Adhyaya 11

Verse 1

इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) दशमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि योगं परमदुर्लभम् / येनात्मानं प्रपश्यन्ति भानुमन्तमिवेश्वरम्

શ્રીકૂર્મપુરાણની ઈશ્વરગીતામાં ઈશ્વરે કહ્યું—હવે આગળ હું પરમ દુર્લભ યોગ કહું છું; જેના દ્વારા સાધકો આત્માને સૂર્ય સમાન તેજસ્વી, ઈશ્વરસ્વરૂપ, પ્રત્યક્ષ જુએ છે.

Verse 2

योगाग्निर्दहति क्षिप्रमशेषं पापपञ्जरम् / प्रसन्नं जायते ज्ञानं साक्षान्निर्वाणसिद्धिदम्

યોગની અગ્નિ પાપના સમગ્ર પિંજરને ઝડપથી દહન કરી દે છે. ત્યારબાદ પ્રસન્ન અને નિર્મળ જ્ઞાન પ્રગટે છે—જે પ્રત્યક્ષ નિર્વાણસિદ્ધિ આપે છે.

Verse 3

योगात्संजायते ज्ञानं ज्ञानाद् योगः प्रवर्तते / योगज्ञानाभियुक्तस्य प्रसीदति महेश्वरः

યોગથી જ્ઞાન જન્મે છે અને જ્ઞાનથી યોગ પ્રવર્તે છે. જે યોગ અને જ્ઞાન—બન્નેમાં સતત યુક્ત રહે છે, તેના પર મહેશ્વર પ્રસન્ન થાય છે.

Verse 4

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं नित्यमेव वा / ये युञ्जन्तीह मद्योगं ते विज्ञेया महेश्वराः

અહીં એક વખત, બે વખત, ત્રણ વખત અથવા સદૈવ મારા યોગનો અભ્યાસ કરનારાઓ ‘મહેશ્વર’ તરીકે જાણવાં.

Verse 5

योगस्तु द्विविधो ज्ञेयो ह्यभावः प्रथमो मतः / अपरस्तु महायोगः सर्वयोगोत्तमोत्तमः

યોગ બે પ્રકારનો જાણવો. પ્રથમ ‘અભાવ’ માનવામાં આવ્યો છે; બીજો ‘મહાયોગ’—સર્વ યોગોમાં ઉત્તમમાં ઉત્તમ.

Verse 6

शून्यं सर्वनिराभासं स्वरूपं यत्र चिन्त्यते / अभावयोगः स प्रोक्तो येनात्मानं प्रपश्यति

જ્યાં પોતાના સ્વરૂપને ‘શૂન્ય’—સર્વ આભાસથી રહિત—રૂપે ચિંતન કરવામાં આવે, તે ‘અભાવયોગ’ કહેવાય; જેના દ્વારા આત્માનું પ્રત્યક્ષ દર્શન થાય.

Verse 7

यत्र पश्यति चात्मानं नित्यानन्दं निरञ्जनम् / मयैक्यं स महायोगो भाषितः परमेश्वरः

જ્યાં તે આત્માને નિત્યાનંદમય અને નિરંજન રૂપે જુએ છે અને મારી સાથે એકત્વ અનુભવે છે—તે જ ‘મહાયોગ’ પરમેશ્વરે કહ્યો છે.

Verse 8

ये चान्ये योगिनां योगाः श्रूयन्ते ग्रन्थविस्तरे / सर्वे ते ब्रह्मयोगस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

ગ્રંથોના વિસ્તારમાં યોગીઓના અન્ય યોગો સાંભળવામાં આવે છે, તે બધા બ્રહ્મયોગની સોળમી કલાને પણ લાયક નથી.

Verse 9

यत्र साक्षात् प्रपश्यन्ति विमुक्ता विश्वमीश्वरम् / सर्वेषामेव योगानां स योगः परमो मतः

જે અવસ્થામાં મુક્તજન સాక్షાત્ સર્વ વિશ્વમાં વ્યાપેલા ઈશ્વરને દર્શે છે, તે જ સર્વ યોગોમાં પરમ યોગ માનવામાં આવે છે.

Verse 10

सहस्रशो ऽथ शतशो ये चेश्वरबहिष्कृताः / न ते पश्यन्ति मामेकं योगिनो यतमानसाः

હજારો કે સૈકડો હોય તોય, જે ઈશ્વરથી બહિષ્કૃત અથવા વિમુખ છે તેઓ મને—એકને—નથી જોતા; માત્ર યત્નશીલ અને સંયત મનવાળા યોગીઓ જ સાચે મને જુએ છે.

Verse 11

प्राणायामस्तथा ध्यानं प्रत्याहारो ऽथ धारणा / समाधिश्च मुनिश्रेष्ठा यमो नियम आसनम्

પ્રાણાયામ, ધ્યાન, પ્રત્યાહાર અને પછી ધારણા; તેમજ સમાધિ—હે મુનિશ્રેષ્ઠ—સાથે યમ, નિયમ અને આસન (યોગાંગો).

Verse 12

मय्येकचित्ततायोगो वृत्त्यन्तरनिरोधतः / तत्साधनान्यष्टधा तु युष्माकं कथितानि तु

મારામાં એકચિત્તતાનો યોગ અન્ય વૃત્તિઓના નિરોધથી ઉત્પન્ન થાય છે; તેના સાધનો અષ્ટવિધ છે—તે તમને કહ્યા છે.

Verse 13

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ / यमाः संक्षेपतः प्रोक्ताश्चित्तशुद्धिप्रदा नृणाम्

અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય, બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ—આ સંક્ષેપમાં યમ કહેવાય છે; તે મનુષ્યોને ચિત્તશુદ્ધિ આપે છે.

