Adhyaya 6
આ અધ્યાયમાં અગસ્ત્ય ઋષિ અયોધ્યાના પશ્ચિમ કાંઠે આવેલા સીતાકુંડનું નિર્દેશન કરીને તેની પરમ પાવનતા વર્ણવે છે. શ્રીરામ ત્યાંના પુણ્ય-તત્ત્વને સમજાવે છે કે નિયમપૂર્વક સ્નાન, દાન, જપ, હોમ અને તપ કરવાથી ફળ અક્ષય બને છે; ખાસ કરીને માર્ગશીર્ષ કૃષ્ણ ચતુર્દશી અને માર્ગશીર્ષ-સ્નાન દુર્ગતિ તથા અશુભ પુનર્જન્મના પરિણામોને ટાળે છે. પછી સુદર્શનચક્ર-સંબંધિત ચક્રહરી તીર્થ અને વિષ્ણુ-આયતન ‘હરિસ્મૃતિ’નું વર્ણન આવે છે, જ્યાં માત્ર દર્શનથી પણ પાપક્ષય થાય છે. દેવ–અસુર યુદ્ધમાં પરાજિત દેવો ક્ષીરોદશાયી વિષ્ણુની શરણ લે છે; શિવકૃત ઈશ્વર-સ્તુતિમાં વિષ્ણુને પરતત્ત્વ અને તારક શક્તિરૂપે સ્તુત કરવામાં આવે છે. વિષ્ણુ દેવોને અયોધ્યા જવા કહે છે, જ્યાં તે ગુપ્ત તપ કરશે—એથી ‘ગુપ્તહરી’ નામ પ્રસિદ્ધ થાય છે. ત્યાં ઉપાસનાનું જાહેર કેન્દ્ર, નિયમિત તીર્થયાત્રા, અને યોગ્ય બ્રાહ્મણને વિધિવત ગોદાન—વિશેષ રીતે વિગતે નિર્દેશિત છે. પછી સરયૂ–ઘર્ઘરા સંગમનું માહાત્મ્ય અને નજીકના ગોપ્રતાર તીર્થની મહિમા વિસ્તરે છે; તેનું પુણ્ય અનેક યજ્ઞોથી પણ શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે. દીપદાન, રાત્રિજાગરણ, નૈવેદ્ય-અર્પણ તથા કાર્તિક અને પૌષમાં વાર્ષિક આચરણોનું વિધાન છે, અને સ્ત્રી-પુરુષ સૌ માટે કલ્યાણ તથા મોક્ષપ્રાપ્તિનો વ્યાપક આશ્વાસ આપવામાં આવે છે. અંતે શ્રીરામના મહાપ્રસ્થાન—નગરજનનું અનુસરણ, સરયૂ તીરે આગમન અને આરોહણનું તાત્ત્વિક નિરૂપણ—ગોપ્રતારને અયોધ્યામાં મુક્તિદાયક તીર્થરૂપે સ્થાપિત કરે છે.
Shlokas
Verse 1
अगस्त्य उवाच । तस्मात्संगमतो विप्र पश्चिमे दिक्तटे स्थितम् । सीताकुण्डमितिख्यातं सर्वकामफलप्रदम्
અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે વિપ્ર! તે સંગમથી પશ્ચિમ દિશાના તટ પર ‘સીતા કુંડ’ નામે પ્રસિદ્ધ સ્થાન છે, જે સર્વ ધર્મસંગત કામનાઓનું ફળ આપે છે.
Verse 2
यत्र स्नात्वा नरो विप्र सर्वपापैः प्रमुच्यते । सीतया किल तत्कुण्डं स्वयमेव विनिर्मितम् । रामेण वरदानाच्च महाफलनिधीकृतम्
હે વિપ્ર! ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. કહેવાય છે કે તે કુંડ સીતાજીએ સ્વયં બનાવ્યું હતું; અને શ્રીરામના વરદાનથી તે મહાફળોની નિધિ બની ગયું.
Verse 3
श्रीराम उवाच । शृणु सीते प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं भुवि यादृशम् । त्वत्कुण्डस्यास्य सुभगे त्वत्प्रीत्या कथयाम्यहम्
શ્રીરામ બોલ્યા—હે સીતા! સાંભળ, પૃથ્વી પર તારા આ કુંડનું જેવું માહાત્મ્ય છે તે હું કહું છું. હે સુભગે! તારી પ્રીતિ માટે હું આ વર્ણન કરું છું.
Verse 4
अत्र स्नानं च दानं च जपो होमस्तपोऽथवा । सर्वमक्षयतां याति विधानेन शुचिस्मिते
હે શુચિસ્મિતે! અહીં સ્નાન, દાન, જપ, હોમ અથવા તપ—જે કંઈ વિધાનપૂર્વક કરવામાં આવે તે સર્વ અક્ષય ફળદાયક બને છે.
Verse 5
मार्गकृष्णचतुर्दश्यां तत्र स्नानं विशेषतः । सर्वपापहरं देवि सर्वदा स्नायिनां नृणाम्
માર્ગશીર્ષ માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ ત્યાં સ્નાન વિશેષ ફળદાયક છે. હે દેવી, સ્નાન કરનાર મનુષ્યોના સર્વ પાપો તે સદા હરી લે છે.
Verse 6
इति रामो वरं प्रादात्सीतायै च प्रजाप्रियः । तदाप्रभृति सर्वत्र तत्तीर्थं भुवि वर्त्तते
આ રીતે પ્રજાજનોના પ્રિય શ્રીરામે સીતાને વરદાન આપ્યું. તે સમયથી તે તીર્થ પૃથ્વી પર સર્વત્ર પ્રતિષ્ઠિત અને પ્રસિદ્ધ બની રહ્યું છે.
Verse 7
सीताकुण्डमिति ख्यातं जनानां परमाद्भुतम् । तस्मिंस्तीर्थे नरः स्नात्वा नूनं राममवाप्नुयात्
તે ‘સીતાકુંડ’ તરીકે ખ્યાત છે અને જન માટે પરમ અદ્ભુત છે. તે તીર્થમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય નિશ્ચયે શ્રીરામને પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 8
तत्र स्नानेन दानेन तपसा च विशेषतः । गन्धैर्माल्यैर्धूपदीपैर्न्नानाविभवविस्तरैः । रामं संपूज्य सीतां च मुक्तः स्यान्नात्र संशयः
ત્યાં સ્નાન, દાન અને વિશેષ કરીને તપ દ્વારા—અને સુગંધ, માળા, ધૂપ, દીપ તથા નાનાવિધ ઉપહારોથી શ્રીરામ અને સીતાની સમ્યક પૂજા કરવાથી—મનુષ્ય મુક્ત થાય છે; તેમાં સંશય નથી.
Verse 9
मार्गे मासि च स्नातव्यं गर्भवासो न जायते । अन्यदापि नरः स्नात्वा विष्णुलोकं स गच्छति
માર્ગશીર્ષ માસમાં ત્યાં સ્નાન કરવું જોઈએ; ત્યારે ગર્ભવાસ એટલે પુનર્જન્મ થતો નથી. અન્ય સમયમાં પણ ત્યાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય વિષ್ಣુલોકને જાય છે.
Verse 10
विभोर्विष्णुहरेर्विप्र रम्ये पश्चिमदिक्तटे । देवश्चक्रहरिर्नाम सर्वाभीष्टफलप्रदः
હે વિપ્ર! આ પવિત્ર પ્રદેશના રમ્ય પશ્ચિમ કાંઠે વિભુ વિષ્ણુ-હરિનો ‘ચક્રહરી’ નામનો દેવવિગ્રહ સ્થિત છે, જે સર્વ અભીષ્ટ ફળ આપે છે।
Verse 11
तस्य चक्रहरेर्विप्र महिमा न हि मानवैः । शक्यो वर्णयितुं धीरैरपि बुद्धिमतां वरैः
હે વિપ્ર! તે ચક્રહરીની મહિમા મનુષ્યો દ્વારા વર્ણવી શકાય તેવી નથી; ધીર અને બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ જન પણ તેનું યથાર્થ વર્ણન કરી શકતા નથી।
Verse 12
ततः पश्चिमदिग्भागे नाम्ना पुण्यं हरिस्मृति । विष्णोरायतनं ख्यातं परमार्थफलप्रदम् । यस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते
ત્યારબાદ પશ્ચિમ દિશામાં ‘હરિસ્મૃતિ’ નામનું પવિત્ર સ્થાન છે; તે વિષ્ણુનું પ્રસિદ્ધ આયતન છે અને પરમાર્થફળ આપે છે; જેના માત્ર દર્શનથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ થાય છે।
Verse 13
तयोर्दर्शनतो यांति तेषां पापानि देहिनाम् । तानि पापानि यावंति कुर्वते भुवि ये नराः
તે બંનેના દર્શનથી દેહધારી જીવોના પાપો નાશ પામે છે—પૃથ્વી પર મનુષ્યો જેટલાં પાપ કરે, તે સર્વ દૂર થઈ જાય છે।
Verse 14
पुरा देवासुरे जाते संग्रामे भृशदारुणे । दैत्यैर्वरमदोत्सिक्तैर्देवा युधि पराजिताः
પ્રાચીન કાળે દેવો અને અસુરો વચ્ચે અત્યંત ભયંકર યુદ્ધ ઊભું થયું ત્યારે, વરદાનોના મદથી ઉન્મત્ત દૈત્યોએ યુદ્ધમાં દેવતાઓને પરાજિત કર્યા।
Verse 15
तेषां पलायमानानां देवानामग्रणीर्हरः । संस्तभ्य चैव तान्सर्वान्पुरस्कृत्यांबुजासनम्
જ્યારે દેવો પલાયન કરવા લાગ્યા, ત્યારે તેમના અગ્રણી હરિએ સૌને સ્થિર કર્યા અને કમલાસન બ્રહ્માને આગળ રાખીને આગળ વધ્યા.
Verse 16
क्षीरोदशायिनं विष्णुं शेषपर्य्यंकशायिनम् । लक्ष्म्योपविष्टं पार्श्वे च चरणांबुजहस्तया
તેઓએ ક્ષીરસાગર પર શયન કરનાર, શેષના પર્યંક પર વિશ્રામ કરનાર વિષ્ણુને જોયા; તેમના પાર्श્વે લક્ષ્મી ઉપવિષ્ટ હતી, હાથ તેમના કમળચરણ પર હતો.
Verse 17
नारदाद्यैर्मुनिवरैरुद्गीतगुगौरवम् । गरुडेन पुरःस्थेनानिशमंजलिना स्तुतम्
નારદ આદિ શ્રેષ્ઠ મુનિઓએ તેમના ગૌરવનું ગાન કર્યું; અને સામે ઊભેલા ગરુડે અંજલિ બાંધી નિરંતર તેમની સ્તુતિ કરી.
Verse 18
क्षीराब्धिजलकल्लोलमदबिन्द्वंकिताम्बरम् । तारकोत्करविस्फारतारहारविराजितम्
તેઓએ તેમને જોયા—જેનાં અંબરમાં ક્ષીરસાગરની લહેરોની રમણીય છાંટના બિંદુઓ જાણે ચિતરાયેલા હતા, અને જે નક્ષત્રસમૂહ સમા વિસ્તૃત તારહારથી તેજસ્વી હતા.
Verse 19
पीतांबरमतिस्मेरविकाशद्भावभावितम् । बिभ्रतं कुण्डलं स्थूलं कर्णाभ्यां मौक्तिकोज्ज्वलम्
તેઓએ તેમને જોયા—પીતાંબર ધારણ કરનાર, મૃદુ સ્મિતની પ્રસ્ફુટિત તેજસ્વિતાથી ભાવિત, અને બંને કાનમાં મોટા કુંડળ ધારણ કરનાર, જે મોતીની ઝગમગથી ઉજ્જ્વલ હતા.
