Adhyaya 2

Verse 1

सूत उवाच । अगस्त्यमुनिरित्युक्त्वा चक्रतीर्थाश्रयां कथाम् । विभोर्विष्णुहरेश्चापि पुनराह द्विजोत्तमाः

સૂત બોલ્યા—ચક્રતીર્થને આશ્રયેલી કથા તથા મહાવિભુ વિષ્ણુ-હરિનું વર્ણન કહીને, હે દ્વિજોત્તમો, અગસ્ત્ય મુનિ ફરીથી બોલ્યા।

Verse 2

अगस्त्य उवाच । पुरा ब्रह्मा जगत्स्रष्टा विज्ञाय हरिमच्युतम् । अयोध्यावासिनं देवं तत्र चक्रे स्थितिं स्वयम्

અગસ્ત્ય બોલ્યા—પ્રાચીન કાળે જગત્સ્રષ્ટા બ્રહ્માએ અચ્યુત હરિને જાણી, અયોધ્યાવાસી તે દેવને ત્યાં સ્વયં પ્રતિષ્ઠિત કર્યો।

Verse 3

आगत्य कृतवांस्तत्र यात्रां ब्रह्मा यथाविधि । यज्ञं च विधिवच्चक्रे नानासंभारसंयुतम्

ત્યાં આવી બ્રહ્માએ યથાવિધિ યાત્રા-વિધિ કરી; અને અનેક સંભારોથી યુક્ત યજ્ઞ પણ નિયમપૂર્વક કર્યો।

Verse 4

ततः स कृतवांस्तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः । कुण्डं स्वनाम्ना विपुलं नानादेवसमन्वितम्

ત્યારબાદ લોકપિતામહ બ્રહ્માએ ત્યાં પોતાના નામે પ્રસિદ્ધ એક વિશાળ કુંડ રચ્યું, જે અનેક દેવતાઓથી સમન્વિત હતું।

Verse 5

विस्तीर्णजलकल्लोलकलितं कलुषापहम् । कुमुदोत्पलकह्लारपुंडरीककुलाकुलम्

તે કુંડ વિસ્તીર્ણ જળતરંગોથી શોભિત, કલુષ હરણ કરનારું હતું; અને કુમુદ, ઉત્પલ, કહ્લાર તથા પુન્ડરીકના સમૂહોથી ભરપૂર હતું।

Verse 6

हंससारसचक्राह्व विहंगममनोहरम् । तटांतविटपोल्लासि पतत्त्रिगणसंकुलम्

તે હંસ, સારસ અને ચક્રાહ્વ વગેરે પક્ષીઓથી મનોહર હતું; કાંઠે ફેલાયેલી ડાળીઓ શોભતી હતી અને તીર પ્રદેશ પક્ષીગણથી ભરેલો હતો।

Verse 7

तत्र कुण्डे सुराः सर्वे स्नाताः शुद्धिसमन्विताः । बभूवुरद्धा विगतरजस्का विमलत्विषः

ત્યાં તે પવિત્ર કુંડમાં સર્વ દેવતાઓએ સ્નાન કર્યું અને શુદ્ધિથી યુક્ત થયા. નિશ્ચયે તેમનો કલુષ-રજ દૂર થયો અને તેઓ નિર્મળ તેજથી પ્રકાશિત થયા.

Verse 8

तदाश्चर्य्यं महद्दृष्ट्वा ते सर्वे सहसा सुराः । ब्रह्माणं प्रणिपत्योचुर्भक्त्या प्रांजलयस्तदा

તે મહાન આશ્ચર્ય જોઈ સર્વ દેવતાઓ સહસા બ્રહ્માને પ્રણામ કરીને, હાથ જોડીને, ભક્તિપૂર્વક ત્યારે બોલ્યા.

Verse 9

देवा ऊचुः । भगवन्ब्रूहि तत्त्वेन माहात्म्यं कमलासन । अस्य कुण्डस्य सकलं खातस्य विमलत्विषः

દેવોએ કહ્યું— હે ભગવન, હે કમલાસન! આ ખોદાયેલ, નિર્મળ તેજવાળા કુંડનું સંપૂર્ણ મહાત્મ્ય અમને તત્ત્વથી કહો.

Verse 10

अत्र स्नानेन सर्वेषामस्माकं विगतं रजः । महदाश्चर्यमेतस्य दृष्ट्वा कुंडस्य विस्मिताः । सर्वे वयं सुरश्रेष्ठ कृपया त्वमतो वद

અહીં સ્નાન કરવાથી અમારાં સૌનાં રજ (કલુષ) દૂર થઈ ગયું છે. આ કુંડનું મહાન આશ્ચર્ય જોઈ અમે વિસ્મિત છીએ. હે સૂરશ્રેષ્ઠ, કૃપા કરીને તેથી કહો.