Verse 14

कर्मणा मनसा वाचा सर्वभूतेषु सर्वदा / अक्लेशजननं प्रोक्तं त्वहिंसा परमर्षिभिः

કર્મથી, મનથી અને વાણીથી—સર્વદા સર્વ ભૂતો પ્રત્યે—જે કોઈને ક્લેશ ન આપે, તેને પરમર્ષિઓએ ‘અહિંસા’ કહી છે।

Verse 15

अहिंसायाः परो धर्मो नास्त्यहिंसा परं सुखम् / विधिना या भवेद्धिंसा त्वहिंसैव प्रकीर्तिता

અહિંસા કરતાં ઊંચો ધર્મ નથી, અને અહિંસા કરતાં મોટું સુખ નથી. શાસ્ત્રવિધિ અને યોગ્ય રીતથી થતી, હિંસા જેવી દેખાતી ક્રિયા પણ ‘અહિંસા’ જ કહેવાય છે।

Verse 16

सत्येन सर्वमाप्नोति सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम् / यथार्थकथनाचारः सत्यं प्रोक्तं द्विजातिभिः

સત્યથી સર્વ કંઈ પ્રાપ્ત થાય છે; સત્યમાં જ સર્વ સ્થાપિત છે. જેવું છે તેવું કહેવાનો શિસ્તબદ્ધ આચાર—દ્વિજોએ તેને જ ‘સત્ય’ કહ્યું છે।

Verse 17

परद्रव्यापहरणं चौर्याद् वाथ बलेन वा / स्तेयं तस्यानाचरणादस्तेयं धर्मसाधनम्

બીજાના દ્રવ્યનું અપહરણ—ચોરીથી કે બળથી—તેને ‘સ્તેય’ કહે છે. તેનું આચરણ ન કરવું ‘અસ્તેય’ છે; તે ધર્મસાધનનું સાધન છે।

Verse 18

कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा / सर्वत्र मैथुनत्यागं ब्रह्मचर्यं प्रचक्षते

કર્મથી, મનથી અને વાણીથી—સર્વદા સર્વ અવસ્થામાં—સર્વત્ર મૈથુનનો ત્યાગ જ ‘બ્રહ્મચર્ય’ કહેવાય છે।

Verse 19

द्रव्याणामप्यनादानमापद्यपि यथेच्छया / अपरिग्रह इत्याहुस्तं प्रयत्नेन पालयेत्

દ્રવ્યોને પણ પોતાની ઇચ્છા મુજબ, આપત્તિમાં પણ ન સ્વીકારવું—આને ‘અપરિગ્રહ’ કહે છે. સાધકે તેને પ્રયત્નપૂર્વક પાળવું.

Verse 20

तपः स्वाध्यायसंतोषाः शौचमीश्वरपूजनम् / समासान्नियमाः प्रोक्ता योगसिद्धिप्रदायिनः

તપ, સ્વાધ્યાય, સંતોષ, શૌચ અને ઈશ્વરપૂજન—આ સંક્ષેપમાં ‘નિયમો’ કહેવાયા છે, જે યોગસિદ્ધિ આપે છે.

Verse 21

उपवासपराकादिकृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः / शरीरशोषणं प्राहुस्तापसास्तप उत्तमम्

ઉપવાસ, પરાક, કૃચ્છ્ર, ચાન્દ્રાયણ વગેરે વ્રતો દ્વારા શરીરશોષણ (કાયાક્લેશ) કરવું—તપસ્વીઓ તેને ‘ઉત્તમ તપ’ કહે છે.

Verse 22

वेदान्तशतरुद्रीयप्रणवादिजपं बुधाः / सत्त्वशुद्धिकरं पुंसां स्वाध्यायं परिचक्षते

વેદાંત, શતરુદ્રીય અને પ્રણવ (ૐ) વગેરેનો જપ—જ્ઞાનીજન તેને મનુષ્યોના સત્ત્વને શુદ્ધ કરનાર ‘સ્વાધ્યાય’ કહે છે.

Verse 23

स्वाध्यायस्य त्रयो भेदा वाचिकोपांशुमानसाः / उत्तरोत्तरवैशिष्ट्यं प्राहुर्वेदार्थवेदिनः

સ્વાધ્યાયના ત્રણ ભેદ છે—વાચિક, ઉપાંશુ અને માનસ. વેદાર્થ જાણનાર કહે છે કે ઉત્તરોત્તર ભેદ પૂર્વ કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 24

यः शब्दबोधजननः परेषां शृण्वतां स्फुटम् / स्वाध्यायो वाचिकः प्रोक्त उपांशोरथ लक्षणम्

જે સ્વાધ્યાય અન્ય શ્રોતાઓને સ્પષ્ટ ધ્વનિ દ્વારા બોધ કરાવે, તે ‘વાચિક’ કહેવાયો છે; તેના વિરુદ્ધ ‘ઉપાંશુ’નું લક્ષણ ત્યારબાદ જણાવાયું છે।

Verse 25

ओष्ठयोः स्पन्दमात्रेण परस्याशब्दबोधकः / उपांशुरेष निर्दिष्टः साहस्रो वाचिकाज्जपः

માત્ર હોઠોના નાનકડા સ્પંદનથી, શ્રાવ્ય શબ્દ વિના જે મંત્રબોધ થાય તે ‘ઉપાંશુ’ કહેવાયો છે; એવો ઉપાંશુ-જપ વાચિક જપ કરતાં હજારગણો ફળદાયક કહેવાયો છે।

Verse 26

यत्पदाक्षरसङ्गत्या परिस्पन्दनवर्जितम् / चिन्तनं सर्वशब्दानां मानसं तं जपं विदुः

મંત્રપદોના અક્ષરો સાથે આંતરિક સંયોગ રાખીને જેમાં બાહ્ય કંપન ન હોય અને સર્વ શબ્દાર્થનું ચિંતન થાય—તે જપને વિદ્વાનો ‘માનસ જપ’ કહે છે।

Verse 27

यदृच्छालाभतो नित्यमलं पुंसो भवेदिति / या धीस्तामृषयः प्राहुः संतोषं सुखलक्षणम्

‘સ્વયં મળેલું જ મને હંમેશા પૂરતું છે’ એવી સ્થિર બુદ્ધિ જે મનુષ્યમાં રહે—ઋષિઓએ એ જ ભાવને ‘સંતોષ’ કહ્યું છે; એ સુખનું લક્ષણ છે।

Verse 28

बाह्यमाभ्यन्तरं शौचं द्विधा प्रोक्तं द्विजोत्तमाः / मृज्जलाभ्यां स्मृतं बाह्यं मनःशुद्धिरथान्तरम्

હે દ્વિજોત્તમો, શૌચ બે પ્રકારનું કહેવાયું છે—બાહ્ય અને આંતરિક. માટી અને જળથી થતી શુદ્ધિ બાહ્ય શૌચ છે; મનની શુદ્ધિ આંતરિક શૌચ છે।

Verse 29

स्तुतिस्मरणपूजाभिर्वाङ्मनःकायकर्मभिः / सुनिश्चला शिवे भक्तिरेतदीश्वरपूजनम्

સ્તુતિ, સ્મરણ અને પૂજા—વાણી, મન અને કાયાના કર્મોથી—જ્યારે શિવમાં ભક્તિ અચલ બને, ત્યારે એ જ સાચું ઈશ્વરપૂજન છે.