Verse 20
रत्नवल्लीमिव स्वच्छां श्वेतद्वीपनिवासिनीम् । किरीटं पद्मरागाणां वलयं दधतं परम्
રત્નવલ્લી સમી નિર્મળ અને તેજસ્વી, શ્વેતદ્વીપનિવાસિની દેવી સમી દીપ્તિમતી; તેમણે પદ્મરાગ મણિઓથી રચાયેલ પરમ મુકુટ અને વલય ધારણ કર્યું।
Verse 21
मित्रस्य राहुवित्रासनिवर्त्तनमिवापरम् । सकौस्तुभप्रभाचक्रं बिभ्राणं प्रवलारुणम्
જેમ સૂર્યની શક્તિ રાહુનો ભય દૂર કરે છે, તેમ તેમણે કૌસ્તુભ મણિની પ્રભાનું તેજસ્વી ચક્ર ધારણ કર્યું; તે પ્રવાળ સમું અરুণ હતું।
Verse 22
परां चतुर्मुखोत्पत्तिकल्पसंकल्पनामिव । शरणं स जगामाशु विनीतात्मा स्तुवन्निति
પછી વિનમ્ર હૃદયથી, ચતુર્મુખ બ્રહ્માની ઉત્પત્તિ કરાવનાર મહાસંકલ્પ સમી ઊંચી તે પરમ શરણમાં તે ત્વરિત ગયો અને આ રીતે સ્તુતિ કરવા લાગ્યો।
Verse 23
तस्मिन्नवसरे शंभुः सर्वदेवगणैः सह । तुष्टाव प्रयतो भूत्वा विष्णुं जिष्णुं सुरद्विषाम्
તે સમયે શંભુ સર્વ દેવગણો સાથે, એકાગ્ર બની ભક્તિપૂર્વક વિષ્ણુની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા—દેવોના શત્રુઓ પર વિજયી, અજય જિષ્ણુને।
Verse 24
ईश्वर उवाच । संसारार्णवसंतारसुपर्णसुखदायिने । मोह तीव्रतमो हारि चन्द्राय हरये नमः
ઈશ્વર બોલ્યા—સંસાર-સમુદ્ર પાર કરાવનાર સુખદ સુપર્ણ (પંખ/ગરુડ) આપનાર, અને મોહરૂપ અતિઘોર અંધકાર હરનાર, ચંદ્ર સમ શીતલ હરિને નમસ્કાર।
Verse 25
स्फुरत्संविन्मणिशिखां चित्तसंगतिचंद्रिकाम् । प्रपद्ये भगवद्भक्तिमानसोद्यानवाहिनीम्
હું ભગવદ્ભક્તિમાં શરણ લઉં છું—જેનાં શિખરે જાગૃત ચૈતન્યની મણિ-જ્વાળા ઝળહળે છે, જેના ચાંદની સમાન પ્રકાશમાં ચિત્તની પાવન સંગતિ છે, અને જે હૃદય-ઉદ્યાનમાં જીવનદાયી ધારા સમી વહે છે।
Verse 26
हेलोल्लसत्समुत्साहशक्तिं व्याप्तजगत्त्रयाम् । या पूर्वकोटिर्भावानां सत्त्वानां वैष्णवीति वा
એ શક્તિ—ઉદયમાન ઉત્સાહથી ક્રીડાભાવે તેજસ્વી—ત્રિલોકમાં વ્યાપી છે; સત્ત્વો અને તેમના ભાવોની આદિ-મૂળકારણભૂતા તે જ છે, અને ‘વૈષ્ણવી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે।
Verse 27
पवनांदोलितांभोजदलपर्वांतवर्त्तिनाम् । पततामिव जन्तूनां स्थैर्यमेका हरिस्मृतिः
પવનથી ડોલતા કમળપાનના અગ્રભાગે રહેલા, જાણે પડી જવાના જીવ માટે એકમાત્ર સ્થિરતા—હરિનું સ્મરણ જ છે।
Verse 28
नमः सूर्य्यात्मने तुभ्यं संवित्किरणमालिने । हृत्कुशेशयकोषश्रीसमुन्मेषविधायिने
સૂર્યાત્મસ્વરૂપ એવા તમને નમસ્કાર—શુદ્ધ સંવિત્ના કિરણમાળાથી અલંકૃત; તમે હૃદય-કમળના કળી-કોષને શ્રીસહિત પ્રસ્ફુટિત કરો છો।
Verse 29
नमस्तस्मै यमवते योगिनां गतये सदा । परमेशाय वै पारे महसां तमसां तथा
યમસમાન ન્યાયનિયંતાને નમસ્કાર—જે યોગીઓની સદા પરમ ગતિ છે; જે પ્રકાશ અને અંધકાર—બન્નેના પણ પાર સ્થિત પરમેશ્વર છે।
Verse 30
यज्ञाय भुक्तहविष ऋग्यजुःसामरूपिणे । नमः सरस्वतीगीतदिव्यसद्गणशालिने
યજ્ઞસ્વરૂપ, હવિર્ભોજી, ઋગ્-યજુઃ-સામરૂપ ધારણ કરનાર; સરસ્વતીના ગાનથી સ્તુત, દિવ્ય સદ્ગણસભામાં નિવાસ કરનાર પ્રભુને નમસ્કાર.
Verse 31
शांताय धर्मनिधये क्षेत्रज्ञायामृतात्मने । शिष्ययोगप्रतिष्ठाय नमो जीवैकहेतवे । घोराय मायाविधये सहस्रशिरसे नमः
શાંત, ધર્મનિધિ, ક્ષેત્રજ્ઞ, અમૃતાત્મસ્વરૂપ; શિષ્યને યોગમાં પ્રતિષ્ઠિત કરનાર; સર્વ જીવોના એકમાત્ર મૂળકારણને નમો નમઃ। માયાવિધાતા, ઘોર, સહસ્રશિરસ પ્રભુને પ્રણામ.
Verse 32
योगनिद्रात्मने नाभिपद्मोद्भूतजगत्सृजे । नमः सलिलरूपाय कारणाय जगत्स्थितेः
યોગનિદ્રાસ્વરૂપ, નાભિપદ્મમાંથી ઉદ્ભવેલા જગતના સ્રષ્ટા; સલિલરૂપ, જગતસ્થિતિના કારણ પ્રભુને નમસ્કાર.
Verse 33
कार्यमेयाय बलिने जीवाय परमात्मने । गोप्त्रे प्राणाय भूतानां नमो विश्वाय वेधसे
કાર્યથી પરિમેય, બલવાન; જીવસ્વરૂપ, પરમાત્મા; ભૂતોના ગોપ્તા અને પ્રાણ—તે વિશ્વવ્યાપી વેધસ (સ્રષ્ટા)ને નમસ્કાર.
Verse 34
दृप्ताय सिंहवपुषे दैत्यसंहारकारिणे । वीर्यायानंतमनसे जगद्भावभृते नमः
સિંહવપુ, તેજસ્વી અને દૃપ્ત; દૈત્યસંહારક; અનંત વીર્ય અને અનંત મન ધરાવનાર, જગતભાવને ધારણ કરનાર પ્રભુને નમસ્કાર.
Verse 35
संसारकारणाज्ञानमहासंतमसच्छिदे । अचिन्त्यधाम्ने गुह्याय रुद्रायात्युद्विजे नमः
સંસારના કારણરૂપ અજ્ઞાનના મહા અંધકારને છેદનાર, અચિંત્ય ધામધારી ગુહ્ય સ્વરૂપ રુદ્રને—જેનાં સમક્ષ સર્વે કંપે—મારા નમસ્કાર।
Verse 36
शान्ताय शान्तकल्लोलकैवल्यपददायिने । सर्वभावातिरिक्ताय नमः सर्वमयात्मने
શાંત સ્વરૂપ, શાંતિના કલ્લોલ સમ તરંગો ધરાવનાર, કૈવલ્યપદ આપનાર; સર્વ ભાવથી પરે રહી પણ સર્વમય આત્મા—તમને નમસ્કાર।
Verse 37
इन्दीवरदलश्यामं स्फूर्जत्किंजल्कविभ्रमम् । बिभ्राणं कौस्तुभं विष्णुं नौमि नेत्ररसायनम्
નીલ કમળદળ સમ શ્યામ, ઝળહળતા કેશરના વિભ્રમથી તેજસ્વી, કૌસ્તુભમણિ ધારણ કરનાર—નેત્રો માટે રસાયન સમ વિષ્ણુને હું નમું છું।
Verse 38
अगस्त्य उवाच । इति स्तुतः प्रसन्नात्मा वरदो गरुडध्वजः । ववर्ष दृष्टिसुधया सर्वान्देवान्कृपान्वितः । उवाच मधुरं वाक्यं प्रश्रयावनतान्सुरान्
અગસ્ત્ય બોલ્યા—આ રીતે સ્તુતિ થતાં વરદ ગરુડધ્વજ પ્રભુ પ્રસન્નચિત્ત થયા. કૃપાથી તેમણે દૃષ્ટિ-સુધાનો વરસાવ કરીને સર્વ દેવોને સિંચ્યા અને વિનયથી નમેલા સુરોએ પ્રત્યે મધુર વચન કહ્યાં।
Verse 39
श्रीभगवानुवाच । जानामि विबुधाः सर्वमभिप्रायं समाधितः । दैतेयैर्विक्रमाक्रान्तं पदं समरदर्पितैः
શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે વિબુધો! સમાધિસ્થ રહીને હું તમારો સર્વ અભિપ્રાય જાણું છું. સમરગર્વથી મત્ત દૈત્યો પરાક્રમથી તમારું પદ/સ્થાન આક્રાંત કરી ચૂક્યા છે।
Verse 40
सबलैर्बलहीनानां प्रतापो विजितः परैः । सांप्रतं तु विधास्यामि तपो युष्मद्बलाय वै
બળવાન સામે બળહીનોનો પ્રતિાપ પરાજિત થાય છે. તેથી હવે હું તમારા બળની વૃદ્ધિ માટે તપશ્ચર્યા કરીશ.
Verse 41
अयोध्यानगरे गत्वा करिष्ये तप उत्तमम् । गुप्तो भूत्वा भवत्तेजोविवृद्ध्यै दैत्यशान्तये
અયોધ્યા નગરે જઈને હું ઉત્તમ તપ કરીશ. ગુપ્ત રહીને તમારા તેજની વૃદ્ધિ અને દૈત્યોના શમન માટે આ કરીશ.
Verse 42
भवन्तोऽपि तपस्तीव्रं कुर्वंत्वमलमानसाः । अयोध्यां प्राप्यतां देवा दैत्यनाशाय सत्वरम्
તમે પણ નિર્મળ મનથી તીવ્ર તપ કરો. દૈત્યનાશ માટે દેવગણ ઝડપથી અયોધ્યાને પ્રાપ્ત થાઓ.
Verse 43
अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वांतर्दधे देवान्देवो गरुडवाहनः । अयोध्यामागतः क्षिप्रं चकार तप उत्तमम्
અગસ્ત્ય બોલ્યા— એમ કહી ગરુડવાહન દેવ દેવતાઓની નજરમાંથી અંતર્ધાન થયા. પછી ઝડપથી અયોધ્યા જઈ તેમણે ઉત્તમ તપ કર્યું.
