Adhyaya 9

અગસ્ત્ય મુનિ અયોધ્યા-પ્રદેશના તીર્થોનો ક્રમ અને તેમની વિધિ જણાવે છે. અધ્યાયની શરૂઆતમાં જટાકુંડ નજીક અગ્નેય દિશામાં આવેલ ગયાકૂપને શ્રાદ્ધ માટે મહાફલદાયક સ્થાન કહેવામાં આવ્યું છે—ત્યાં સ્નાન, યથાશક્તિ દાન અને પિંડદાનসহ શ્રાદ્ધ (તિલ અને પાયસથી, અથવા વિકલ્પરૂપે પિણ્યાક અને ગોળ વગેરે વડે) કરવાથી પિતૃઓ તૃપ્ત થાય છે અને દેવતાઓ પણ પ્રસન્ન થાય છે; પિતૃઓની વિષ્ણુલોકપ્રાપ્તિ ફલશ્રુતિરૂપે જણાવાઈ છે. અમાવાસ્યા જો સોમવાર સાથે જોડાય તો ‘અનંત’ ફળ મળે, અને સોમવારે ત્યાં કરેલું શ્રાદ્ધ દીર્ઘકાળ સુધી અસરકારક ગણાયું છે. પછી પૂર્વ ભાગમાં પિશાચમોચન તીર્થનું વર્ણન છે—સ્નાન-દાન-શ્રાદ્ધથી પિશાચદોષ નિવારણ/શમન થાય છે; માર્ગશીર્ષ શુક્લ ચતુર્દશીનું વિશેષ વ્રત જણાવાયું છે. નજીકનું માનસતીર્થ મન-વાણી-કાયાના દોષોને શુદ્ધ કરનારું કહેવાયું છે; પ્રૌષ્ટપદી કાળમાં, ખાસ કરીને પૂર્ણિમાએ, યાત્રાનો નિર્દેશ છે. ત્યારબાદ દક્ષિણ તરફ તમસા નદીનું માહાત્મ્ય—મહાપાપનાશિની, વનશોભિત તટોવાળી, માંડવ્ય વગેરે ઋષિઓના આશ્રમોથી પાવન; ત્યાં પણ સ્નાન-દાન-શ્રાદ્ધત્રયથી કામ-અર્થસિદ્ધિ અને માર્ગશીર્ષ શુક્લ પંદરમીનું વિશેષ અનુષ્ઠાન જણાવાયું છે. અંતે સીતાકુંડ (શ્રી દુગ્ધેશ્વર નજીક) ભાદ્રપદ શુક્લ ચતુર્થીની યાત્રા, ક્ષેત્રરક્ષક ભૈરવનું માર્ગશીર્ષ કૃષ્ણ અષ્ટમીનું વાર્ષિક ઉત્સવ-પૂજન, ભરતકુંડમાં ભરતના રામધ્યાન-પ્રતિષ્ઠા સાથે સ્નાન અને પિતૃશ્રાદ્ધ, તથા જટાકુંડમાં રામ અને સહચરોની પૂજા અને ચૈત્ર કૃષ્ણ ચતુર્દશીની વાર્ષિક યાત્રા જણાવાય છે. ઉપસંહારમાં યાત્રાક્રમ—પ્રથમ રામ-સીતા પૂજન, પછી ભરતકુંડમાં લક્ષ્મણ પૂજન, અને ત્યારબાદ નિર્ધારિત સ્નાનવિધિ સાથે ક્રમબદ્ધ તીર્થપરિક્રમા।