Verse 30

यमाः सनियमाः प्रोक्ताः प्राणायामं निबोधत / प्राणः स्वदेहजो वायुरायामस्तन्निरोधनम्

યમ અને નિયમ કહ્યા; હવે પ્રાણાયામ સમજો. પ્રાણ એટલે પોતાના દેહમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો પ્રાણવાયુ; ‘આયામ’ એટલે તેનું નિરોધન—અતએવ પ્રાણાયામ એ પ્રાણવાયુનો સંયમ છે.

Verse 31

उत्तमाधममध्यत्वात् त्रिधायं प्रतिपादितः / स एव द्विविधः प्रोक्तः सगर्भो ऽगर्भ एव च

ઉત્તમ, અધમ અને મધ્યમ ભેદથી તેને ત્રિવિધ કહેલું છે. એ જ ભેદને દ્વિવિધ પણ કહ્યું છે—સગર્ભ (ગર્ભજ) અને અગર્ભ (અગર્ભજ) રૂપે.

Verse 32

मात्राद्वादशको मन्दश्चतुर्विंशतिमात्रिकः / मध्यमः प्राणसंरोधः षट्त्रिंशन्मात्रिकोत्तमः

પ્રાણસંરોધ (પ્રાણાયામ) ત્રણ દરજ્જાનો છે: મંદ—બાર માત્રા, મધ્યમ—ચોવીસ માત્રા, અને ઉત્તમ—છત્રીસ માત્રા.

Verse 33

प्रस्वेदकम्पनोत्थानजनकत्वं यथाक्रमम् / मन्दमध्यममुख्यानामानन्दादुत्तमोत्तमः

ક્રમશઃ આનંદથી પરસેવો, કંપન અને ઊભા થવાની સ્થિતિ ઉત્પન્ન થાય છે. મંદ, મધ્યમ અને મુખ્યમાં સર્વોત્તમ આનંદ જ પરમ ઉત્તમ છે.

Verse 34

सगर्भमाहुः सजपमगर्भं विजपं बुधाः / एतद् वै योगिनामुक्तं प्राणायामस्य लक्षणम्

મંત્રજપ સહિત પ્રાણાયામને વિદ્વાનો ‘સગર્ભ’ કહે છે, અને જપ વિના કરાયેલને ‘અગર્ભ’ (વિજપ) કહે છે. યોગીઓએ આને પ્રાણાયામનું લક્ષણ કહ્યું છે।

Verse 35

सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं शिरसा सह / त्रिर्जपेदायतप्राणः प्राणायामः स उच्यते

વ્યાહૃતિઓ અને પ્રણવ (ૐ) સહિત, તેમજ ‘શિરસ્’ મંત્ર સાથે, શ્વાસને દીર્ઘ અને નિયંત્રિત રાખીને ગાયત્રીનું ત્રણ વાર જપ કરવું—આને પ્રાણાયામ કહે છે।

Verse 36

रेचकः पूरकश्चैव प्राणायामो ऽथ कुम्भकः / प्रोच्यते सर्वशास्त्रेषु योगिभिर्यतमानसैः

રેચક (શ્વાસ છોડવો), પૂરક (શ્વાસ લેવો) અને પછી કુંભક (શ્વાસ રોકવો)—આ જ પ્રાણાયામ છે; સર્વ શાસ્ત્રોમાં એમ કહેવાયું છે, જેને સંયમિત મનવાળા યોગીઓએ ઉપદેશ્યું છે।

Verse 37

रेचको ऽजस्त्रनिश्वासात् पूरकस्तन्निरोधतः / साम्येन संस्थितिर्या सा कुम्भकः परिगीयते

સતત બહાર જતી શ્વાસધારાથી થતો ત્યાગ ‘રેચક’ છે; એ જ ધારાનો નિરોધ કરવાથી અંદર પ્રવેશતો શ્વાસ ‘પૂરક’ છે. સમતામાં સ્થિર રહેલી સ્થિતિને ‘કુંભક’ કહે છે।

Verse 38

इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु स्वभावतः / निग्रहः प्रोच्यते सद्भिः प्रत्याहारस्तु सत्तमाः

હે સત્તમ! ઇન્દ્રિયો સ્વભાવથી વિષયોમાં ભટકે છે; તેમનો નિયંત્રણ જ સદ્ભુઓએ ‘પ્રત્યાહાર’ કહ્યું છે।

Verse 39

हृत्पुण्डरीके नाभ्यां वा मूर्ध्नि पर्वतमस्तके / एवमादिषु देशेषु धारणा चित्तबन्धनम्

હૃદય-પુંડરીકમાં, અથવા નાભિમાં, અથવા મસ્તકના શિખરે, કે પર્વતશિખર પર મનને સ્થિર કરવું—આવા સ્થાનોમાં ચિત્તને બાંધી સ્થિર કરવું એ ધારણા છે.

Verse 40

देशावस्थितिमालम्ब्य बुद्धेर्या वृत्तिसंततिः / वृत्त्यन्तरैरसंसृष्टा तद्ध्यानं सूरयो विदुः

એક જ દેશ-સ્થિતિનો આધાર લઈને બુદ્ધિની વૃત્તિઓની જે અવિચ્છિન્ન ધારા વહે અને અન્ય વૃત્તિઓ સાથે મિશ્ર ન થાય—તેને જ વિદ્વાનો ધ્યાન કહે છે.

Verse 41

एकाकारः समाधिः स्याद् देशालम्बनवर्जितः / प्रत्ययो ह्यर्थमात्रेण योगसाधनमुत्तमम्

સમાધિ એકાકાર લીનતા છે, જે દેશ-આલંબનથી રહિત છે. માત્ર અર્થ-માત્રમાં સ્થિર રહેલો પ્રત્યય જ યોગસાધનનું ઉત્તમ સાધન કહેવાય છે.