Verse 44
गुप्तो भूत्वा यदा विद्वन्सुरतेजोभिवृद्धये । तेन गुप्तहरिर्नाम देवो विख्यातिमागतः
હે વિદ્વાન, દેવતાઓના તેજની વૃદ્ધિ માટે તેઓ જ્યારે ગુપ્ત રહ્યા, ત્યારે તે દેવ ‘ગુપ્તહરિ’ નામે વિખ્યાત થયા.
Verse 45
आगतस्य हरेः पूर्वं यत्र हस्ततलाच्च्युतम् । सुदर्शनाख्यं तच्चक्रं तेन चक्रहरिः स्मृतः
જ્યાં હરિના આગમન પહેલાં તેમના કરતલમાંથી ‘સુદર્શન’ નામનું ચક્ર પડી ગયું હતું, તે ઘટનાને કારણે તેઓ ત્યાં ‘ચક્ર-હરી’ તરીકે સ્મરાય છે।
Verse 46
तयोर्दर्शनमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते । हरस्तेन प्रभावेण देवाः प्रबलतेजसः
તે બંનેના માત્ર દર્શનથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે; એ જ પ્રભાવથી દેવો પ્રબળ તેજસ્વી બન્યા।
Verse 47
जित्वा दैत्यान्रणैः सर्वान्संप्राप्य स्वपदान्यथ । रेजिरे विपुलानंदैरसुरानार्दयंस्ततः
યુદ્ધમાં સર્વ દૈત્યોને જીતીને અને પોતાના ધામો ફરી પ્રાપ્ત કરીને દેવો વિશાળ આનંદથી તેજસ્વી બન્યા; ત્યારબાદ તેમણે અસુરોને દમન કર્યા।
Verse 48
ततः सर्वे समेत्याशु बृहस्पतिपुरस्सराः । देवाः सर्वेऽनमन्मौलिमालार्च्चित पदाम्बुजम् । हरिं द्रष्टुमथागच्छन्नयोध्यायां समुत्सुकाः
પછી બૃહસ્પતિને અગ્રે રાખીને બધા દેવો ઝડપથી એકત્ર થયા; જેમના કમળચરણ તેમના મુકુટ પર અર્પિત માળાઓથી પૂજિત હતા, તે હરિને નમસ્કાર કરીને, તેમને જોવા ઉત્સુક થઈ અયોધ્યામાં આવ્યા।
Verse 49
आगत्य च ततः श्रुत्वा नानाविधगुणादरम् । भावैः पुण्यैः समभ्यर्च्य नत्वा प्रांजलयस्तदा । हरिमेकाग्रमनसा ध्यायन्तो ध्याननिष्ठिताः
ત્યાં આવીને અને તેમના નાનાવિધ ગુણો પ્રત્યેના આદરનું વર્ણન સાંભળી, તેમણે પુણ્ય ભાવોથી ઉપાસના કરી; હાથ જોડીને નમન કરીને, એકાગ્ર મનથી હરિનું ધ્યાન કરતાં ધ્યાનનિષ્ઠ બન્યા।
Verse 50
तानागतान्समालोक्य पदभक्त्या कृतानतीन् । प्रसन्नः प्राह विश्वात्मा पीतवासा जनार्दनः
તેમને આવેલાં જોઈ અને પાદભક્તિથી નમસ્કાર કરેલા જાણીને, પીતાંબરધારી વિશ્વાત્મા જનાર્દન પ્રસન્ન થઈને બોલ્યા।
Verse 51
श्रीभगवानुवाच । भोभो देवा भवन्तश्च चिराद्दिष्टयाद्यसंगताः । अधुना भवतामिच्छां कां करोमि सुरा अहम् । तद्ब्रूत त्वरिता मह्यं किं विलंबेन निर्भयाः
શ્રીભગવાન બોલ્યા— “હે હે દેવો! બહુ સમય પછી સદભાગ્યે આજે તમે મને મળ્યા છો. હવે તમારી કઈ ઇચ્છા હું પૂર્ણ કરું? નિર્ભય થઈને ત્વરિત કહો—વિલંબ શા માટે?”
Verse 52
देवा ऊचुः । भगवन्देवदेवेश त्वया संप्रति सर्वशः । सर्वं समभवत्कार्यं निष्पन्नं वै जगत्पते
દેવોએ કહ્યું— “ભગવન, દેવદેવેશ! આપના દ્વારા હવે સર્વ રીતે કરવાનું બધું કાર્ય સિદ્ધ થયું છે; હે જગત્પતે, સર્વ કંઈ નિશ્ચયે સંપન્ન થયું છે।”
Verse 53
तथापि सर्वदा भाव्यं नित्यं देव त्वया विभो । अस्मद्रक्षार्थमत्रैव विजितेन्द्रियवर्त्मना
“તથાપિ, હે વિભો દેવ! ઇન્દ્રિયજયના માર્ગે ચાલીને, અમારી રક્ષા માટે આપને સદા નિત્ય અહીં જ નિવાસ કરવો જોઈએ।”
Verse 54
एवमेव सदा कार्यं शत्रुपक्षविनाशनम्
“આ રીતે જ સદા શત્રુપક્ષનો વિનાશ કરવો જોઈએ।”
Verse 55
श्रीभगवानुवाच । एवमेतत्करिष्यामि भवतामरिसंजयम् । श्रीमतां तेजसो वृद्धिं करिष्यामि सदासुराः । कथेयं च सदा ख्यातिं लोके यास्यति चोत्तमाम्
શ્રીભગવાન બોલ્યા—“તથાસ્તુ; હું તમારો શત્રુઓ પર વિજય સિદ્ધ કરીશ. હે દેવો, હું સદા શ્રીમંતોના તેજમાં વૃદ્ધિ કરીશ; અને આ પવિત્ર કથા પણ લોકમાં હંમેશા ઉત્તમ ખ્યાતિ પામશે.”
Verse 56
अयं नाम्ना गुप्तहरिर्देवो भुवनविश्रुतः । मदीयं परमं गुह्यं स्थानं ख्यातिं समेष्यति
“આ દેવ ‘ગુપ્ત-હરી’ નામે સર્વ લોકમાં પ્રસિદ્ધ થશે; અને આ સ્થાન મારા પરમ ગુપ્ત ધામ તરીકે ખ્યાતિ પામશે.”
Verse 57
अत्र यः प्राणिनां श्रेष्ठः पूजायज्ञजपादिकम् । करोति परया भक्त्या स याति परमां गतिम्
“અહીં જે કોઈ પરમ ભક્તિથી પૂજા, યજ્ઞ, જપ વગેરે કરે છે, તે પરમ ગતિને પ્રાપ્ત થાય છે.”
Verse 58
अत्र यः कुरुते दानं यथाशक्त्या जितेन्द्रियः । स स्वर्गमतुलं प्राप्य न शोचति कदाचन
“અહીં જે ઇન્દ્રિયોને જીતીને યથાશક્તિ દાન કરે છે, તે અતુલ સ્વર્ગને પામી કદી શોક કરતો નથી.”
Verse 59
अत्र मत्प्रीतये देवाः प्राणिभिर्धर्मकांक्षिभिः । दातव्या गौः प्रयत्नेन सवत्सा विधिपूर्वकम्
“હે દેવો, અહીં મારી પ્રસન્નતા માટે ધર્મકાંક્ષી પ્રાણીઓએ પ્રયત્નપૂર્વક વિધિપૂર્વક વાછરડાંসহ ગાયનું દાન કરવું જોઈએ.”
Verse 60
स्वर्णशृंगी रौप्यखुरी वस्त्रद्वयसमावृता । कांस्योपदोहना ताम्रपृष्ठी बहुगुणान्विता
જેનાં શિંગો સુવર્ણથી શોભિત છે, ખુરા રજતના છે, જે બે વસ્ત્રોથી આવૃત છે; કાંસ્ય દોહનપાત્રવાળી, તામ્રપીઠવાળી, અનેક ગુણોથી યુક્ત।
Verse 61
रत्नपुच्छा दुग्धवती घंटाभरणभूषिता । अर्चिता गंधपुष्पाद्यैः सुप्रसन्नाऽमृतप्रजा
રત્નોથી શોભિત પૂંછવાળી, દુગ્ધસમૃદ્ધ, ઘંટા અને આભૂષણોથી ભૂષિત; ગંધ-પુષ્પાદિથી અર્ચિત—અતિ પ્રસન્ન અને ઉત્તમ સંતાનવાળી।
Verse 62
द्विजाय वेदविज्ञाय गुणिने निर्मलात्मने । विष्णुभक्ताय विदुषे आनृशंस्यरताय च
વેદજ્ઞ, ગુણવાન અને નિર્મળાત્મા એવા દ્વિજને; વિષ્ણુભક્ત, વિદ્વાન અને કરુણામાં રત એવા પુરુષને (દાન) આપવું જોઈએ।
Verse 63
ब्राह्मणाय च गौर्देया सर्वत्रसुखमश्नुते । न देया द्विजमात्राय दातारं सोऽवपातयेत्
સાચા બ્રાહ્મણને જ ગાય દાન આપવી જોઈએ; દાતા સર્વત્ર સુખ ભોગવે છે. માત્ર નામના ‘દ્વિજ’ને ન આપવી—એ દાતાને પતનમાં નાખે છે।
Verse 64
मत्प्रीतयेऽत्र दातव्या निर्मलेनांतरात्मना
અહીં મારી પ્રીતિ માટે, અંતરાત્માને નિર્મળ કરીને, આ દાન આપવું જોઈએ।
Verse 65
स्नातं यैश्च विशुद्ध्यर्थमत्र मद्भक्तितत्परैः । तेषां स्वर्गतयो नित्यं मुक्तिः करतले स्थिता
જે અહીં શુદ્ધિ માટે મારી ભક્તિમાં તત્પર રહી સ્નાન કરે છે, તેમની સ્વર્ગપ્રાપ્તિ નિત્ય નિશ્ચિત છે; અને મુક્તિ સદા તેમના કરતલમાં સ્થિત રહે છે।
Verse 66
तथा चक्रहरेः पीठे मत्प्रीत्यै दानमुत्तमम् । जपहोमादिकं चापि कर्त्तव्यं यत्नतो नरैः
તેમજ ચક્રહરિના પીઠે મારી પ્રસન્નતા માટે આપેલું દાન સર્વોત્તમ છે; અને મનુષ્યોએ જપ, હોમ વગેરે કર્મ પણ પ્રયત્નપૂર્વક કરવાં જોઈએ।
Verse 67
भवन्तोऽपि विधानेन यात्रां कुर्वंतु सत्तमाः । अस्माद्गुप्तहरेः स्थानान्निकटे संगमे शुभे
તમે પણ, હે સત્તમજનોએ, વિધાન મુજબ યાત્રા કરો—આ ગુપ્તહરિના સ્થાનથી નજીક, તે શુભ સંગમની પાસે।
Verse 68
प्रत्यग्भागे गोप्रताराद्योजनत्रयसंमिते । घर्घरांबुतरंगिण्या सरयूः संगता यतः
પશ્ચિમ તરફ, ગોપ્રતારથી ત્રણ યોજન દૂર તે સ્થાન છે જ્યાં તરંગિત જળવાળી ઘર્ઘરા સાથે સરયૂનો સંગમ થાય છે।
Verse 69
अत्र स्नात्वा विधानेन द्रष्टव्योऽत्र प्रयत्नतः । देवो गुप्तहरिर्नाम सर्वकामार्थसिद्धिदः
અહીં વિધાનપૂર્વક સ્નાન કરીને, અહીં જ પ્રયત્નથી ‘ગુપ્તહરી’ નામના દેવનું દર્શન કરવું જોઈએ; તે સર્વ કામ્ય અર્થોની સિદ્ધિ આપનાર છે।
Verse 70
अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वांतर्दधे देवः पीताम्बरधरोऽच्युतः । देवा अपि विधानेन कृत्वा यात्रां प्रयत्नतः । अयोध्यायां स्थिता नित्यं हरेर्गुणविमोहिताः
અગસ્ત્યે કહ્યું—આવું કહી પીળાં વસ્ત્રધારી અચ્યુત ભગવાન અંતર્ધાન થયા. દેવતાઓએ પણ વિધાનપૂર્વક અને પ્રયત્નથી યાત્રા કરી, હરિના ગુણોથી મોહિત થઈ, અયોધ્યામાં સદૈવ નિવાસ કર્યો.