Verse 11

ब्रह्मोवाच । शृण्वन्तु सर्वे त्रिदशाः सावधानाः सविस्मयाः । कुण्डस्यैतस्य माहात्म्यं नानाफलसमन्वितम्

બ્રહ્માએ કહ્યું— હે ત્રિદશો, તમે સૌ વિસ્મયসহિત સાવધાન થઈ સાંભળો; આ કુંડનું મહાત્મ્ય નાનાવિધ ફળોથી સમન્વિત છે.

Verse 12

अत्र स्नानेन विधिवत्पापात्मानोऽपि जंतवः । विमानं हंससंयुक्तमास्थाय रुचिरांबराः । निवसंति ब्रह्मलोके यावदाभूतसंप्लवम्

અહીં વિધિપૂર્વક સ્નાન કરવાથી પાપી સ્વભાવવાળા જીવો પણ હંસયુક્ત દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કરીને, તેજસ્વી વસ્ત્રો ધારણ કરી, ભૂતપ્રલય સુધી બ્રહ્મલોકમાં નિવાસ કરે છે।

Verse 13

अत्र दानेन होमेन यथाशक्त्या सुरोत्तमाः । तुलाश्वमेधयोः पुण्यं प्राप्नुयुर्मुनिसत्तम

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! અહીં યથાશક્તિ દાન અને અગ્નિહોમ કરવાથી દેવોત્તમોને પણ તુલાદાન તથા અશ્વમેધ યજ્ઞ સમાન પુણ્ય પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 14

ममास्मिन्सरसि श्रीमाञ्जायते स्नानतो नरः । तस्मादत्र विधानेन स्नानं दानं जपादिकम्

મારા આ સરોવરમાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય શ્રીમાન અને સમૃદ્ધ બને છે. તેથી અહીં વિધાનપૂર્વક સ્નાન, દાન, જપ વગેરે આચરવા જોઈએ।

Verse 15

सर्वयज्ञसमं स्याद्वै महापातकनाशनम् । ब्रह्मकुण्डमिति ख्यातिमितो यास्यत्यनुत्तमाम्

આ તીર્થ સર્વ યજ્ઞ સમાન ફળદાયક અને મહાપાતકનાશક થશે; આજથી તેને ‘બ્રહ્મકુંડ’ નામે અનુત્તમ ખ્યાતિ પ્રાપ્ત થશે।

Verse 16

अस्मिन्कुण्डे च सांनिध्यं भविष्यति सदा मम । कार्त्तिके शुक्लपक्षस्य चतुर्दश्यां सुरोत्तमाः

આ કુંડમાં મારું સાન્નિધ્ય સદા રહેશે; અને હે દેવોત્તમો! કાર્તિક માસના શુક્લપક્ષની ચતુર્દશીએ…

Verse 17

यात्रा भविष्यति सदा सुराः सांवत्सरी मम । शुभप्रदा महापापराशिनाशकरी तदा

હે દેવો! મારી આ વાર્ષિક તીર્થયાત્રા સદા થશે; તે શુભફળ આપનારી છે અને તે સમયે મહાપાપના ઢગલાનો નાશ કરનારી છે.

Verse 18

स्वर्णं चैव सदा देयं वासांसि विविधानि च । निजशक्त्या प्रकर्तव्या सुरास्तृप्तिर्द्विजन्मनाम्

સુવર્ણ સદા દાન આપવું જોઈએ અને વિવિધ પ્રકારનાં વસ્ત્રો પણ; પોતાની શક્તિ પ્રમાણે અર્પણ કરવું, જેથી દેવો તૃપ્ત થાય અને દ્વિજજન સંતોષ પામે.

Verse 19

अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वा देवदेवोऽयं ब्रह्मा लोकपितामहः । अन्तर्दधे सुरैः सार्द्धं तीर्थं दृष्ट्वा तपोधन

અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે તપોધન! આમ કહી દેવદેવ, લોકપિતામહ બ્રહ્મા, તીર્થનું દર્શન કરીને દેવો સાથે અંતર્ધાન થયા.

Verse 20

तदाप्रभृति तत्कुण्डं विख्यातं परमं भुवि । चक्रतीर्थाच्च पूर्वस्यां दिशि कुण्डं स्थितं महत्

ત્યાંથી તે કુંડ પૃથ્વી પર પરમ વિખ્યાત બન્યું; ચક્રતીર્થના પૂર્વ દિશામાં તે મહાન કુંડ સ્થિત છે.

Verse 21

सूत उवाच । इत्युक्त्वा स तपोराशिरगस्त्यः कुंभसंभवः । पुनः पृष्टो मुनिवरो व्यासायावीवदत्कथाम्

સૂત બોલ્યા—આમ કહી તપોરાશિ, કુંભસમ્ભવ અગસ્ત્ય, ફરી પૂછવામાં આવતા મુનિવરે વ્યાસને આ કથા કહી સંભળાવી.

