધ કર્મકાંડોના ફળ સમાન ગણાય છે, અને અયોધ્યાનું સ્મરણ શક્તિશાળી મોક્ષસાધન કહેવાય છે. સરયૂને જલરૂપ બ્રહ્મ તથા નિત્ય મોક્ષદાયિની તરીકે વર્ણવે છે. ત્યારબાદ ‘માનસતીર્થ’નો ઉપદેશ—સત્ય, ક્ષમા, ઇન્દ્રિયનિગ્રહ, દયા, સત્યવચન, જ્ઞાન અને તપ—આ આંતરિક તીર્થો છે; મનની શુદ્ધિ જ સાચું સ્નાન છે, અને અંતઃશુદ્ધિ વિના બાહ્ય ક્રિયાઓ નિષ્ફળ છે. અંતે યાત્રાક્રમ સુવ્યવસ્થિત રીતે—પ્રાતઃ ઉઠવું, મુખ્ય કુંડોમાં સ્નાન, ક્રમશઃ દેવદર્શન, તેમજ એકાદશી, અષ્ટમી/ચતુર્દશી અને અંગારક-ચતુર્થી જેવી તિથિઓનું સમયનિર્દેશન. નિયમિત પાલનથી શુભફળ પ્રાપ્ત થાય અને પુનરાવૃત્તિ (પુનર્જન્મ) અટકે એમ પ્રતિપાદિત છે.