Verse 71
तदाप्रभृति विप्रेंद्र तत्स्थानं भुवि पप्रथे । कार्तिक्यां तु विशेषेण यात्रा सांवत्सरी भवेत्
ત્યાંથી, હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ, તે સ્થાન પૃથ્વી પર પ્રસિદ્ધ થયું. ખાસ કરીને કાર્તિક માસમાં ત્યાંની યાત્રા વાર્ષિક અનુષ્ઠાનરૂપ બને છે.
Verse 72
विभोर्गुप्तहरेस्तत्र संगमस्नानपूर्विका । गोप्रतारे च तीर्थेऽस्मिन्सरयूघर्घराश्रिते । स्नात्वा देवोऽर्चनीयोऽयं सर्वकामफलप्रदः
ત્યાં વિભુ ગુપ્તહરિ માટે સંગમસ્નાનથી વિધાન આરંભે છે. સરયૂ અને ઘર્ઘરા કાંઠે સ્થિત આ ગોપ્રતાર તીર્થમાં સ્નાન કરીને આ દેવનું પૂજન કરવું; તે સર્વ કામનાઓનું ફળ આપે છે.
Verse 73
तथा चक्रहरेर्यात्रा कर्त्तव्या सुप्रयत्नतः । मार्गशार्षस्य विशदे पक्षे हरितिथौ नरैः
એ જ રીતે ચક્રહરિની યાત્રા પણ મનુષ્યોએ અત્યંત પ્રયત્નથી કરવી—માર્ગશીર્ષ માસના શુક્લ પક્ષમાં, હરિતિથિના દિવસે.
Verse 74
एवं यः कुरुते यात्रां विष्णुलोके स मोदते
જે આ રીતે યાત્રા કરે છે, તે વિષ್ಣુલોકમાં આનંદ પામે છે.
Verse 75
श्रीसूत उवाच । एवमुक्त्वा तु विरते मुनौ कलशजन्मनि । कृष्णद्वैपायनो व्यासः पुनराह सविस्मयः
શ્રીસૂત બોલ્યા—કલશજન્મા મુનિ એમ કહીને મૌન થયા પછી કૃષ્ણદ્વૈપાયન વ્યાસ આશ્ચર્યથી ભરાઈ ફરી બોલ્યા।
Verse 76
व्यास उवाच । अत्याश्चर्य्यमयीं ब्रह्मन्कथामेतां तपोधन । उक्तवानसि येनैतत्साश्चर्य्यं मम मानसम्
વ્યાસ બોલ્યા—હે બ્રહ્મન, હે તપોધન! તમે આ અત્યંત આશ્ચર્યમય કથા કહી છે; તેથી મારું મન વિસ્મયથી ભરાઈ ગયું છે।
Verse 77
विस्तरेण मम ब्रूहि माहात्म्यं परमाद्भुतम्
આ પરમ અદ્ભુત માહાત્મ્ય મને વિસ્તારે કહી સંભળાવો।
Verse 78
शृणु संगममाहात्म्यं विप्रेंद्र परमाद्भुतम् । स्कन्ददेवाच्छ्रुतं सम्यक्कथयामि तथा तव
હે વિપ્રેન્દ્ર! આ પરમ અદ્ભુત સંગમ-માહાત્મ્ય સાંભળો. સ્કંદદેવ પાસેથી જેમ મેં સાંભળ્યું છે તેમ જ હું તને યથાર્થ રીતે કહું છું।
Verse 79
दशकोटिसहस्राणि दशकोटिशतानि च । तीर्थानि सरयूनद्या घर्घरोदकसंगमे । निवसंति सदा विप्र स्कन्दादवगतं मया
હે વિપ્ર! સરયૂ નદીના ઘર્ઘરા-જળના સંગમે દશકોટિ સહસ્ર અને દશકોટિ શત જેટલા તીર્થો સદા નિવાસ કરે છે—આ મેં સ્કંદદેવ પાસેથી જાણ્યું છે।
Verse 80
देवतानां सुराणां च सिद्धानां योगिनां तथा । ब्रह्मविष्णुशिवानां च सान्निध्यं सर्वदा स्थितम्
ત્યાં દેવતાઓ અને સુરગણો, સિદ્ધો અને યોગીઓ તથા બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-શિવનું પણ સાન્નિધ્ય સર્વદા સ્થિત રહે છે.
Verse 81
तस्मिन्संगमसलिले नरः स्नात्वा समाहितः । संतर्प्य पितृदेवांश्च दत्त्वा दानं स्वशक्तितः
તે સંગમના જળમાં એકાગ્ર મનથી સ્નાન કરીને મનુષ્ય પિતૃઓ અને દેવતાઓને તૃપ્ત કરે અને પોતાની શક્તિ મુજબ દાન આપે.
Verse 82
हुत्वा वैष्णवमंत्रेण शुचिर्यत्फलमाप्नुयात् । तदिहैकमना विप्र शृणु यत्कथयामि ते
વૈષ્ણવ મંત્રથી આહુતિ અર્પણ કરીને શુદ્ધ પુરુષ જે ફળ પામે છે—હે વિપ્ર, એકાગ્ર મનથી સાંભળ; હું કહું છું તેમ અહીં પણ એ જ ફળ પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 83
अश्वमेधसहस्रस्य वाजपेयशतस्य च । कुरुक्षेत्रे महाक्षेत्रे राहुग्रस्ते दिवाकरे
આ પુણ્ય સહસ્ર અશ્વમેધ અને શત વાજપેય યજ્ઞ જેટલું છે—મહાક્ષેત્ર કુરુક્ષેત્રમાં પણ, જ્યારે દિવાકર રાહુગ્રસ્ત (ગ્રહણ) થાય ત્યારે।
Verse 84
सुवर्णदाने यत्पुण्यमहन्यहनि तद्भवेत्
સુવર્ણદાનથી જે પુણ્ય દિનપ્રતિદિન ઉત્પન્ન થાય છે, ત્યાં એ જ પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 85
अमावास्यां पौर्णमास्यां द्वादश्योरुभयोरपि । अयने च व्यतीपाते स्नानं वैष्णवलोकदम्
અમાવાસ્યા, પૂનમ, બંને દ્વાદશી તથા અયન અને વ્યતીપાત યોગે ત્યાં સ્નાન કરવાથી વૈષ્ણવ લોકની પ્રાપ્તિ થાય છે.
Verse 86
तिष्ठेद्युगसहस्रं तु पादेनैकेन यः पुमान् । विधिवत्संगमे स्नायात्पौष्यां तदविशेषतः
કોઈ પુરુષ એક પગ પર સહસ્ર યુગ ઊભો રહે તોય, પુષ્ય નક્ષત્રના દિવસે સંગમે વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવાના ફળથી તે ભિન્ન નથી.
Verse 87
लंबतेऽवाक्छिरा यस्तु युगानामयुतं पुमान् । स्नातानां शुचिभिस्तोयैः संगमे प्रयतात्मनाम्
કોઈ પુરુષ દસ હજાર યુગ સુધી ઊંધો લટકે તોય, સંગમે સ્નાન કરનાર સંયમી ભક્તોના શુદ્ધ જળસ્નાનથી જોડાયેલ પુણ્યને તે વટાવી શકતો નથી.
Verse 88
व्युष्टिर्भवति या पुंसां न सा क्रतुशतैरपि
આ પવિત્ર આચરણથી મનુષ્યોમાં જે પ્રભાતસમાન જાગૃતિ અને ઉન્નતિ થાય છે, તે સો યજ્ઞો કરવાથી પણ પ્રાપ્ત થતી નથી.
Verse 89
पौषे मासि विशेषेण स्नानं बहुफलप्रदम्
પૌષ માસમાં વિશેષરૂપે કરેલું સ્નાન બહુ ફળ આપનારું થાય છે.
Verse 90
पौषे मासि विशेषेण यः कुर्यात्स्नानमादृतः । ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा वर्णसंकरः । स याति ब्रह्मणः स्थानं पुनरावृत्तिवर्जितम्
પૌષ માસમાં જે ભક્તિપૂર્વક વિશેષ રીતે સ્નાન કરે—તે બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય, શૂદ્ર અથવા વર્ણસંકર હોય તો પણ—પુનરાવર્તન રહિત બ્રહ્મલોકને પામે છે।
Verse 91
पौषे मासे तु यो दद्याद्घृताढ्यं दीपमुत्तमम् । विधिवच्छ्रद्धया विप्र शृणु तस्यापि यत्फलम्
પૌષ માસમાં જે ઘીથી સમૃદ્ધ ઉત્તમ દીપક વિધિપૂર્વક શ્રદ્ધાથી અર્પે—હે વિપ્ર, તેનું ફળ પણ સાંભળો।
Verse 92
नानाजन्मार्जितं पापं स्वल्पं बह्वपि वा भवेत् । तत्सर्वं नश्यति क्षिप्रं तोयस्थं लवणं यथा
ઘણા જન્મોમાં સંચિત પાપ—થોડું હોય કે ઘણું—તે સર્વ શીઘ્ર નાશ પામે છે, જેમ પાણીમાં મીઠું ઓગળી જાય છે।
Verse 93
आयुरारोग्यमैश्वर्यं संततीः सौख्यमुत्तमम् । प्राप्नोति फलदं नित्यं दीपदः पुण्यभाङ्नरः
દીપદાન કરનાર પુણ્યવાન પુરુષ સદા ફળદાયી આશીર્વાદ પામે છે—દીર્ઘ આયુષ્ય, આરોગ્ય, ઐશ્વર્ય, સંતાન અને ઉત્તમ સુખ।
Verse 94
यस्तु शुक्लत्रयोदश्यां पौषेऽत्र प्रयतो व्रती । जागरं कुरुते धीरः स गच्छेद्भवनं हरेः
પૌષમાં અહીં શુક્લપક્ષની ત્રયોદશીએ સંયમપૂર્વક વ્રતધારી જાગરણ કરે, તે ધીર પુરુષ હરિના ધામને પામે છે।
Verse 95
जागरं विदधद्रात्रौ दीपं दत्त्वा तु सर्वशः । होमं च कारयेद्विप्रो नियतात्मा शुचिव्रतः
રાત્રિએ જાગરણ કરીને અને સર્વત્ર દીપદાન અર્પણ કરીને, નિયતાત્મા તથા શુચિવ્રત બ્રાહ્મણે વિધિપૂર્વક હોમ પણ કરાવવો જોઈએ।
Verse 96
वैष्णवो विष्णुपूजां च कुर्वञ्छृण्वन्हरेः कथाम् । गीतवादित्रनृत्यैश्च विष्णुतोषणकारकैः । कथाभिः पुण्ययुक्ताभिर्जागृयाच्छर्वरीं नरः
વૈષ્ણવે વિષ્ણુપુજા કરતાં, હરિની પવિત્ર કથાઓ સાંભળતાં, વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરનાર ગીત-વાદ્ય-નૃત્ય તથા પુણ્યયુક્ત કથાઓથી આખી રાત જાગરણ કરવું જોઈએ।
Verse 97
ततः प्रभाते विमले स्नात्वा विधिवदादरात् । विष्णुं संपूज्य विप्रांश्च देयं स्वर्णादि शक्तितः
પછી નિર્મળ પ્રભાતે વિધિપૂર્વક આદરથી સ્નાન કરીને, વિષ્ણુની સંપૂર્ણ પૂજા કરી, બ્રાહ્મણોને પોતાની શક્તિ મુજબ સોનું વગેરે દાન આપવું જોઈએ।
Verse 98
स्वर्णं चान्नं च वासांसि यो दद्याच्छ्रद्धयाऽन्वितः । संगमे विधिवद्विद्वान्स याति परमां गतिम्
જે શ્રદ્ધાસહિત સંગમ-તીર્થમાં વિધિપૂર્વક અને જ્ઞાનપૂર્વક સોનું, અન્ન અને વસ્ત્રો દાન કરે છે, તે પરમ ગતિને પામે છે।
Verse 99
वर्षेवर्षे तु कर्तव्यो जागरः पुण्यतत्परैः
પુણ્યમાં તત્પર લોકોએ વર્ષેવર્ષે જાગરણ અવશ્ય કરવું જોઈએ।
Verse 100
हरिः पूज्यो द्विजाः सम्यक्संतोष्याः शक्तितो नरैः । तेन विष्णोः परा तुष्टिः पापानि विफलानि च । भवंति निर्विषाः सर्पा यथा तार्क्ष्यस्य दर्शनात्
હરિની પૂજા કરવી જોઈએ અને મનુષ્યોએ પોતાની શક્તિ મુજબ દ્વિજોને યોગ્ય રીતે સંતોષવા જોઈએ. તેથી વિષ્ણુ પરમ પ્રસન્ન થાય છે અને પાપો નિષ્ફળ બને છે. જેમ તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ)ના દર્શનથી સર્પો નિર્વિષ થાય છે, તેમ પાપોની શક્તિ પણ નાશ પામે છે.