Verse 22

अगस्त्य उवाच । अन्यच्छृणु महाभाग तीर्थं दुष्कृतिदुर्ल्लभम् । ऋणमोचनसंज्ञं तु सरयूतीरसंगतम्

અગસ્ત્યે કહ્યું—હે મહાભાગ! વધુ સાંભળ; સરયૂના તટ સાથે જોડાયેલું ‘ઋણમોચન’ નામનું તે તીર્થ દુષ્કર્મીઓ માટે દુર્લભ છે.

Verse 23

ब्रह्मकुण्डान्मुनिवर धनुःसप्तशतेन च । पूर्वोत्तरदिशाभागे संस्थितं सरयूजले

હે મુનિવર! બ્રહ્મકુંડથી સાતસો ધનુષ જેટલા અંતરે, ઈશાન ખૂણે, તે સરયૂના જળમાં સ્થિત છે.

Verse 24

तत्र पूर्वं मुनिवरो लोमशो नाम नामतः । तीर्थयात्राप्रसंगेन स्नानं चक्रे विधानतः

ત્યાં પહેલાં લોમશ નામે પ્રસિદ્ધ મહામુનિએ તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે વિધિપૂર્વક સ્નાન કર્યું હતું.

Verse 25

ततः स ऋणनिर्मुक्तो बभूव गतकल्मषः । तदाश्चर्यं महद्दृष्ट्वा मुनीन्सानन्दमब्रवीत्

પછી તે ઋણમુક્ત થયો અને પાપરહિત બન્યો. તે મહાન આશ્ચર્ય જોઈને આનંદથી તેણે મુનિઓને કહ્યું.

Verse 26

पश्यन्त्वेतस्य महतो गुणांस्तीर्थवरस्य वै । भुजावूर्ध्वं तथा कृत्वा हर्षेणाहाऽश्रुलोचनः

“આ શ્રેષ્ઠ તીર્થના મહાન ગુણો જુઓ!” એમ કહી તેણે બાહુઓ ઊંચા કર્યા; હર્ષથી તેની આંખો અશ્રુભરી થઈ ગઈ.

Verse 27

लोमश उवाच । ऋणमोचनसंज्ञं तु तीर्थमेतदनुत्तमम् । यत्र स्नानेन जंतूनामृणनिर्यातनं भवेत्

લોમશ બોલ્યા—આ અનુત્તમ તીર્થ ‘ઋણમોચન’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. અહીં સ્નાન કરવાથી દેહધારી જીવોનું ઋણબંધન છૂટી જાય છે.

Verse 28

ऐहिकं पारलौकिक्यं यदृणत्रितयं नृणाम् । तत्सर्वं स्नानमात्रेण तीर्थेऽस्मिन्नश्यति क्षणात्

મનુષ્યોનું ઐહિક અને પારલૌકિક એવું જે ત્રિવિધ ઋણ હોય, તે બધું આ તીર્થમાં માત્ર સ્નાનથી ક્ષણમાં નાશ પામે છે.

Verse 29

सर्वतीर्थोत्तमं चैतत्सद्यः प्रत्ययकारकम् । मया चास्य फलं सम्यगनुभूतमृणादिह

આ તીર્થ સર્વ તીર્થોમાં ઉત્તમ છે અને તત્કાળ પ્રત્યય કરાવનારું છે. મેં અહીં તેનું ફળ યોગ્ય રીતે અનુભવ્યું છે—ઋણમોચન.

Verse 30

तस्मादत्र विधानेन स्नानं दानं च शक्तितः । कर्त्तव्यं श्रद्धया युक्तैः सर्वदा फलकांक्षिभिः

અતએવ અહીં વિધાનપૂર્વક સ્નાન અને દાન પોતાની શક્તિ મુજબ કરવું જોઈએ. ફળની ઇચ્છા ધરાવનારોએ સદા શ્રદ્ધાસહિત કરવું જોઈએ.

Verse 31

स्नातव्यं च सुवर्णं च देयं वस्त्रादि शक्तितः

સ્નાન કરવું જોઈએ; તેમજ શક્તિ મુજબ સોનું અને વસ્ત્રાદિનું દાન પણ કરવું જોઈએ.

Verse 32

अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वा तीर्थमाहात्म्यं लोमशो मुनिसत्तमः । अन्तर्दधे मुनिश्रेष्ठः स्तुवंस्तीर्थगुणान्मुदा

અગસ્ત્ય બોલ્યા—આ રીતે તીર્થનું માહાત્મ્ય કહીને, મુનિઓમાં શ્રેષ્ઠ લોમશ આનંદપૂર્વક તીર્થગુણોની સ્તુતિ કરતાં અંતર્ધાન થયા।

Verse 33

इत्येतत्कथितं विप्र ऋणमोचनसंज्ञकम् । यत्र स्नानेन जन्तूनामृणं नश्यति तत्क्षणात् । ऋणमोचनतीर्थं तु पूर्वतः सरयूजले