Verse 42

धारणा द्वादशायामा ध्यानं द्वादशधारणाः / ध्यानं द्वादशकं यावत् समाधिरभिधीयते

ધારણા બાર યામ સુધી કહેવાય છે; બાર ધારણાઓ મળીને ધ્યાન બને છે. અને ધ્યાન બારના સમૂહ સુધી પહોંચે ત્યારે તેને સમાધિ કહે છે.

Verse 43

आसनं स्वस्तिकं प्रोक्तं पद्ममर्धासनं तथा / साधनानां च सर्वेषामेतत्साधनमुत्तमम्

સ્વસ્તિક આસન કહેવાયું છે; તેમજ પદ્માસન અને અર્ધાસન પણ. સર્વ સાધનાઓમાં આ (આસન) ઉત્તમ સાધન માનવામાં આવે છે.

Verse 44

ऊर्वोरुपरि विप्रेन्द्राः कृत्वा पादतले उभे / समासीतात्मनः पद्ममेतदासनमुत्तमम्

હે વિપ્રેન્દ્રો, બંને પાદતળાં જાંઘો પર મૂકી આત્માને સંયમિત કરીને સ્થિર બેસો—આ જ પદ્માસન, ધ્યાન માટે પરમ આસન છે.

Verse 45

एकं पादमथैकस्मिन् विन्यस्योरुणि सत्तमाः / आसीतार्धासनमिदं योगसाधनमुत्तमम्

હે સત્તમો, એક પગને વિરુદ્ધ જાંઘ પર મૂકી બેસવું—આને અર્ધાસન કહે છે; યોગસાધન માટે ઉત્તમ સહાયક છે.

Verse 46

उभे कृत्वा पादतले जानूर्वोरन्तरेण हि / समासीतात्मनः प्रोक्तमासनं स्वस्तिकं परम्

બંને પાદતળાંને ઘૂંટણ અને જાંઘ વચ્ચે રાખી, આત્માને સંયમિત કરીને સ્થિર બેસો—આને પરમ સ્વસ્તિકાસન કહેવામાં આવ્યું છે.

Verse 47

अदेशकाले योगस्य दर्शनं हि न विद्यते / अग्न्यभ्यासे जले वापि शुष्कपर्णचये तथा

અયોગ્ય દેશ-કાળમાં યોગનું દર્શન થતું નથી; જેમ પાણીમાં અગ્નિનો અભ્યાસ, અથવા સૂકા પાનના ઢગલામાં (અગ્નિપ્રયત્ન) નિષ્ફળ થાય છે.

Verse 48

जन्तुव्याप्ते श्मशाने च जीर्णगोष्ठे चतुष्पथे / सशब्दे सभये वापि चैत्यवल्मीकसंचये

જંતુઓથી વ્યાપ્ત સ્થાને, શ્મશાનમાં, જીર્ણ ગોશાળામાં, ચોરસ્તા પર, અવાજવાળા અથવા ભયજનક સ્થળે, તેમજ ચૈત્ય અને વલ્મીકના ઢગલા પાસે—ત્યાં (ધ્યાન) ન કરવું જોઈએ.

Verse 49

अशुभे दुर्जनाक्रान्ते मशकादिसमन्विते / नाचरेद् देहबाधे वा दौर्मनस्यादिसंभवे

અશુભ સ્થાને—જ્યાં દુર્જનોનો ઉપદ્રવ હોય, મચ્છર વગેરેનો ત્રાસ હોય—અથવા દેહબાધા તથા નિરાશા વગેરે વિક્ષેપ થાય ત્યારે, વિધિ/વ્રતનું આચરણ ન કરવું।

Verse 50

सुगुप्ते सुशुभे देशे गुहायां पर्वतस्य तु / नद्यास्तीरे पुण्यदेशे देवतायतने तथा

સુસુરક્ષિત અને શુભ સ્થાને—પર્વતની ગુફામાં, નદીના કાંઠે, પુણ્ય પ્રદેશમાં, તેમજ દેવાલય/મંદિરમાં—નિવાસ કરીને સાધના કરવી।

Verse 51

गृहे वा सुशुभे रम्ये विजने जन्तुवर्जिते / युञ्जीत योगी सततमात्मानं मत्परायणः

સુશોભિત રમ્ય ઘરમાં અથવા નિર્જન, જીવજંતુના ઉપદ્રવથી રહિત સ્થાને—મને પરમ લક્ષ્ય માની શરણ ગયેલો યોગી—સદૈવ આત્માને યોગમાં જોડે।

Verse 52

नमस्कृत्य तु योगीन्द्रान् सशिष्यांश्च विनायकम् / गुरुं चैवाथ मां योगी युञ्जीत सुसमाहितः

યોગીન્દ્રોને તેમના શિષ્યો સહિત, વિનાયકને અને ગુરુને નમસ્કાર કરીને—પછી મનને સુસમાહિત કરીને—યોગી મને ધ્યેય બનાવી યોગમાં પ્રવૃત્ત થાય।

Verse 53

आसनं स्वस्तिकं बद्ध्वा पद्ममर्धमथापि वा / नासिकाग्रे समां दृष्टिमीषदुन्मीलितेक्षणः

સ્વસ્તિકાસન બાંધીને—અથવા અર્ધપદ્માસનમાં—આંખો થોડા ખુલ્લા રાખી, નાસિકાગ્ર પર સમ દૃષ્ટિ સ્થિર કરવી।

Verse 54

कृत्वाथ निर्भयः शान्तस्त्यक्त्वा मायामयं जगत् / स्वात्मन्यवस्थितं देवं चिन्तयेत् परमेश्वरम्

એ રીતે કરીને, નિર્ભય અને શાંત બની, માયામય જગતનો ત્યાગ કરીને, પોતાના આત્મામાં સ્થિત દેવ પરમેશ્વરનું ધ્યાન કરવું।

Verse 55

शिखाग्रे द्वादशाङ्गुल्ये कल्पयित्वाथ पङ्कजम् / धर्मकन्दसमुद्भूतं ज्ञाननालं सुशोभनम्

પછી મસ્તકના શિખર પર—બાર અંગુલ ઉપર—ધર્મકંદમાંથી ઉદ્ભવેલું, જ્ઞાનનાળથી શોભતું, સુંદર કમળ કલ્પવું।