Verse 101
तत्र स्नातो दिवं याति अत्र स्नातः सुखी भवेत
ત્યાં સ્નાન કરવાથી સ્વર્ગગતિ થાય છે; અહીં સ્નાન કરવાથી આ જીવનમાં જ સુખી થાય છે.
Verse 102
त्रिषु लोकेषु ये केचित्प्राणिनः सर्व एव ते । तर्प्यमाणाः परां तृप्तिं यांति संगमजैर्जलैः
ત્રણ લોકોમાં જેટલા પણ પ્રાણી છે, તેઓ સર્વે તર્પણ પામતાં સંગમજ જળ દ્વારા પરમ તૃપ્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 103
भूतानामिह सर्वेषां दुःखोपहतचेतसाम् । गतिमन्वेषमाणानां न संगमसमा गतिः
અહીં દુઃખથી આઘાત પામેલા ચિત્તવાળા અને સાચી ગતિ/આશ્રય શોધતા સર્વ પ્રાણીઓ માટે સંગમ સમાન બીજી કોઈ ગતિ નથી.
Verse 104
सप्तावरान्सप्तपरान्पुरुषश्चात्मनासह । पुंसस्तारयते सर्वान्संगमे स्नानमाचरन्
સંગમમાં સ્નાન કરનાર પુરુષ પોતાનાં સહિત સાત પેઢી પૂર્વજ અને સાત પેઢી ઉત્તરજ—સર્વનો ઉદ્ધાર કરે છે.
Verse 105
जात्यंधैरिह ते तुल्यास्तथा पंगुभिरेव च । समेत्यात्र च न स्नान्ति सरयूघर्घरसंगमे
અહીં આવીને પણ સરયૂ અને ઘર્ઘરા ના સંગમે સ્નાન ન કરનારાઓ જન્માંધ સમાન તથા લંગડા સમાન જ ગણાય છે।
Verse 106
वर्णानां ब्राह्मणो यद्वत्तथा तीर्थेषु संगमः । सरयूघर्घरायोगे वैष्णवस्थो नरः सदा
જેમ વર્ણોમાં બ્રાહ્મણ શ્રેષ્ઠ છે, તેમ તીર્થોમાં સંગમ શ્રેષ્ઠ છે. સરયૂ–ઘર્ઘરાના યોગસ્થાને મનુષ્ય સદા વૈષ્ણવભાવમાં સ્થિત રહે છે।
Verse 107
अत्र स्नानेन दानेन यथा शक्त्या जितेंद्रियः । होमेन विधिपुक्तेन नरः स्वर्गमवाप्नुयात्
અહીં જે ઇન્દ્રિયોને જીતીને, યથાશક્તિ સ્નાન અને દાન કરે તથા વિધિપૂર્વક હોમ કરે, તે મનુષ્ય સ્વર્ગને પામે છે।
Verse 108
नरो वा यदि वा नारी विधिवत्स्नानमाचरेत् । स्वर्गलोकनिवासो हि भवेत्तस्य न संशयः
પુરુષ હોય કે સ્ત્રી—જે વિધિવત્ સ્નાન કરે, તેને સ્વર્ગલોકમાં નિવાસ નિશ્ચિત છે; તેમાં સંશય નથી।
Verse 109
यथा वह्निर्दहेत्सर्वं शुष्कमार्द्रमथापि वा । भस्मीभवंति पापानि तत्समागममज्जनात्
જેમ અગ્નિ સૂકું અને ભીનું બધું જ દહન કરે છે, તેમ તે સંગમમાં સ્નાન કરવાથી પાપો ભસ્મીભૂત થાય છે।
Verse 110
एकतः सर्वतीर्थानि नानाविधिफलानि वै । सरयूघर्घरोत्पन्नसंगमस्त्वधिको भवेत्
એક તરફ સર્વ તીર્થો અને નાનાવિધ વિધિઓનાં ફળો છે; પરંતુ સરયૂ–ઘર્ઘરા પરથી ઉત્પન્ન થયેલો આ સંગમ તો વધુ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે।
Verse 111
सर्वतीर्थावगाहस्य फलं यादृक्स्मृतं श्रुतौ । तादृक्फलं नृणां सम्यग्भवेत्संगममज्जनात्
શ્રુતિ-સ્મૃતિમાં ‘સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન’નું જે ફળ કહેલું છે, તે જ ફળ આ સંગમમાં ડૂબકી લગાવવાથી મનુષ્યને સંપૂર્ણ મળે છે।
Verse 112
गोप्रताराभिधं तीर्थमपरं वर्ततेऽनघ । सन्निधौ संगमस्यैव महापातकनाशनम्
હે નિષ્પાપ, ‘ગોપ્રતારા’ નામનું બીજું એક તીર્થ છે; તે આ સંગમની નજીક સ્થિત રહી મહાપાતકોનો પણ નાશ કરે છે।
Verse 113
यत्र स्नानेन दानेन न शोचति नरः क्वचित् । गोप्रतारसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति
જ્યાં સ્નાન અને દાનથી મનુષ્ય ક્યારેય શોકમાં પડતો નથી—ગોપ્રતારા સમાન તીર્થ ન ભૂતકાળમાં હતું, ન ભવિષ્યમાં થશે।
Verse 114
वाराणस्यां यथा विद्वन्वर्त्तते मणिकर्णिका । उज्जयिन्यां यथा विप्र महाकालनिकेतनम्
હે વિદ્વાન, જેમ વારાણસીમાં મણિકર્ણિકા પ્રસિદ્ધ છે, અને હે વિપ્ર, જેમ ઉજ્જયિનીમાં મહાકાળનું નિકેતન વિખ્યાત છે—
Verse 115
नैमिषे चक्रवापी तु यथा तीर्थतमा स्मृता । अयोध्यायां तथा विप्र गोप्रताराभिधं महत्
જેમ નૈમિષમાં ચક્રવાપી તીર્થોમાં શ્રેષ્ઠતમ તરીકે સ્મરાય છે, તેમ જ અયોધ્યામાં, હે બ્રાહ્મણ, ગોપ્રતારા નામનું મહાતીર્થ સર્વોત્કૃષ્ટ છે।
Verse 116
यत्र रामाज्ञया विद्वन्साकेतनगरीजनाः । अवापुः स्वर्गमतुलं निमज्ज्य परमांभसि
જ્યાં, હે વિદ્વાન, રામની આજ્ઞાથી સાકેત-નગરના લોકો તે પરમ જળમાં ડૂબકી લગાવી અતુલ સ્વર્ગને પ્રાપ્ત થયા।
Verse 117
व्यास उवाच । अवापुस्ते कथं स्वर्गं साकेतनगरीजनाः । कथं च राघवो विद्वन्नेतत्कथय सुव्रत
વ્યાસે કહ્યું—સાકેત-નગરના તે લોકો સ્વર્ગ કેવી રીતે પ્રાપ્ત કર્યા? અને રાઘવે આ કેવી રીતે કરાવ્યું? હે વિદ્વાન, હે સુવ્રત, મને કહો।
Verse 118
अगस्त्य उवाच । सावधानः शृणु मुने कथामेतां सुविस्तरात् । यथाजगाम रामोऽसौ स्वर्गं स च पुरीजनः
અગસ્ત્યે કહ્યું—હે મુનિ, સાવધાન થઈ આ કથા વિસ્તારે સાંભળો—કેવી રીતે તે રામ સ્વર્ગે ગયા અને નગરજન પણ તેમની સાથે ગયા।
Verse 119
पुरा रामो विधायैव देवकार्य्यमतंद्रितः । स्वर्गं गंतुं मनश्चक्रे भ्रातृभ्यां सह वीरधीः
પૂર્વે રામે દેવકાર્ય અવિરત રીતે પૂર્ણ કર્યું; તે સમાપ્ત કરીને, વીર અને સ્થિરબુદ્ધિ બની, ભાઈઓ સાથે સ્વર્ગે જવાનો મનમાં નિશ્ચય કર્યો।
Verse 120
ततो निशम्य चारेण वानराः कामरूपिणः । ऋक्षगोपुच्छरक्षांसि समुत्पेतुरनेकशः
ત્યારે ગુપ્તચરો દ્વારા તે સમાચાર સાંભળી, કામરૂપ ધારણ કરનારા વાનરદળો, રીંછો તથા ગોપુચ્છ-રાક્ષસો અનેક સંખ્યામાં ઊભા થઈ પ્રસ્થાન કર્યા।
Verse 121
देवगंधर्वपुत्राश्च ऋषिपुत्राश्च वानराः । रामक्षयं विदित्वा तु सर्व एव समागताः
દેવો અને ગંધર્વોના પુત્રો તથા ઋષિઓના પુત્ર એવા વાનરો, રામના પ્રસ્થાન-સમયને જાણી, સર્વે એકત્ર થયા।
Verse 122
ते राममनुगत्योचुः सर्वे वानरयूथपाः । तवानुगमने राजन्संप्राप्ताः स्म इहानघ
રામના અનુગમન કરીને સર્વ વાનર-યૂથપતિઓ બોલ્યા—“હે રાજન, આપના અનુગમનમાં સાથ આપવા અમે અહીં આવ્યા છીએ; હે નિષ્પાપ!”