હે વિપ્ર! આ ‘ઋણમોચન’ નામનું તીર્થ કહેવાયું છે; જ્યાં સ્નાન કરવાથી જીવોનું ઋણ તે ક્ષણે જ નાશ પામે છે. આ ઋણમોચન તીર્થ સરયૂના જળમાં પૂર્વ તરફ છે।

Verse 34

धनुर्द्विशत्या तीर्थं च पापमोचनसंज्ञकम् । सर्वपापविशुद्धात्मा तत्र स्नानेन मानवः । जायते तत्क्षणादेव नात्र कार्या विचारणा

બે સો ધનુષના અંતરે ‘પાપમોચન’ નામનું તીર્થ છે. ત્યાં સ્નાન કરવાથી મનુષ્ય તે ક્ષણે જ સર્વ પાપોથી શુદ્ધાત્મા બને છે; તેમાં વિચાર કરવાની જરૂર નથી।

Verse 35

मया तत्र मुनिश्रेष्ठ दृष्टं माहात्म्यमुत्तमम्

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! ત્યાં મેં તે ઉત્તમ માહાત્મ્યને સ્વયં જોયું છે।

Verse 36

पांचालदेशसंभूतो नाम्ना नरहरिर्द्विजः । असत्संगप्रभावेन पापात्मा समजायत

પાંચાલ દેશમાં જન્મેલો નરહરી નામનો એક દ્વિજ, અસત્સંગના પ્રભાવથી પાપાત્મા બની ગયો।

Verse 37

नाना विधानि पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च । कृतवान्पापिसंगेन त्रयीमार्गविनिन्दकः

પાપીઓની સંગતથી તેણે બ્રહ્મહત્યાદિ અનેક પ્રકારનાં પાપો કર્યા અને ત્રયી-વેદમાર્ગનો નિંદક બન્યો।

Verse 38

स कदाचित्साधुसंगात्तीर्थयात्राप्रसंगतः । अयोध्यामागतो विप्र महापातककृद्द्विजः

હે વિપ્ર! ક્યારેક સાધુસંગ અને તીર્થયાત્રાના પ્રસંગે, મહાપાતક કરનાર તે દ્વિજ પણ અયોધ્યામાં આવ્યો।

Verse 39

पापमोचनतीर्थे तु स्नातः सत्संगतो द्विजः । पापराशिर्विनष्टोऽस्य निष्पापः समभूत्क्षणात्

પાપમોચન તીર્થમાં સ્નાન કરીને અને સત્સંગથી તે દ્વિજની પાપરાશિ નષ્ટ થઈ; તે ક્ષણમાં નિષ્પાપ થયો।

Verse 40

दिवः पपात तन्मूर्ध्नि पुष्पवृष्टिर्मुनीश्वर । दिव्यं विमानमारुह्य विष्णुलोके गतो द्विजः

હે મુનીશ્વર! આકાશમાંથી તેના મસ્તક પર પુષ્પવૃષ્ટિ થઈ; દિવ્ય વિમાનમાં આરોહણ કરીને તે દ્વિજ વિષ્ણુલોકમાં ગયો।

Verse 41

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं मया च द्विजपुंगव । श्रद्धया परया तत्र कृतं स्नानं विशेषतः

હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! તે મહાન આશ્ચર્ય જોઈને મેં પણ ત્યાં પરમ શ્રદ્ધાથી, વિશેષ વિધિપૂર્વક, સ્નાન કર્યું।

Verse 42

माघकृष्णचतुर्दश्यां तत्र स्नानं विशेषतः । दानं च मनुजैः कार्य्यं सर्वपापविशुद्धये

માઘ માસના કૃષ્ણપક્ષની ચતુર્દશીએ ત્યાં સ્નાન વિશેષ ફળદાયક છે; અને સર્વ પાપોની સંપૂર્ણ શુદ્ધિ માટે મનુષ્યોએ દાન પણ કરવું જોઈએ.

Verse 43

अन्यदा तु कृते स्नाने सर्वपापक्षयो भवेत्

અને અન્ય સમયમાં પણ સ્નાન કરવાથી સર્વ પાપોનો ક્ષય થાય છે.

Verse 44

पापमोचनतीर्थे तु पूर्वं तु सरयूजले । धनुःशतप्रमाणेन वर्त्तते तीर्थमुत्तमम्

પાપમોચન તીર્થમાં—સરયૂના જળમાં પૂર્વ ભાગે—આ ઉત્તમ તીર્થ સો ધનુષના પ્રમાણ જેટલું વિસ્તરેલું છે.