Verse 56

ऐश्वर्याष्टदलं श्वेतं परं वैराग्यकर्णिकम् / चिन्तयेत् परमं कोशं कर्णिकायां हिरण्मयम्

તે પરમ કમળનું ધ્યાન કરવું—તેના આઠ દળ દૈવી ઐશ્વર્યથી શ્વેત છે, કર્ણિકા પરમ વૈરાગ્ય છે; અને કર્ણિકામાં હિરણ્મય પરમ કોશનું ચિંતન કરવું।

Verse 57

सर्वशक्तिमयं साक्षाद् यं प्राहुर्दिव्यमव्ययम् / ओङ्कारवाच्यमव्यक्तं रश्मिजालसमाकुलम्

મુનિઓ જેને સాక్షાત્ સર્વશક્તિમય, દિવ્ય અને અવ્યય કહે છે—જે ઓંકારથી વાચ્ય, અવ્યક્ત, અને રશ્મિજાળથી વ્યાપ્ત છે—તેનું ધ્યાન કરવું।

Verse 58

चिन्तयेत् तत्र विमलं परं ज्योतिर्यदक्षरम् / तस्मिन् ज्योतिषि विन्यस्यस्वात्मानं तदभेदतः

ત્યાં તે નિર્મળ, પરમ, અક્ષર જ્યોતિનું ધ્યાન કરવું; અને તે જ્યોતિમાં પોતાના આત્માને સ્થાપી, તેની સાથે અભેદભાવમાં સ્થિત રહેવું।

Verse 59

ध्यायीताकाशमध्यस्थमीशं परमकारणम् / तदात्मा सर्वगो भूत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत्

આકાશના મધ્યમાં સ્થિત પરમકારણ ઈશનું ધ્યાન કરવું. તે આત્મા સાથે એકરૂપ થઈ સર્વવ્યાપી બની કશુંય વિચારવું નહિ.

Verse 60

एतद् गुह्यतमं ध्यानं ध्यानान्तरमथोच्यते / चिन्तयित्वा तु पूर्वोक्तं हृदये पद्ममुत्तमम्

આ સર્વથી ગુહ્ય ધ્યાન છે; હવે ધ્યાનનો બીજો પ્રકાર કહેવામાં આવે છે. અગાઉ કહેલા હૃદયસ્થ ઉત્તમ કમળનું ચિંતન કરીને,

Verse 61

आत्मानमथ कर्तारं तत्रानलसमत्विषम् / मध्ये वह्निशिखाकारं पुरुषं पञ्चविंशकम्

પછી ત્યાં આત્માને આંતરિક કર્તા તરીકે, અગ્નિ સમાન તેજસ્વી માનીને ધ્યાન કરવું; અને મધ્યમાં અગ્નિશિખા-આકાર પચ્ચીસમું તત્ત્વ પુરુષને ભાવવું.

Verse 62

चिन्तयेत् परमात्मानं तन्मध्ये गगनं परम् / ओङ्करबोधितं तत्त्वं शाश्वतं शिवमच्युतम्

પરમાત્માનું ચિંતન કરવું; અને તેના મધ્યમાં પરમ ગગન સમ શુદ્ધ ચૈતન્યનું. ઓંકારથી બોધિત તે તત્ત્વ શાશ્વત છે—શિવરૂપ મંગલ અને અચ્યુત.

Verse 63

अव्यक्तं प्रकृतौ लीनं परं ज्योतिरनुत्तमम् / तदन्तः परमं तत्त्वमात्माधारं निरञ्जनम्

અવ્યક્ત પ્રકૃતિમાં લીન થયેલું પણ તે અનुत્તમ પરમ જ્યોતિ છે. તેના અંતરમાં પરમ તત્ત્વ છે—નિરંજન, આત્માનો આધાર।

Verse 64

ध्यायीत तन्मयो नित्यमेकरूपं महेश्वरम् / विशोध्य सर्वतत्त्वानि प्रणवेनाथवा पुनः

તેમામાં તન્મય બની નિત્ય એકરૂપ મહેશ્વરનું ધ્યાન કરવું. સર્વ તત્ત્વોને વિશુદ્ધ કરીને પછી પ્રણવ ‘ઓં’ દ્વારા પણ ફરી પોતાને સ્થિર અને પવિત્ર કરવું.

Verse 65

संस्थाप्य मयि चात्मानं निर्मले परमे पदे / प्लावयित्वात्मनो देहं तेनैव ज्ञानवारिणा

નિર્મળ પરમ પદમાં—મારામાં—આત્માને સ્થાપિત કરીને, એ જ જ્ઞાનરૂપ જળથી પોતાના દેહભાવને પૂરાવી શુદ્ધ કરવો.

Verse 66

मदात्मा मन्मयो भस्म गृहीत्वा ह्यग्निहोत्रजम् / तेनोद्धृत्य तु सर्वाङ्गमग्निरित्यादिमन्त्रतः / चिन्तयेत् स्वात्मनीशानं परं ज्योतिः स्वरूपिणम्

‘હું તેનો આત્મા છું; હું તેનાથી વ્યાપ્ત છું’ એવો ભાવ રાખીને અગ્નિહોત્રજ ભસ્મ ગ્રહણ કર. ‘અગ્નિ…’ આદિ મંત્રો જપતાં તેને ઉઠાવી સર્વ અંગે લેપ કર. પછી પોતાના આત્મામાં ઈશાનને પરમ જ્યોતિસ્વરૂપ તરીકે ચિંતન કર.

Verse 67

एष पाशुपतो योगः पशुपाशविमुक्तये / सर्ववेदान्तसारो ऽयमत्याश्रममिति श्रुतिः

આ પાશુપત યોગ છે, જે પશુ (જીવ) ને પાશ (બંધન)માંથી મુક્ત કરવા માટે ઉપદેશિત છે. આ જ સર્વ વેદાંતનો સાર છે; અને શ્રુતિ તેને સર્વ આશ્રમોથી પરે કહે છે.

Verse 68

एतत् परतरं गुह्यं मत्सायुज्योपपादकम् / द्विजातीनां तु कथितं भक्तानां ब्रह्मचारिणाम्

આ પરતર, અત્યંત ગુહ્ય ઉપદેશ છે, જે મારાથી સાયુજ્ય (એકત્વ) અપાવે છે. તે દ્વિજોમાં ભક્ત અને બ્રહ્મચર્યનિષ્ઠ જન માટે કહ્યો છે.