Verse 123
यदि राम विनास्माभिर्गच्छेस्त्वं पुरुषर्षभ । सर्वे खलु हताः स्याम दण्डेन महता नृप
“હે રામ, પુરુષશ્રેષ્ઠ, તમે અમારાં વિના જશો તો, હે નૃપ, અમે સૌ મહાદંડથી હત થયાં સમાન થઈ જઈશું।”
Verse 125
यावत्प्रजा धरिष्यंति तावदेव विभीषण । कारयस्व महद्राज्यं लंकां त्वं पालयिष्यसि
“હે વિભીષણ, જેટલા સમય સુધી પ્રજા ટકી રહેશે, એટલા સમય સુધી આ મહારાજ્યનું સંચાલન કર; તું લંકાનું પાલન-રક્ષણ કરીને રાજ્ય કરશ।”
Verse 126
शाधि राज्यं च खल्वेतन्नान्यथा मे वचः कुरु । प्रजास्त्वं रक्ष धर्मेण नोत्तरं वक्तुमर्हसि
આ રાજ્યનું નિશ્ચયે તું શાસન કર; મારી આજ્ઞાથી વિરુદ્ધ કશું ન કર. ધર્મપૂર્વક પ્રજાનું રક્ષણ કર; વધુ વાંધો ઉઠાવવાનો તને અધિકાર નથી.
Verse 127
एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थो हनुमंतमथाब्रवीत् । वायुपुत्र चिरं जीव मा प्रतिज्ञां वृथा कृथाः
આમ કહી કાકુત્સ્થ (રામ) હનુમાનને બોલ્યા—હે વાયુપુત્ર, ચિરંજીવી રહો; તમારી પ્રતિજ્ઞા વ્યર્થ ન થવા દો.
Verse 128
यावल्लोका वदिष्यंति मत्कथां वानरर्षभ । तावत्त्वं धारय प्राणान्प्रतिज्ञां प्रतिपालयन्
હે વાનરશ્રેષ્ઠ! જ્યાં સુધી લોકોમાં મારી કથા કહેવાશે, ત્યાં સુધી તું પ્રાણ ધારણ કર; પ્રતિજ્ઞાનું નિષ્ઠાપૂર્વક પાલન કરતો રહેજે.
Verse 129
मैन्दश्च द्विविदश्चैव अमृतप्राशनावुभौ । यावल्लोका धरिष्यंति तावदेतौ धरिष्यतः
મૈંદ અને દ્વિવિદ—બન્ને અમૃતપાન કરનાર—જ્યાં સુધી લોકો ટકશે, ત્યાં સુધી આ બે પણ ટકી રહેશે.
Verse 130
पुत्रपौत्राश्च येऽस्माकं तान्रक्षन्त्विह वानराः । एवमुक्त्वा तु काकुत्स्थः सर्वानथ च वानरान् । मया सार्धं प्रयातेति तदा तान्राघवोऽब्रवीत्
અમારા પુત્રો અને પૌત્રોની અહીં વાનરો રક્ષા કરે. એમ કહી કાકુત્સ્થ (રામ) એ સર્વ વાનરોને કહ્યું—મારી સાથે પ્રસ્થાન કરો—એવું રાઘવે કહ્યું.
Verse 131
प्रभातायां तु शर्वर्य्यां पृथुवक्षा महाभुजः । रामः कमलपत्राक्षः पुरोधसमथाब्रवीत्
રાત્રિ પ્રભાતમાં ફેરવાતાં, વિશાળવક્ષ, મહાબાહુ, કમલપત્રનેત્ર શ્રીરામે ત્યારે પોતાના પુરોહિતને કહ્યું।
Verse 132
अग्निहोत्राणि यांत्वग्रे दीप्यमानानि सर्वशः । वाजपेयातिरात्राणि निर्यातु च ममाग्रतः
મારા આગળ સર્વત્ર પ્રજ્વલિત અગ્નિહોત્ર અગ્નિઓ ચાલે; અને વાજપેય તથા અતિરાત્ર યજ્ઞો પણ મારા અગ્રે પ્રસ્થાન કરે।
Verse 133
ततो वसिष्ठस्तेजस्वी सर्वं निश्चित्य चेतसा । चकार विधिवत्कर्म महाप्रास्थानिकं विधिम्
પછી તેજસ્વી વશિષ્ઠે મનમાં સર્વ નક્કી કરીને, વિધિપૂર્વક મહાપ્રસ્થાનનો મહાન વિધાનરૂપ કર્મ સંપન્ન કર્યું।
Verse 134
ततः क्षौमाम्बरधरो ब्रह्मचर्यसमन्वितः । कुशानादाय पाणिभ्यां महाप्रस्थानमुद्यतः
પછી ક્ષૌમવસ્ત્ર ધારણ કરીને, બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિત રહી, બંને હાથમાં કુશ લઈને, તે મહાપ્રસ્થાન માટે ઉદ્યત થયો।
Verse 135
न व्याहरच्छुभं किंचिदशुभं वा नरेश्वरः । निष्क्रम्य नगरात्तस्मात्सागरादिव चंद्रमाः
નરેશ્વરે ન તો શુભ, ન તો અશુભ—કંઈ પણ ઉચ્ચાર્યું નહીં; તે નગરમાંથી નીકળી, સાગરમાંથી ઉદિત ચંદ્રની જેમ પ્રકાશિત થયો।
Verse 136
रामस्य सव्यपार्श्वे तु सपद्मा श्रीः समाश्रिता । दक्षिणे ह्रीर्विशालाक्षी व्यवसायस्तथाग्रतः
રામના ડાબા પાર्श્વે પદ્મધારિણી શ્રી વિરાજમાન હતી; જમણે વિશાલનેત્રા હ્રી (લજ્જા) હતી, અને આગળ વ્યવસાય (દૃઢ પ્રયત્ન) ચાલતો હતો.
Verse 137
नानाविधायुधान्यत्र धनुर्ज्याप्रभृतीनि च । अनुव्रजंति काकुत्स्थं सर्वे पुरुष विग्रहाः
ત્યાં ધનુષ્ય-જ્યા વગેરે નાનાવિધ આયુધો પુરુષરૂપ ધારણ કરીને કાકુત્સ્થને અનુસરી ચાલ્યા; સર્વે દેહધારી બની તેમની સાથે ગયા.
Verse 138
वेदो ब्राह्मणरूपेण सावित्री सव्यदक्षिणे । ओंकारोऽथ वषङ्कारः सर्वे रामं तदाऽव्रजन्
વેદ બ્રાહ્મણરૂપે પ્રગટ થયો; સાવિત્રી ડાબે-જમણે સહચરી રહી; તેમજ ઓંકાર અને વષટ્કાર—આ સર્વે ત્યારે રામને અનુસર્યા.
Verse 139
ऋषयश्च महात्मानः सर्वे चैव महीधराः । अनुगच्छन्ति काकुत्स्थं स्वर्गद्वारमुपस्थितम्
પર્વત સમ અચલ મહાત્મા ઋષિઓ સૌ કાકુત્સ્થને અનુસરી ચાલ્યા; જાણે સ્વર્ગનું દ્વાર જ તેમના સમક્ષ ઉપસ્થિત થયું હોય.
Verse 140
तथानुयांति काकुत्स्थमंतःपुरगताः स्त्रियः । सवृद्धाबालदासीकाः सपर्षद्द्वाररक्षकाः
એ જ રીતે અંતઃપુરની સ્ત્રીઓ પણ કાકુત્સ્થને અનુસરી ચાલ્યાં—વૃદ્ધાઓ, બાળકો, દાસીઓ, સભાસદ-પરિચારકો તથા દ્વારરક્ષકો સહિત.
Verse 141
सान्तःपुरश्च भरतः शत्रुघ्नसहितो ययौ । रामं व्रजंतमागम्य रघुवंशमनुव्रताः
અંતઃપુર સહિત ભરત પણ શત્રુઘ્ન સાથે નીકળ્યો. પ્રસ્થાન કરતા રામને પહોંચી, રઘુવંશના ધર્મવ્રતને અનુસરી તે રામના અનુગામી બન્યો.
Verse 142
ततो विप्रा महात्मानः साग्निहोत्राः समंततः । सपुत्रदाराः काकुत्स्थमनुगच्छति सर्वशः
પછી સર્વ દિશાઓમાંથી મહાત્મા બ્રાહ્મણો—અગ્નિહોત્ર પાલન કરનાર—પુત્રો અને પત્નીઓ સહિત, સર્વ રીતે કાકુત્સ્થને અનુસરવા લાગ્યા.
Verse 143
मंत्रिणो भृत्ययुक्ताश्च सपुत्राः सहबांधवाः । सर्वे ते सानुगाश्चैव ह्यनु गच्छंति राघवम्
મંત્રીઓ પણ સેવકો સાથે, પુત્રો અને બંધુજનો સહિત—તેઓ સૌ પોતાના અનુચરો સાથે રાઘવને અનુસરવા લાગ્યા.
Verse 144
ततः सर्वाः प्रकृतयो हृष्टपुष्टजनावृताः । गच्छंतमनुगच्छंतिराघवं गुणरंजिताः
પછી હર્ષિત અને સમૃદ્ધ જનસમૂહથી ઘેરાયેલી સર્વ પ્રજાઓ, તેમના ગુણોથી રંજિત થઈ, જતા રાઘવને અનુસરવા લાગી.
Verse 145
तथा प्रजाश्च सकलाः सपुत्राश्च सवबांधवाः । राघवस्यानुगाश्चासन्दृष्ट्वा विगतकल्मषम्
એ જ રીતે સર્વ પ્રજાજનો પણ—પુત્રો અને બંધુજનો સહિત—કલ્મષરહિત રાઘવને જોઈ તેમના અનુગામી બની ગયા.
Verse 146
स्नाताः शुक्लाम्बरधराः सर्वे प्रयतमानसाः । कृत्वा किलकिलाशब्दमनुयाताश्च राघवम्
બધાએ સ્નાન કરીને શ્વેત વસ્ત્રો ધારણ કર્યા, મનને સંયમિત રાખ્યું; અને આનંદઘોષ કરતાં રાઘવને અનુસર્યા।
Verse 147
न कश्चित्तत्र दीनोऽभून्न भीतो नातिदुःखितः । प्रहृष्टा मुदिताः सर्वे वभूवुः परमाद्भुताः
ત્યાં કોઈ દીન ન હતો, કોઈ ભીત ન હતો, કોઈ અતિશય દુઃખિત પણ ન હતો. બધા હર્ષિત અને આનંદિત હતા—દૃશ્ય પરમ અદ્ભુત હતું।
Verse 148
द्रष्टुकामाश्च निर्वाणं राज्ञो जनपदास्तथा । संप्राप्तास्तेऽपि दृष्ट्वैव नभोमार्गेण चक्रिणम्
રાજાના નિર્વાણનું દર્શન કરવા ઇચ્છતા આસપાસના જનપદોના લોકો પણ ત્યાં આવ્યા; અને આકાશમાર્ગે ગમન કરતા ચક્રવર્તીને જોતા જ તેમનું પણ પ્રયોજન સિદ્ધ થયું।
Verse 149
ऋक्षवानररक्षांसि जनाश्च पुरवासिनः । आगत्य परया भक्त्या पृष्ठतः समुपाययुः
ઋક્ષ, વાનર અને રાક્ષસો તેમજ નગરવાસી લોકો—બધા આવ્યા અને પરમ ભક્તિથી (રાઘવના) પીછેહઠે ચાલ્યા।
Verse 150
तानि भूतानि नगरे ह्यन्तर्धानगतान्यपि । राघवं तेऽप्यनुययुः स्वर्गद्वारमुपस्थितम्
નગરમાં રહેલા તે ભૂતપ્રાણી—અંતર્ધાન થયેલા પણ—સ્વર્ગદ્વાર સામે ઉપસ્થિત થતાં રાઘવને પણ અનુસર્યા।
Verse 151
यानि पश्यंति काकुत्स्थं स्थावराणि चराणि च । सत्त्वानि स्वर्गगमने मतिं कुर्वंति तान्यपि
સ્થાવર કે ચર—જે જે પ્રાણીઓએ કાકુત્સ્થનું દર્શન કર્યું, તેઓ પણ સ્વર્ગગમન માટે પોતાની બુદ્ધિ પ્રેરિત કરવા લાગ્યા.