Verse 45

सहस्रधारासंज्ञं तु सर्वकिल्बिषनाशनम् । यस्मिन्रामाज्ञया वीरो लक्ष्मणः परवीरहा । प्राणानुत्सृज्य योगेन ययौ शेषात्मतां पुरा

આ તીર્થ ‘સહસ્રધારા’ નામે પ્રસિદ્ધ છે, જે સર્વ કલ્મષનો નાશ કરે છે. ત્યાં પૂર્વકાળે રામની આજ્ઞાથી પરાક્રમી, શત્રુવીરહંતક લક્ષ્મણે યોગથી પ્રાણ ત્યજી શેષ (અનંત) સ્વરૂપ પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 46

सार्द्धंहस्तत्रयेणैव प्रमाणं धनुषो विदुः । चतुर्भिर्हस्तकैः संख्या दण्ड इत्यभिधीयते

વિદ્વાનો ‘ધનુષ’નું પ્રમાણ સાડા ત્રણ હાથ માને છે; અને ચાર હાથની ગણતરીને ‘દંડ’ કહેવામાં આવે છે.

Verse 47

सूत उवाच । इत्थं तदा समाकर्ण्य कुम्भयोनिमुनेस्तदा । कृष्णद्वैपायनो व्यासः पुनः पप्रच्छ कौतुकात्

સૂત બોલ્યા—આ રીતે કુંભયોનિ મુનિ અગસ્ત્યના વચનો સાંભળી, કૃષ્ણદ્વૈપાયન વ્યાસે કૌતૂહલવશ ફરીથી તેમને પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 48

व्यास उवाच । सहस्रधारामाहात्म्यं विस्तराद्वद सुव्रत । शृण्वंस्तीर्थस्य माहात्म्यं न तृप्यति मनो मम

વ્યાસ બોલ્યા—હે સુવ્રત, સહસ્રધારાનું માહાત્મ્ય વિસ્તારે કહો. આ તીર્થની મહિમા સાંભળતાં સાંભળતાં પણ મારું મન તૃપ્ત થતું નથી।

Verse 49

अगस्त्य उवाच । सावधानः शृणु मुने कथां कथयतो मम । सहस्रधारातीर्थस्य समुत्पत्तिं महोदयात्

અગસ્ત્ય બોલ્યા—હે મુને, સાવધાન થઈ સાંભળો. હું સહસ્રધારા તીર્થની મહોદયસભર ઉત્પત્તિ-કથા કહું છું।

Verse 50

पुरा रामो रघुपतिर्देवकार्यं विधाय वै । कालेन सह संगम्य मंत्रं चक्रे नरेश्वरः

પ્રાચીન કાળે રઘુપતિ રામે દેવકાર્ય પૂર્ણ કરીને, કાળ સાથે મળીને નરેશ્વરે ગુપ્ત મંત્રણા કરી।

Verse 51

मया त्याज्यो भवेत्क्षिप्रमित्थं चक्रे स संविदम्

“મારે તેને તત્કાળ ત્યજી દેવું જોઈએ”—આ રીતે તેણે તે સંવિદ/નિયમ નક્કી કર્યો।

Verse 52

तस्मिन्मंत्रयमाणे हि द्वारे तिष्ठति लक्ष्मणे । आगतः स तपोराशिर्दुर्वासास्तेजसां निधिः

તે સમયે મંત્રણા ચાલી રહી હતી અને દ્વારે લક્ષ્મણ ઊભા હતા; ત્યારે તપોરાશિ, તેજસ્વિતાનો નિધિ એવા દુર્વાસા મુનિ ત્યાં આવ્યા.

Verse 53

आगत्य लक्ष्मणं शीघ्रं प्रीत्योवाच क्षुधाऽकुलः

તે ઝડપથી લક્ષ્મણ પાસે આવી, ભૂખથી વ્યાકુળ હોવા છતાં પ્રીતિપૂર્વક બોલ્યા.

Verse 54

दुर्वासा उवाच । सौमित्रे गच्छ शीघ्रं त्वं रामाग्रे मां निवेदय । कार्यार्थिनमिदं वाक्यं नान्यथा कर्तुमर्हसि

દુર્વાસા બોલ્યા— હે સૌમિત્રે, તું તુરંત જઈ રામના સમક્ષ મારી હાજરી નિવેદન કર. હું કાર્ય માટે આવ્યો છું; આ વચનમાં તું અન્યથા કરવો યોગ્ય નથી.

Verse 55

अगस्त्य उवाच । शापाद्भीतः स सौमित्रिर्द्रुतं गत्वा तयोः पुरः । मुनिं निवेदयामास रामाग्रे दर्शनार्थिनम् । दुर्वाससं तपोराशिमत्रिनन्दनमागतम्

અગસ્ત્ય બોલ્યા— શાપથી ભયભીત સૌમિત્રિ ઝડપથી જઈ તે બંનેની સામે પહોંચ્યો અને રામના સમક્ષ દર્શનાર્થી આવેલા તપોરાશિ, અત્રિનંદન દુર્વાસા મુનિના આગમનનું નિવેદન કર્યું.