Verse 69

ब्रह्मचर्यमहिंसा च क्षमा शौचं तपो दमः / संतोषः सत्यमास्तिक्यं व्रताङ्गानि विशेषतः

બ્રહ્મચર્ય, અહિંસા, ક્ષમા, શૌચ, તપ અને દમ—તથા સંતોષ, સત્ય અને આસ્તિક્ય—આ ખાસ કરીને વ્રતોના મુખ્ય અંગો કહેવાય છે.

Verse 70

एकेनाप्यथ हीनेन व्रतमस्य तु लुप्यते / तस्मादात्मगुणोपेतो मद्व्रतं वोढुमर्हति

આમાંથી એક પણ અપૂર્ણ રહે તો આ વ્રત ભંગ થાય છે. તેથી આત્મસંયમ અને આંતરિક ગુણોથી યુક્ત વ્યક્તિ જ મારા વ્રતને ધારણ કરી પાલન કરવા યોગ્ય છે.

Verse 71

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः / बहवो ऽनेन योगेन पूता मद्भावमागताः

રાગ, ભય અને ક્રોધથી રહિત, મારામાં તન્મય અને મારી શરણમાં રહેલા—ઘણાંએ આ જ યોગથી શુદ્ધ થઈ મારા ભાવ (મારા સ્વરૂપ)ને પ્રાપ્ત કર્યો છે.

Verse 72

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् / ज्ञानयोगेन मां तस्माद् यजेत परमेश्वरम्

જે જેમ ભાવથી મારી શરણ આવે છે, હું તેમને તેમ જ રીતે ભજું (અનુગ્રહ કરું) છું. તેથી જ્ઞાનયોગ દ્વારા મને—પરમેશ્વરને—પૂજવું જોઈએ.

Verse 73

अथवा भक्तियोगेन वैराग्येण परेण तु / चेतसा बोधयुक्तेन पूजयेन्मां सदा शुचिः

અથવા પરમ વૈરાગ્યથી સમર્થ ભક્તિયોગ દ્વારા, બોધયુક્ત ચિત્તથી, સદા શુચિ રહીને મારી સતત પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 74

सर्वकर्माणि संन्यस्य भिक्षाशी निष्परिग्रहः / प्राप्नोति मम सायुज्यं गुह्यमेतन्मयोदितम्

સર્વ કર્મોનો સંન્યાસ કરીને, ભિક્ષાથી જીવન નિર્વાહ કરનાર અને અપરીગ્રહી સાધક મારું સાયુજ્ય (એકત્વ) પ્રાપ્ત કરે છે. આ મેં કહેલું ગુહ્ય ઉપદેશ છે.

Verse 75

अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च / निर्ममो निरहङ्कारो यो मद्भक्तः स मे प्रियः

જે સર્વ ભૂતો પ્રત્યે દ્વેષ રાખતો નથી, જે મૈત્રી અને કરુણાથી યુક્ત છે; જે નિર્મમ અને નિરહંકાર છે—એવો મારો ભક્ત મને પ્રિય છે.

Verse 76

संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः / मय्यर्पितमनो बुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः

જે સદા સંતોષી યોગી છે, આત્મસંયમી અને દૃઢ નિશ્ચયવાળો છે; જેના મન અને બુદ્ધિ મને અર્પિત છે—એવો મારો ભક્ત મને પ્રિય છે.

Verse 77

यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः / हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स हि मे प्रियः

જેનાથી જગત ઉદ્વિગ્ન થતું નથી અને જે જગતથી ઉદ્વિગ્ન થતો નથી; જે હર્ષ, અમર્ષ, ભય અને ઉદ્વેગથી મુક્ત છે—એ જ નિશ્ચયે મને પ્રિય છે.

Verse 78

अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः / सर्वारम्भपरित्यागी भक्तिमान् यः स मे प्रियः

જે અપેક્ષા-રહિત, શુચિ, દક્ષ, ઉદાસીન અને વ્યથા-રહિત છે; જે સર્વ સ્વાર્થપ્રેરિત આરંભોનો પરિત્યાગી અને ભક્તિમાન છે—એ મને પ્રિય છે.

Verse 79

तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी संतुष्टो येन केनचित् / अनिकेतः स्थिरमतिर्मद्भक्तो मामुपैष्यति

જે નિંદા અને સ્તુતિમાં સમ રહે છે, વાણીમાં સંયમી અને મૌની છે, જે સ્વયં મળેલામાં સંતોષ પામે છે, નિશ્ચિત નિવાસ વિના અને સ્થિર બુદ્ધિવાળો—એવો મારો ભક્ત મને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 80

सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मत्परायणः / मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं परमं पदम्

જે સદા સર્વ કર્મો કરતો હોવા છતાં મને જ પરાયણ રહે છે, તે મારા પ્રસાદથી શાશ્વત પરમ પદને પામે છે.

Verse 81

चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः / निराशीर्निर्ममो भूत्वा मामेकं शरणं व्रजेत्

મનથી સર્વ કર્મો મને અર્પણ કરીને, મને જ પરમ લક્ષ્ય માની, આશા અને મમતા છોડીને, માત્ર મારી જ શરણમાં જવું જોઈએ.

Verse 82

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः / कर्मण्यभिप्रवृत्तो ऽपि नैव तेन निबध्यते

કર્મફળની આસક્તિ ત્યજીને, સદા તૃપ્ત અને નિરાશ્રય રહી, કર્મમાં પૂરેપૂરો પ્રવૃત્ત હોવા છતાં તેનાથી બંધાતો નથી.

Verse 83

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः / शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति तत्पदम्

ફળની ઇચ્છા વિના, ચિત્ત અને આત્માને સંયમમાં રાખીને, સર્વ પરિગ્રહ ત્યજીને, જે માત્ર દેહધારણ માટે જરૂરી કર્મ કરે છે—તે તે પરમ પદને પામે છે.

Verse 84

यदृच्छालाभतुष्टस्य द्वन्द्वातीतस्य चैव हि / कुर्वतो मत्प्रसादार्थं कर्म संसारनाशनम्

જે સહેજે મળેલા લાભથી સંતોષ પામે છે, દ્વંદ્વોથી પર છે, અને માત્ર મારી કૃપા માટે કર્મ કરે છે—તેનું કર્મ જ સંસારબંધનનો નાશ કરે છે.