Verse 152
नासीत्सत्त्वमयोध्यायां सुसूक्ष्ममपि किंचन । यद्राघवं नानुयाति स्वर्गद्वारमुपस्थितम्
અયોધ્યામાં અતિ સૂક્ષ્મ પણ કોઈ પ્રાણી એવું ન હતું કે સ્વર્ગદ્વાર નજીક આવતાં રાઘવને અનુસરે નહિ.
Verse 153
अथार्द्धयोजनं गत्वा नदीं पश्चान्मुखो ययौ । सरयूं पुण्यसलिलां ददर्श रघुनंदनः
પછી અર્ધ યોજન જઈ તે નદી તરફ પાછું મુખ કરીને વળ્યો; અને રઘુનંદને પવિત્ર જળવાળી સરયૂનું દર્શન કર્યું.
Verse 154
अथ तस्मिन्मुहूर्ते तु ब्रह्मा लोकपितामहः । सर्वैः परिवृतो देवैरृषिभिश्च महात्मभिः । आययौ तत्र काकुत्स्थं स्वर्गद्वारमुपस्थितम्
એ જ ક્ષણે લોકપિતામહ બ્રહ્મા, સર્વ દેવો અને મહાત્મા ઋષિઓથી ઘેરાયેલા, ત્યાં આવ્યા—જ્યાં કાકુત્સ્થ સ્વર્ગદ્વારે ઉપસ્થિત હતા.
Verse 155
विमानशतकोटीभिर्दिव्याभिः सर्वतो वृतः । दीपयन्सर्वतो व्योम ज्योतिर्भूतमनुत्तमम्
દિવ્ય વિમાનની શતકોટીઓથી સર્વ તરફથી ઘેરાયેલા, તેમણે સર્વત્ર આકાશને પ્રકાશિત કર્યું અને અનુપમ જ્યોતિપુંજરૂપ બન્યા.
Verse 156
स्वयंप्रभैश्च तेजोभिर्महद्भिः पुण्यकर्मभिः । पुण्या वाता ववुस्तत्र गन्धवंतः सुखप्रदाः
ત્યાં પુણ્યકર્મોથી ઉત્પન્ન સ્વયંપ્રભ મહાન તેજ પ્રગટ થયું; અને સુગંધિત, સુખદાયક પવિત્ર પવનો વહેવા લાગ્યા।
Verse 157
सपुण्यपुष्पवर्षं च वायुयुक्तं महाजवम् । गन्धर्वैरप्सरोभिश्च तस्मिन्सूर्यौपस्थितः
ત્યાં મહાવેગી પવન સાથે પવિત્ર પુષ્પવર્ષા વરસી; અને ત્યાં ગંધર્વો તથા અપ્સરાઓ પણ (સન્માનાર્થે) ઉપસ્થિત થયા।
Verse 158
शरयूसलिलं रामः पद्भ्यां स समुपास्पृशत् । ततो ब्रह्मा सुरैर्युक्तः स्तोतुं समुपचक्रमे
પછી રામે પોતાના ચરણોથી સરયૂના જળને સ્પર્શ કર્યો; ત્યારબાદ દેવતાઓসহ બ્રહ્માએ તેમનું સ્તવન શરૂ કર્યું।
Verse 159
त्वं हि लोकपतिर्देव न त्वां जानाति कश्चन । अहं ते वै विशालाक्ष भूतपूर्वपरिग्रहः
હે દેવ! તમે જ લોકોના સ્વામી છો; તમારું યથાર્થ સ્વરૂપ કોઈ જાણતું નથી। હે વિશાલાક્ષ! હું તમારો જ છું—પ્રાચીનકાળથી સ્વીકારાયેલો તમારો સેવક।
Verse 160
त्वमचिंत्यं महद्भूतमक्षयं लोकसंग्रहे । यामिच्छसि महावीर्य तां तनुं प्रविश स्वकाम्
તમે અચિંત્ય, મહાન, અક્ષય તત્ત્વ છો—લોકવ્યવસ્થાના ધારક। હે મહાવીર્ય! તમારી ઇચ્છા મુજબ જે તનુમાં ઇચ્છો, તેમાં પ્રવેશ કરો।
Verse 161
पितामहस्य वचनादिदमेवाविशत्स्वयम् । सुदिव्यं वैष्णवं तेजः संसारं स सहानुजः । ततो विष्णुतनुन्देवाः पूजयन्तः सुरोत्तमम्
પિતામહના વચનથી તે પરમ દિવ્ય વૈષ્ણવ તેજ સ્વયં, અનુજ સહિત, આ સંસારમાં પ્રવેશ્યું. ત્યારબાદ દેવોએ દેવોત્તમ એવા તે વિષ್ಣુ-તનુની પૂજા કરીને આદરપૂર્વક વંદન કર્યું.
Verse 162
साध्या मरुद्गणाश्चैव सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः । ये च दिव्या ऋषिगणा गन्धर्वाप्सरसस्तथा । सुपर्णा नागयक्षाश्च दैत्यदानवराक्षसाः
સાધ્યગણ, મરુદ્ગણ, ઇન્દ્રસહિત દેવસમૂહ—અગ્રે અગ્નિ; દિવ્ય ઋષિગણ; ગંધર્વો અને અપ્સરાઓ; સુપર્ણ, નાગ અને યક્ષ; તેમજ દૈત્ય, દાનવ અને રાક્ષસ પણ—
Verse 163
देवाः प्रहृष्टा मुदिताः सर्वे पूर्णमनोरथाः । साधुसाध्विति ते सर्वे त्रिदिवस्था बभाषिरे
બધા દેવો અત્યંત હર્ષિત અને આનંદિત થયા; સૌના મનોરથ પૂર્ણ થયા. ત્રિદિવમાં સ્થિત તેઓ સૌ ‘સાધુ! સાધુ!’ કહીને બોલ્યા.
Verse 164
अथ विष्णुर्महातेजाः पितामहमुवाच ह । एषां लोकं जनौघानां दातुमर्हसि सुव्रत
ત્યારે મહાતેજસ્વી વિષ્ણુએ પિતામહને કહ્યું—“હે સુવ્રત! આ જનસમૂહોને એક કલ્યાણમય લોક આપવો તને યોગ્ય છે.”
Verse 165
इमे तु सर्वे मत्स्नेहादायाताः सर्वमानवाः । भक्ताश्च भक्तिमन्तश्च त्यक्तात्मानोऽपि सर्वशः
આ બધા માનવો મારા પ્રત્યેના સ્નેહથી અહીં આવ્યા છે—ભક્ત છે, ભક્તિમાં અડગ છે, અને સર્વ રીતે આત્મસમર્પિત પણ છે.
Verse 166
तच्छ्रुत्वा विष्णुकथितं सर्वलोकेश्वरोऽब्रवीत् । लोकं सन्तानिकं नाम संस्थास्यंति हि मानवाः
વિષ્ણુએ કહેલું સાંભળી સર્વલોકેશ્વરે કહ્યું—માનવો નિશ્ચયે ‘સંતાનિક’ નામના લોકને પ્રાપ્ત કરશે।
Verse 167
स्वर्गद्वारेऽत्र वै तीर्थे राममेवानुचिन्तयन् । प्राणांस्त्यजति भक्त्या वै स संतानं परं लभेत्
અહીં ‘સ્વર્ગદ્વાર’ નામના તીર્થમાં જે ભક્તિપૂર્વક માત્ર રામનું સ્મરણ કરતાં પ્રાણ ત્યજે, તે પરમ ‘સંતાનિક’ ફળને પામે છે।
Verse 168
सर्वे संतानिकंनाम ब्रह्मलोकादनन्तरम् । वानराश्च स्वकां योनिं राक्षसाश्चापि राक्षसीम्
તેઓ બધા બ્રહ્મલોક પછીના ‘સંતાનિક’ નામના લોકને પ્રાપ્ત કરે છે; વાનરો પોતાની ઇચ્છિત યોનિ અને રાક્ષસો પણ રાક્ષસી ગતિ પામે છે।
Verse 169
यस्या विनिःसृता ये वै सुरासुरतनूद्भवाः । आदित्यतनयश्चैव सुग्रीवः सूर्यमण्डलम्
તે (સરયૂ/ગોપ્રતાર)માંથી દેવ-અસુર દેહજાત સત્તાઓ પ્રગટ થઈ; તેમજ આદિત્યપુત્ર સુગ્રીવ પણ સૂર્યમંડળসহ પ્રકટ થયો।
Verse 170
ऋषयो नागयक्षाश्च प्रयास्यन्ति स्वकारणम् । तथा ब्रुवति देवेशे गोप्रतारमुपस्थितम्
દેવેશ એમ બોલતા હતા ત્યારે ઋષિઓ, નાગો અને યક્ષો પોતપોતાના ધામે પ્રસ્થાન કરશે; તે વેળાએ ‘ગોપ્રતાર’ નામનું સ્થાન સામે ઉપસ્થિત થયું।
Verse 171
तज्जलं सरयूं भेजे परिपूर्णं ततो जलम् । अवगाह्य जलं सर्वे प्राणांस्त्यक्त्वा प्रहृष्टवत्
તે જળ સરયૂમાં ભળી ગયું અને નદીનું જળ સંપૂર્ણ ભરાઈ ગયું. સૌએ તે જળમાં અવગાહન કરીને, હર્ષિત થઈ, પ્રાણત્યાગ કર્યો.
Verse 172
मानुषं देहमुत्सृज्य ते विमानान्यथारुहन् । तिर्यग्योनिगता ये च प्रविश्य सरयूं तदा
માનવ દેહ ત્યજીને તેઓ પછી દિવ્ય વિમાનો પર આરોહણ કર્યા. અને જે તિર્યક્-યોનિ (પશુયોનિ)માં જન્મેલા હતા, તેઓ પણ તે સમયે સરયૂમાં પ્રવેશ કરીને એ જ ઉત્તમ ગતિ પામ્યા.
Verse 173
देहत्यागं च ते तत्र कृत्वा दिव्यवपुर्द्धराः । तथान्यान्यपि सत्त्वानि स्थावराणि चराणि च
તેઓએ ત્યાં દેહત્યાગ કરીને દિવ્ય સ્વરૂપ ધારણ કર્યું. તેમ જ અન્ય સત્ત્વો પણ—સ્થાવર અને ચર—તે અનुग્રહથી ઉન્નત થયા.
Verse 174
प्राप्य चोत्तमदेहं वै देवलोकमुपागमन् । तस्मिंस्तत्र समापन्ने वानरा ऋक्षराक्षसाः । तेऽपि प्रविविशुः सर्वे देहान्निक्षिप्य वै तदा
ઉત્તમ દેહ પ્રાપ્ત કરીને તેઓ નિશ્ચયે દેવલોકમાં ગયા. આ બનતાં વાનર, ઋક્ષ (રીંછ) અને રાક્ષસ પણ—બધાં જ—ત્યારે દેહ ત્યજીને ત્યાં પ્રવેશ્યા.
Verse 175
तदा स्वर्गं गताः सर्वे स्मृत्वा लोकगुरुं विभुम् । जगाम त्रिदशैः सार्द्धं रामो हृष्टो महामतिः
ત્યારે સૌએ લોકગુરુ એવા વિભુ પ્રભુનું સ્મરણ કરીને સ્વર્ગમાં ગમન કર્યું. મહામતિ શ્રીરામ હર્ષિત થઈ ત્રિદશો સાથે પ્રસ્થાન કર્યા.