Verse 56

रामोऽपि कालमामंत्र्य प्रस्थाप्य च बहिर्ययौ । दृष्ट्वा मुनिं तं प्रणतः संभोज्य प्रभुरादरात्

રામે પણ કાળની રજા માંગી તેને વિદાય આપીને બહાર આવ્યા. તે મુનિને જોઈ પ્રભુએ પ્રણામ કર્યો અને આદરપૂર્વક আতિથ્ય કર્યું.

Verse 57

दुर्वाससं मुनिवरं प्रस्थाप्य स्वयमादरात् । सत्यभंगभयाद्वीरो लक्ष्मणं त्यक्तवांस्तदा

મુનિવર દુર્વાસાને પોતાના હાથે આદરપૂર્વક વિદાય આપી, સત્યભંગના ભયથી વીર શ્રીરામે ત્યારે લક્ષ્મણનો ત્યાગ કર્યો।

Verse 58

लक्ष्मणोऽपि तदा वीरः कुर्वन्नवितथं वचः । भ्रातुर्ज्येष्ठस्य सुमतिः सरयूतीरमाययौ

ત્યારે વીર લક્ષ્મણ પણ, જ્યેષ્ઠ ભાઈના વચનને અવિથથ કરીને, સદ્‌બુદ્ધિથી સરયૂના તટે પહોંચ્યો।

Verse 59

तत्र गत्वाथ च स्नात्वा ध्यानमास्थाय सत्वरम् । चिदात्मनि मनः शान्तं संगम्यावस्थितस्तदा

ત્યાં જઈ સ્નાન કરીને તેણે તત્કાળ ધ્યાન ધારણ કર્યું; મન શાંત થઈ ચિદાત્મામાં એકરૂપ બની ત્યાં સ્થિર રહ્યો।

Verse 60

ततः प्रादुरभूत्तत्र सहस्रफणमण्डितः । शेषश्चक्षुःश्रवाः श्रेष्ठः क्षितिं भित्त्वा सहस्रधा । सुरलोकात्सुरेन्द्रोऽपि समागादमरैः सह

પછી સહસ્ર ફણોના મંડળથી અલંકૃત, ચક્ષુઃશ્રવા (સર્વદર્શી-સર્વશ્રોતા) શ્રેષ્ઠ શેષ, ધરતીને સહસ્ર રીતે ભેદીને ત્યાં પ્રગટ થયો; અને દેવલોકથી સুরેન્દ્ર ઇન્દ્ર પણ અમરો સાથે આવી પહોંચ્યો।

Verse 61

ततः शेषात्मतां यातं लक्ष्मणं सत्यसंगरम् । उवाच मधुरं शक्रः सुराणां तत्र पश्यताम्

ત્યારે સત્યમાં અડગ, શેષાત્મભાવને પ્રાપ્ત લક્ષ્મણને જોઈ, દેવતાઓ જોતા જોતાં શક્ર (ઇન્દ્ર) એ ત્યાં મધુર વચન કહ્યું।

Verse 62

इन्द्र उवाच । लक्ष्मणोत्तिष्ठ शीघ्रं त्वमारोह स्वपदं स्वकम् । देवकार्यं कृतं वीर त्वया रिपुनिषूदन

ઇન્દ્ર બોલ્યા—હે લક્ષ્મણ, શીઘ્ર ઊઠ અને પોતાના યોગ્ય સ્વપદ પર આરોહણ કર. હે વીર, શત્રુનિષૂદન! તારા દ્વારા દેવકાર્ય પૂર્ણ થયું છે.

Verse 63

वैष्णवं परमं स्थानं प्राप्नुहि त्वं सनातनम् । भवन्मूर्तिः समायातः शेषोऽपि विलसत्फणः

તું સનાતન પરમ વૈષ્ણવ સ્થાનને પ્રાપ્ત કર. તારો જ સ્વરૂપ પ્રગટ થયું છે—પ્રકાશમાન વિસ્તૃત ફણોવાળો શેષ પણ.

Verse 64

सहस्रधा क्षितिं भित्त्वा सहस्रफणमण्डलैः । क्षितेः सहस्रच्छिद्रेषु यस्माद्भित्त्वा समुद्गताः

સહસ્ર ફણમંડળોથી તેણે ધરતીને સહસ્રધા ભેદીને ઉપર ઉઠ્યો—પૃથ્વીના સહસ્ર છિદ્રોને ફાડી તે પ્રગટ થયો.

Verse 65

फणसाहस्रमणिभिर्दग्धाः शेषस्य सुव्रत । तस्मादेतन्महातीर्थं सरयूतीरगं शुभम् । ख्यातं सहस्रधारेति भविष्यति न संशयः

હે સુવ્રત! અહીં શેષના સહસ્ર ફણમણિઓ દગ્ધ થયા; તેથી સરયૂ તટ પરનું આ શુભ મહાતીર્થ નિઃસંદેહ ‘સહસ્રધારા’ નામે પ્રસિદ્ધ થશે.