Verse 85

मन्मना मन्नमस्कारो मद्याजी मत्परायणः / मामुपैष्यति योगीशं ज्ञात्वा मां परमेश्वरम्

જેનું મન મારામાં સ્થિર છે, જે મને નમસ્કાર કરે છે, યજ્ઞમાં મારી જ પૂજા કરે છે અને માત્ર મારામાં શરણ લે છે—તે મને પરમેશ્વર જાણીને, યોગેશ્વર એવા મને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 86

मद्बुद्धयो मां सततं बोधयन्तः परस्परम् / कथयन्तश्च मां नित्यं मम सायुज्यमाप्नुयुः

જેઓની બુદ્ધિ મારામાં સ્થિર છે, જે પરસ્પર સતત મારા તત્ત્વનું બોધ કરાવે છે અને નિત્ય મારી જ કથા કરે છે—તેઓ મારા સાયુજ્યને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 87

एवं नित्याभियुक्तानां मायेयं कर्मसान्वगम् / नाशयामि तमः कृत्स्नं ज्ञानदीपेन भास्वता

આ રીતે જે નિત્ય અખંડ ભક્તિમાં જોડાયેલા છે, તેમના માટે હું માયાથી ઉત્પન્ન, કર્મસહિત સર્વ અંધકારને તેજસ્વી જ્ઞાનદીપથી નાશ કરું છું.

Verse 88

मद्बुद्धयो मां सततं पूजयन्तीह ये जनाः / तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम्

અહીં જેમની બુદ્ધિ મારામાં સ્થિર છે અને જે સતત મારી પૂજા કરે છે—એવા નિત્ય સમર્પિત ભક્તોનું યોગક્ષેમ હું જાતે વહન કરું છું: જે અપ્રાપ્ત છે તે અપાવું છું અને જે પ્રાપ્ત છે તેનું રક્ષણ કરું છું.

Verse 89

ये ऽन्ये च कामभोगार्थं यजन्ते ह्यन्यदेवताः / तेषां तदन्तं विज्ञेयं देवतानुगतं फलम्

જે લોકો કામ-ભોગ માટે અન્ય દેવતાઓની પૂજા કરે છે, તેમનું ફળ તે અંત સુધી જ જાણવું; તે ફળ પૂજિત દેવતાને અનુસરે છે અને ત્યાં જ સમાપ્ત થાય છે।

Verse 90

ये चान्यदेवताभक्ताः पूजयन्तीह देवताः / मद्भावनासमायुक्ता मुच्यन्ते ते ऽपि भावतः

અન્ય દેવતાઓના ભક્ત બની અહીં તેમની પૂજા કરનારાઓ પણ—જો તેઓ મારી ભાવના-ધ્યાન સાથે જોડાયેલા હોય—તો તેઓ પણ પોતાના ભાવ અનુસાર મુક્ત થાય છે।

Verse 91

तस्मादनीश्वरानन्यांस्त्यक्त्वा देवानशेषतः / मामेव संश्रयेदीशं स याति परमं पदम्

અતએવ પરમેશ્વર ન હોય એવા અન્ય દેવોને સંપૂર્ણ ત્યજી, માત્ર મને જ ઈશ્વરરૂપે શરણ લે; તે પરમ પદને પામે છે।

Verse 92

त्यक्त्वा पुत्रादिषु स्नेहं निः शोको निष्परिग्रहः / यजेच्चामरणाल्लिङ्गे विरक्तः परमेश्वरम्

પુત્રાદિ પ્રત્યેનો સ્નેહ ત્યજી, શોકરહિત અને મમતા-રહિત બની, વૈરાગ્યથી અમર લિંગમાં પરમેશ્વરની ઉપાસના કરવી—જે મૃત્યુથી પર છે।

Verse 93

ये ऽर्चयन्ति सदा लिङ्गं त्यक्त्वा भोगानशेषतः / एकेन जन्मना तेषां ददामि परमैश्वरम्

જે સર્વ ભોગોને સંપૂર્ણ ત્યજી સદા લિંગની અર્ચના કરે છે, તેમને હું એક જ જન્મમાં પરમ ઐશ્વર્ય—પરમેશ્વર-સ્થિતિ—આપું છું।

Verse 94

परानन्दात्मकं लिङ्गं केवलं सन्निरञ्जनम् / ज्ञानात्मकं सर्वगतं योगिनां हृदि संस्थितम्

તે લિંગ પરમાનંદસ્વરૂપ છે—એકમાત્ર, શુદ્ધ સત્, નિરંજન. તે જ્ઞાન-ચૈતન્યસ્વરૂપ, સર્વવ્યાપી છે અને યોગીઓના હૃદયમાં પ્રતિષ્ઠિત છે.

Verse 95

ये चान्ये नियता भक्ता भावयित्वा विधानतः / यत्र क्वचन तल्लिङ्गमर्चयन्ति महेश्वरम्

અને અન્ય નિયમનિષ્ઠ ભક્તો પણ—વિધિ પ્રમાણે પોતાને સમ્યક્ તૈયાર કરીને—જ્યાં ક્યાં હોય ત્યાં તે જ લિંગ દ્વારા મહેશ્વરની પૂજા કરે છે.

Verse 96

जले वा वह्निमध्ये वाव्योम्नि सूर्ये ऽथवान्यतः / रत्नादौ भावयित्वेशमर्चयेल्लिङ्गमैश्वरम्

જળમાં, અગ્નિમધ્યે, આકાશમાં, સૂર્યમાં અથવા અન્યત્ર—જ્યાં પણ—ત્યાં ઈશ હાજર છે એમ ભાવ કરીને, ઈશ્વરના ઐશ્વર્યમય લિંગની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 97

सर्वं लिङ्गमयं ह्येतत् सर्वं लिङ्गे प्रतिष्ठितम् / तस्माल्लिङ्गे ऽर्चयेदीशं यत्र क्वचन शाश्वतम्

નિશ્ચયે આ સર્વ લિંગમય છે; સર્વ કંઈ લિંગમાં પ્રતિષ્ઠિત છે. તેથી જ્યાં ક્યાંય હો, લિંગમાં શાશ્વત ઈશની અર્ચના કરવી જોઈએ.