Verse 176
अतस्तद्गोप्रताराख्यं तीर्थं विख्यातिमागतम् । गोप्रतारे परो मोक्षो नान्यतीर्थेषु विद्यते
અતએવ ‘ગોપ્રતાર’ નામનું તે તીર્થ જગતમાં પ્રસિદ્ધ થયું. ગોપ્રતારમાં પરમ મોક્ષ મળે છે; એવો મોક્ષ અન્ય તીર્થોમાં મળતો નથી.
Verse 177
जन्मान्तरशतैर्विप्र योगोऽयं यदि लभ्यते । मुक्तिर्भवति तत्त्वेकजन्मना लभ्यते न वा
હે વિપ્ર! જો આ યોગસિદ્ધિ સૈકડો જન્મો પછી જ મળે, તો મુક્તિ તો નિશ્ચયે થાય; પરંતુ તત્ત્વસ્થિતિ શું એક જ જન્મમાં મળે છે કે નહીં?
Verse 178
गोप्रतारे न सन्देहो हरिर्भक्त्या सुनिष्ठितः । एकेन जन्मनान्योऽपि योगमोक्षं च विन्दति
ગોપ્રતારમાં કોઈ સંશય નથી—ભક્તિથી હરિ ત્યાં દૃઢપણે પ્રતિષ્ઠિત છે. એક જ જન્મમાં બીજો કોઈ પણ યોગસિદ્ધિ અને મોક્ષ—બન્ને—પામે છે.
Verse 179
गोप्रतारे नरो विद्वान्योऽपि स्नाति सुनिश्चितः । विशत्यसौ परं स्थानं योगिनामपि दुर्लभम्
જે કોઈ વિદ્વાન પુરુષ દૃઢ શ્રદ્ધાથી ગોપ્રતારમાં સ્નાન કરે છે, તે નિશ્ચયે તે પરમ ધામમાં પ્રવેશ કરે છે, જે યોગીઓ માટે પણ દુર્લભ છે.
Verse 180
कार्तिक्यां च विशेषेण स्नातव्यं विजितेन्द्रियैः । कार्तिके मासि विप्रर्षे सर्वे देवाः सवासवाः । स्नातुमायान्त्ययोध्यायां गोप्रतारे विशेषतः
અને ખાસ કરીને કાર્તિકમાં, ઇન્દ્રિયજિતોએ સ્નાન કરવું જોઈએ. હે વિપ્રશ્રેષ્ઠ! કાર્તિક માસમાં ઇન્દ્ર સહિત સર્વ દેવતાઓ અયોધ્યામાં સ્નાન કરવા આવે છે—વિશેષ કરીને ગોપ્રતારમાં.
Verse 181
गोप्रतारसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । यत्र प्रयागराजोऽपि स्नातुमायाति कार्तिके
ગોપ્રતારા સમાન કોઈ તીર્થ ન ભૂતકાળમાં થયું, ન ભવિષ્યમાં થશે; જ્યાં કાર્તિક માસે તીર્થરાજ પ્રયાગ પણ સ્નાન કરવા આવે છે.
Verse 182
निष्पापः कलुषं त्यक्त्वा शुक्लांगः सितकंचुकः । शुद्ध्यर्थं साधुकामोऽसौ प्रयागे मुनिसत्तमः
એ મુનિશ્રેષ્ઠ પાપરહિત, કલુષતા ત્યજી, શ્વેત અંગોવાળા અને શ્વેત વસ્ત્રધારી બની, શુદ્ધિ તથા સદ્ગુણની ઇચ્છાથી પ્રયાગે આવે છે.
Verse 183
यानि कानि च तीर्थानि भूमौ दिव्यानि सुव्रत । कार्तिक्यां तानि सर्वाणि गोप्रतारे वसन्ति वै
હે સુવ્રત! ધરતી પર જે જે દિવ્ય તીર્થો છે, તે બધા કાર્તિકીમાં નિશ્ચયે ગોપ્રતારામાં વસે છે.
Verse 184
गोप्रतारे जपो होमः स्नानं दानं च शक्तितः । सर्वमक्षयतां याति श्रद्धया नियमव्रतम्
ગોપ્રતારામાં જપ, હોમ, સ્નાન અને દાન—પોતાની શક્તિ મુજબ—શ્રદ્ધા તથા નિયમવ્રતથી કરવાથી સર્વનું ફળ અક્ષય બને છે.
Verse 185
कार्तिके प्राप्य तद्यन्ति तीर्थानि सकलान्यपि । गोप्रतारं गमिष्यामः पापं त्यक्तुमितीच्छया
કાર્તિક આવતા સર્વ તીર્થો પણ ત્યાં તરફ પ્રસ્થાન કરે છે—‘પાપ ત્યાગવાની ઇચ્છાથી આપણે ગોપ્રતારામાં જઈએ’—એવો સંકલ્પ કરીને.
Verse 186
गोप्रतारे कृतं स्नानं सर्वपापप्रणाशनम् । गोप्रतारे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा गुप्तहरिं विभुम् । सर्वपापैः प्रमुच्येत नात्र कार्या विचारणा
ગોપ્રતારમાં કરેલું સ્નાન સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે. ગોપ્રતારમાં સ્નાન કરીને વિભુ ‘ગુપ્તહરી’ના દર્શન કરનાર મનુષ્ય સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે—અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી.
Verse 187
विष्णुमुद्दिश्य विप्राणां पूजनं च विशेषतः । कर्त्तव्यं श्रद्धया युक्तैः स्नानपूर्वं यतव्रतैः
વિષ્ણુને સ્મરીને વિશેષરૂપે બ્રાહ્મણોનું પૂજન કરવું જોઈએ. શ્રદ્ધાયુક્ત અને નિયમવ્રતધારી લોકોએ પહેલાં સ્નાન કરીને પછી આ કર્તવ્ય કરવું.
Verse 189
अन्नं बहुविधं हेम वासांसि विविधानि च । दातव्यानि हरेः प्राप्त्यै भक्त्या परमया युतैः
હરિની પ્રાપ્તિ માટે પરમ ભક્તિથી યુક્ત લોકોએ અનેક પ્રકારનું અન્ન, સોનું અને વિવિધ વસ્ત્રો દાન કરવા જોઈએ.
Verse 190
सूर्यग्रहे कुरुक्षेत्रे नर्मदायां शशिग्रहे । तुलादानस्य यत्पुण्यं तदत्र दीपदानतः
સૂર્યગ્રહણમાં કુરુક્ષેત્રે અથવા ચંદ્રગ્રહણમાં નર્મદાતટે તુલાદાનથી જે પુણ્ય મળે છે, તે જ પુણ્ય અહીં દીપદાનથી પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 191
घृतेन दीपको यस्य तिलतैले न वा पुनः । ज्वलते मुनिशार्दूल हयमेधेन तस्य किम्
હે મુનિશાર્દૂલ! જેના દીવો ઘીથી કે ફરી તલના તેલથી પ્રજ્વલિત થાય છે, તેને અશ્વમેધ યજ્ઞની શું જરૂર?
Verse 192
तेनेष्टं क्रतुभिः सर्वैः कृतं तीर्थावगाहनम् । दीपदानं कृतं येन कार्त्तिके केशवाग्रतः
જે કાર્તિક માસમાં કેશવના સમક્ષ દીપદાન કરે છે, તેણે જાણે સર્વ યજ્ઞો પૂર્ણ કર્યા હોય અને સર્વ તીર્થોમાં સ્નાન કર્યું હોય તેમ ફળ પામે છે।
Verse 193
नानाविधानि तीर्थानि भुक्तिमुक्तिप्रदानि च । गोप्रतारस्य तान्यत्र कलां नार्हंति षोडशीम्
ભોગ અને મોક્ષ આપનારાં અનેક પ્રકારનાં તીર્થો છે; પરંતુ અહીં તે ગોપ્રતારની મહિમાના સોળમા અંશને પણ સમાન નથી।
Verse 194
स्वर्णमल्पं च यो दद्याद्ब्राह्मणे वेदपारगे । शुभां गतिमवाप्नोति ह्यग्निवच्चैव दीप्यते
જે વેદપારંગત બ્રાહ્મણને થોડું પણ સોનું દાન આપે છે, તે શુભ ગતિ પામે છે અને અગ્નિ સમ તેજથી દીપ્ત થાય છે।
Verse 195
गोप्रताराभिधे तीर्थे त्रिलोकीविश्रुते द्विज । दत्त्वान्नं च विधानेन न स भूयोऽभिजायते
હે દ્વિજ! ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ ગોપ્રતાર નામના તીર્થમાં જે વિધાનપૂર્વક અન્નદાન કરે છે, તે ફરી જન્મ લેતો નથી।
Verse 196
तत्र स्नानं तु यः कुर्याद्विप्रान्संतर्पयेन्नरः । सौत्रामणेश्च यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः
જે ત્યાં સ્નાન કરે છે અને બ્રાહ્મણોને સંતોષે છે, તે મનુષ્ય સૌત્રામણિ યજ્ઞનું ફળ પ્રાપ્ત કરે છે।
Verse 197
एकाहारस्तु यस्तिष्ठेन्मासं तत्र यतव्रतः । यावज्जीवकृतं पापं सहसा तस्य नश्यति
જે મનુષ્ય ત્યાં એક માસ સુધી યતવ્રત રહીને દિવસે એક જ વાર આહાર કરે છે, તેના જીવનભરના સંચિત પાપ તત્કાળ નાશ પામે છે।
Verse 198
अग्निप्रवेशं ये कुर्युर्गोप्रतारे विधानतः । ते विशंति पदं विष्णोर्निःसंदग्धं तपोधन
હે તપોધન! જે લોકો વિધાન મુજબ ગોપ્રતાર ખાતે અગ્નિપ્રવેશ કરે છે, તેઓ દગ્ધ થયા વિના વિષ્ણુના પરમ પદમાં પ્રવેશ કરે છે।
Verse 199
कुर्वंत्यनशनं येऽत्र विष्णुभक्त्या सुनिश्चिताः । न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि
અહીં વિષ્ણુભક્તિથી દૃઢ નિશ્ચય કરીને જે અનશન (પ્રાણત્યાગ સુધી ઉપવાસ) કરે છે, તેમને કરોડો-સો કલ્પો સુધી પણ પુનરાવર્તન થતું નથી।
Verse 200
अर्चयेद्यस्तु गोविंदं गोप्रतारे हि मानवः । दशसौवर्णिकं पुण्यं गोप्रतारे प्रकथ्यते
હે માનવ! ગોપ્રતાર નામના પવિત્ર તીર્થમાં જે ગોવિંદની અર્ચના કરે છે, ગોપ્રતારમાં તે અર્ચનનું ફળ દસ સુવર્ણદાન સમાન પુણ્ય કહેવાય છે।
Verse 201
अग्निहोत्रफलो धूपो गोविंदस्य समर्पितः । भूमिदानेन सदृशं गंधदानफलं स्मृतम्
ગોવિંદને અર્પિત ધૂપ અગ્નિહોત્રનું ફળ આપે છે; અને ગંધદાનનું પુણ્ય ભૂમિદાન સમાન ગણાયું છે।
Verse 202
अत्यद्भुतमिदं विद्वन्स्थानमेतत्प्रकीर्तितम् । कार्त्तिक्यां तु विशेषेण अत्र स्नात्वा शुचिव्रतः
હે વિદ્વાન! આ સ્થાન અતિ અદ્ભુત તરીકે પ્રકીર્તિત છે. વિશેષ કરીને કાર્તિક માસમાં અહીં સ્નાન કરીને જે શુચિવ્રત પાળે છે…