Verse 66

एतत्क्षेत्रप्रमाणं तु धनुषां पञ्चविंशतिः । अत्र स्नानेन दानेन श्राद्धेन श्रद्धयान्वितः । सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोकं व्रजेन्नरः

આ ક્ષેત્રનું પ્રમાણ પચ્ચીસ ધનુષ છે. જે મનુષ્ય શ્રદ્ધાપૂર્વક અહીં સ્નાન, દાન અને શ્રાદ્ધ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી શુદ્ધ થઈ વિષ્ણુલોકને પામે છે.

Verse 67

अत्र स्नातो नरो धीमाञ्छेषं संपूज्य चाव्ययम् । तीर्थं संपूज्य विधिवद्विष्णुलोकमवाप्नुयात्

અહીં સ્નાન કરીને બુદ્ધિમાન પુરુષ અવિનાશી શેષનાગનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરે; અને આ તીર્થનું પણ યથાવિધિ પૂજન કરીને વિષ્ણુલોક પ્રાપ્ત કરે.

Verse 68

तस्मादत्र प्रकर्तव्यं स्नानं विधिपुरःसरम् । शेषरूपाहिवद्ध्येयाः पूज्या विप्रा विशेषतः

અતએવ અહીં વિધિપૂર્વકના આચરણ સાથે સ્નાન નિશ્ચયે કરવું જોઈએ. શેષરૂપ નાગનું ધ્યાન કરવું અને વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણોનું પૂજન-સન્માન કરવું જોઈએ.

Verse 69

स्वर्णं चान्नं च वासांसि देयानि श्रद्धयान्वितैः । स्नानं दानं हरेः पूजा सर्वमक्षयतां व्रजेत्

શ્રદ્ધાવાનોએ સોનું, અન્ન અને વસ્ત્રો દાન આપવા જોઈએ. સ્નાન, દાન અને હરિપૂજા—આ બધું અક્ષય પુણ્યરૂપે થાય છે.

Verse 70

तस्मादेतन्महातीर्थं सर्वकामफलप्रदम् । क्षितौ भविष्यति सदा नात्र कार्या विचारणा

અતએવ આ મહાતીર્થ સર્વ કામનાઓનું ફળ આપનારું છે અને પૃથ્વી પર સદા રહેશે; અહીં શંકા કે વિચાર કરવાની જરૂર નથી.

Verse 71

श्रावणे शुद्धपक्षस्य या तिथिः पञ्चमी भवेत् । तस्यामत्र प्रकर्तव्यो नागानुद्दिश्य यत्नतः

શ્રાવણ માસના શુક્લ પક્ષની પંચમી તિથિએ અહીં નાગોને ઉદ્દેશીને યત્નપૂર્વક વિધિ/કર્મ કરવું જોઈએ.

Verse 72

उत्सवो विपुलः सद्भिः शेषपूजापुरःसरम् । उत्सवे तु कृते तत्र तीर्थे महति मानवैः

સદ્જનોને શેષપૂજાને અગ્રસ્થાને રાખીને ભવ્ય ઉત્સવ કરવો જોઈએ. તે મહાતીર્થમાં મનુષ્યો દ્વારા ઉત્સવ કરવામાં આવે ત્યારે…

Verse 73

सन्तोष्य च द्विजान्भक्त्या नागपूजापुरस्सरम् । सन्तुष्टाः फणिनः सर्वे पीडयन्ति न मानुषान्

ભક્તિથી દ્વિજોને સંતોષી, સાથે નાગપૂજા કરવાથી—જ્યારે સર્વ ફણિધર સર્પો તૃપ્ત થાય, ત્યારે તેઓ મનુષ્યોને પીડા આપતા નથી.

Verse 74

वैशाखमासे ये स्नानं कुर्वंत्यत्र समाहिताः । न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि

વૈશાખ માસમાં જે લોકો એકાગ્રચિત્તે અહીં સ્નાન કરે છે, તેમને સૈંકડો કરોડ કલ્પો સુધી પણ પુનરાવર્તન (પુનર્જન્મ) થતું નથી.

Verse 75

तस्मादत्र प्रकर्तव्यं माधवे यत्नतो नरैः । स्नानं दानं हरिः पूज्यो ब्राह्मणाश्च विशेषतः । तीर्थे कृतेऽत्र मनुजैः सर्वकामफलप्रदः

અતએવ માધવ (વૈશાખ) માસમાં મનુષ્યોએ અહીં પ્રયત્નપૂર્વક સ્નાન અને દાન કરવું જોઈએ; હરિની પૂજા કરવી જોઈએ અને વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણોનું સન્માન કરવું જોઈએ. આ તીર્થમાં આ કર્મો કરવાથી તે મનુષ્યોને સર્વ કામનાઓનું ફળ આપે છે.

