Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 116
Devanagari script
अनूचानगुणोपेतो यज्ञस्वाध्याययंत्रितः । भ्रूण इत्युच्यते शिष्टैः शेषभोजी जितेंद्रियः
Transliteration
anūcānaguṇopeto yajñasvādhyāyayaṃtritaḥ | bhrūṇa ityucyate śiṣṭaiḥ śeṣabhojī jiteṃdriyaḥ
Translation
અનૂચાનના ગુણોથી યુક્ત, યજ્ઞ અને સ્વાધ્યાયથી સંયમિત, હવિષ્ય-શેષભોજી અને ઇન્દ્રિયજિત—એવો પુરુષ શિષ્ટો દ્વારા ‘ભ્રૂણ’ કહેવાય છે.
Word by Word
अनूचानगुणोपेतःendowed with the qualities of an anūcāna
अनूचानगुणोपेतः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअनूचान (प्रातिपदिक) + गुण (प्रातिपदिक) + उपेत (कृदन्त, उप-√इ)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (अनूचानस्य गुणैः उपेतः)
यज्ञस्वाध्याययन्त्रितःdisciplined by sacrifice and self-study
यज्ञस्वाध्याययन्त्रितः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootयज्ञ (प्रातिपदिक) + स्वाध्याय (प्रातिपदिक) + यन्त्रित (कृदन्त, √यम्/यन्त्र्)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—द्वन्द्व (यज्ञ + स्वाध्याय) ततः तत्पुरुष/कृदन्तार्थः ‘तेन यन्त्रितः’
भ्रूणः(called) ‘bhrūṇa’
भ्रूणः:
Predicate nominative (समानााधिकरण)
TypeNoun
Rootभ्रूण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; (अत्र उपाधि/पदनाम)
इतिthus
इति:
Discourse marker (इति)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण/वाक्यसमाप्तिसूचक अव्यय
उच्यतेis called
उच्यते:
Kriya (Predicate/क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलट् (वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि प्रयोग (passive)
शिष्टैःby the learned
शिष्टैः:
Karana (Agent-instrument in passive/कर्तृकरण)
TypeNoun
Rootशिष्ट (प्रातिपदिक/कृदन्त)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (करण), बहुवचन; ‘by the learned/elders’
शेषभोजीone who eats leftovers (moderate/regulated eater)
शेषभोजी:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootशेष (प्रातिपदिक) + भोजिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (शेषं भुङ्क्ते)
जितेन्द्रियःsense-controlled
जितेन्द्रियः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootजित (कृदन्त, √जि) + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (इन्द्रियाणि जितानि यस्य)
Speaker
Lomaharṣaṇa (Sūta), addressing the sages (deduced from Māheśvarakhaṇḍa context)
FAQs
True excellence is defined by disciplined learning, worshipful restraint, and mastery of the senses—not by birth alone.
No single tīrtha is named in this verse; it focuses on dharmic qualifications and conduct.
Regular yajña (sacrificial worship) and svādhyāya (Vedic recitation/study), along with eating only the remainder after offerings.