Verse 76

विष्णुमुद्दिश्य यो दद्यात्सालंकारां पयस्विनीम् । सवत्सामत्र सत्तीर्थे सत्पात्राय द्विजन्मने

જે વ્યક્તિ વિષ્ણુને અર્પણભાવથી, આ ઉત્તમ તીર્થમાં અલંકારોથી સજ્જ દૂધ આપતી ગાયને વાછરડાંসহ યોગ્ય પાત્ર બ્રાહ્મણને દાન આપે છે—

Verse 77

तस्य वासो भवेन्नित्य विष्णुलोके सनातने । अक्षयं स्वर्गमाप्नोति तीर्थ स्नानेन मानवः

તેનું નિવાસ સનાતન વિષ્ણુલોકમાં નિત્ય થાય છે. તીર્થસ્નાનથી મનુષ્ય અક્ષય સ્વર્ગને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 78

अत्र पूज्यौ विशेषेण नरैः श्रद्धासमन्वितः । वैशाखे मास्यलंकारैर्वस्त्रैश्च द्विजदंपती

અહીં શ્રદ્ધાસહિત લોકોએ વૈશાખ માસમાં વિશેષ કરીને આભૂષણો અને વસ્ત્રો સાથે બ્રાહ્મણ દંપતીનું પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 79

लक्ष्मीनारायणप्रीत्यै लक्ष्मीप्रात्यै विशेषतः । वैशाखे मासि तीर्थानि पृथिवीसंस्थितानि वै

લક્ષ્મી-નારાયણની પ્રીતિ માટે અને ખાસ કરીને લક્ષ્મીપ્રાપ્તિ માટે, વૈશાખ માસમાં પૃથ્વી પર સ્થિત સર્વ તીર્થો પ્રગટ થઈ પ્રભાવશાળી બને છે.

Verse 80

सर्वाण्यपि च संगत्य स्थास्यंत्यत्र न संशयः । तस्मादत्र विशेषेण वैशाखे स्नानतो नृणाम् । सर्वतीर्थावगाहस्य भविष्यति फलं महत्

બધાં તીર્થો એકત્ર થઈ અહીં જ નિવાસ કરશે—એમાં શંકા નથી. તેથી વૈશાખમાં અહીં વિશેષ સ્નાન કરવાથી મનુષ્યને સર્વ તીર્થોમાં સ્નાનનું મહાન ફળ મળે છે.

Verse 81

अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वा मुनिराजेंद्रो लक्ष्मणं सुरसं गतम् । शेषं संस्थाप्य तत्तीर्थे भूभारहरणक्षमम् । लक्ष्मणं यानमारोप्य प्रतस्थे दिवमादरात्

અગસ્ત્ય બોલ્યા—આમ કહી મુનિરાજોમાં શ્રેષ્ઠે દેવસમૂહસહિત લક્ષ્મણને સંબોધ્યો. પછી ભૂભાર હરણમાં સમર્થ એવા શેષને તે તીર્થમાં પ્રતિષ્ઠિત કરીને, લક્ષ્મણને દિવ્ય વિમાનમાં બેસાડી, તેઓ આદરપૂર્વક સ્વર્ગને પ્રસ્થાન કર્યા.

Verse 82

तदाप्रभृति तत्तीर्थं विख्यातिं परमां ययौ । वैशाखे मासि तीर्थस्य माहात्म्यं परमं स्मृतम्

ત્યાંથી તે તીર્થ પરમ ખ્યાતિને પામ્યું. વૈશાખ માસમાં તે તીર્થનું માહાત્મ્ય અતિ ઉત્તમ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 83

पञ्चम्यामपि शुक्लायां श्रावणस्य विशेषतः । अन्यदा पर्वणि श्रेष्ठं विशेषं स्नानमाचरेत् । सहस्रधारातीर्थे च नरः स्वर्गमवाप्नुयात्

વિશેષ કરીને શ્રાવણ માસની શુક્લ પંચમીના દિવસે, તેમજ અન્ય શ્રેષ્ઠ પર્વદિવસોમાં પણ, વિશેષ સ્નાન કરવું જોઈએ. સહસ્રધારા તીર્થમાં સ્નાન કરનાર મનુષ્ય સ્વર્ગને પામે છે.

Verse 84

विधिवदिह हि धीमान्स्नानदानानि तीर्थे नरवर इह शक्त्या यः करोत्यादरेण । स इह विपुलभोगान्निर्मलात्मा च भक्त्या भजति भुजगशायिश्रीपतेरात्मनैक्यम्

અહીં આ તીર્થમાં વિધિપૂર્વક, પોતાની શક્તિ મુજબ, આદરભાવે સ્નાન અને દાન કરનાર બુદ્ધિમાન શ્રેષ્ઠ પુરુષ—આ લોકમાં વિશાળ ભોગ-સમૃદ્ધિ ભોગવે છે; અને આત્માને નિર્મળ કરી ભક્તિથી ભુજગશાયી શ્રીપતિ સાથે આત્મૈક્ય પામે છે.