Verse 98

अग्नौ क्रियावतामप्सु व्योम्नि सूर्ये मनीषिणाम् / काष्ठादिष्वेव मूर्खाणां हृदि लिङ्गन्तुयोगिनाम्

ક્રિયાવંતો માટે (દેવ) અગ્નિમાં, અન્ય માટે જળમાં; મનીષીઓ માટે આકાશમાં અને સૂર્યમાં. મૂઢો કાષ્ઠ વગેરેમાં જ શોધે છે; પરંતુ યોગીઓ માટે સાચું લિંગ હૃદયમાં છે.

Verse 99

यद्यनुत्पन्नविज्ञानो विरक्तः प्रीतिसंयुतः / यावज्जीवं जपेद् युक्तः प्रणवं ब्रह्मणो वपुः

યદ્યપિ હજી સાચું જ્ઞાન ઉત્પન્ન ન થયું હોય, તો પણ જે વૈરાગ્યવાન અને પ્રેમભક્તિથી યુક્ત છે, તે એકાગ્ર થઈ જીવનપર્યંત બ્રહ્મસ્વરૂપ પ્રણવ ‘ૐ’નો જપ કરે.

Verse 100

अथवा शतरुद्रीयं जपेदामरणाद् द्विजः / एकाकी यतचित्तात्मा स याति परमं पदम्

અથવા દ્વિજ મૃત્યુપર્યંત શતરુદ્રીયનો જપ કરે; એકાકી રહી મન અને આત્માને સંયમમાં રાખીને તે પરમ પદને પામે છે.

Verse 101

वसेद् वामरणाद् विप्रो वाराणस्यां समाहितः / सो ऽपीश्वरप्रसादेन याति तत् परमं पदम्

અથવા બ્રાહ્મણ સમાહિત ચિત્તે વારાણસીમાં મૃત્યુપર્યંત વસે; તે પણ ઈશ્વરપ્રસાદથી તે પરમ પદને પામે છે.

Verse 102

तत्रोत्क्रमणकाले हि सर्वेषामेव देहिनाम् / ददाति तत् परं ज्ञानं येन मुच्येत बन्धनात्

ત્યાં દેહત્યાગના સમયે તે સર્વ દેહધારીઓને તે પરમ જ્ઞાન આપે છે, જેના દ્વારા બંધનથી મુક્તિ થાય છે.

Verse 103

वर्णाश्रमविधिं कृत्स्नं कुर्वाणो मत्परायणः / तेनैव जन्मना ज्ञानं लब्ध्वा याति शिवं पदम्

જે સંપૂર્ણ વર્ણાશ્રમવિધિનું વિધિપૂર્વક પાલન કરે છે અને મને જ પરમ આશ્રય માને છે, તે આ જ જન્મમાં જ્ઞાન મેળવી શિવના પરમ પદ (મોક્ષ)ને પામે છે.

Verse 104

ये ऽपि तत्र वसन्तीह नीचा वा पापयोनयः / सर्वे तरन्ति संसारमीश्वरानुग्रहाद् द्विजाः

જે ત્યાં વસે છે—ભલે નીચ સ્થિતિના હોય કે પાપયોનિમાં જન્મેલા હોય—હે દ્વિજોએ, ઈશ્વરના અનુગ્રહથી તેઓ સર્વે સંસારસાગર પાર કરે છે।

Verse 105

किन्तु विघ्ना भविष्यन्ति पापोपहतचेतसाम् / धर्मं समाश्रयेत् तस्मान्मुक्तये नियतं द्विजाः

પરંતુ પાપથી ઘાયલ ચિત્તવાળાઓ માટે વિઘ્નો નિશ્ચિત ઊભા થશે. તેથી, હે દ્વિજોએ, મુક્તિ માટે નિયમિત રીતે ધર્મનો આશ્રય લો।

Verse 106

एतद् रहस्यं वेदानां न देयं यस्य कस्य चित् / धार्मिकायैव दातव्यं भक्ताय ब्रह्मचारिणे

વેદોનું આ રહસ્ય જે-તેને આપવું ન જોઈએ. તે માત્ર ધાર્મિક, ભક્ત અને બ્રહ્મચર્યમાં સ્થિત વ્યક્તિને જ આપવું યોગ્ય છે।

Verse 107

व्यास उवाच इत्येतदुक्त्वा भगवानात्मयोगमनुत्तमम् / व्याजहार समासीनं नारायणमनामयम्

વ્યાસે કહ્યું—આ રીતે અનુત્તમ આત્મયોગનું વર્ણન કરીને, ભગવાને ત્યાં સમાસીન, નિરામય નારાયણને સંબોધન કર્યું।

Verse 108

मयैतद् भाषितं ज्ञानं हितार्थं ब्रह्मवादिनाम् / दातव्यं शान्तचित्तेभ्यः शिष्येभ्यो भवता शिवम्

બ્રહ્મવાદીઓના હિત માટે આ જ્ઞાન મેં કહ્યું છે. હે શિવમય મંગલરૂપ, તમે તેને શાંતચિત્ત શિષ્યોને આપજો।

Verse 109

उक्त्वैवमथ योगीन्द्रानब्रवीद् भगवानजः / हिताय सर्वभक्तानां द्विजातीनां द्विजोत्तमाः

આ રીતે કહીને અજ ભગવાન ઈશ્વરે પછી યોગીન્દ્રોને સંબોધ્યા—સર્વ ભક્તોના હિતાર્થે, અને વિશેષ કરીને દ્વિજોના કલ્યાણ માટે, હે દ્વિજોત્તમો।

Verse 110

भवन्तो ऽपि हि मज्ज्ञानं शिष्याणां विधिपूर्वकम् / उपदेक्ष्यन्ति भक्तानां सर्वेषां वचनान्मम

તમે પણ મારા વચન અનુસાર, વિધિપૂર્વક, તમારા શિષ્યોને—અને સર્વ ભક્તોને—મારું જ્ઞાન ઉપદેશ આપશો।

Verse 111

अयं नारायणो यो ऽहमीश्वरो नात्र संशयः / नान्तरं ये प्रपश्यन्ति तेषां देयमिदं परम्

આ નારાયણ હું જ છું; હું જ ઈશ્વર છું—એમાં સંશય નથી. જે ભેદ નથી જોતા, તેમને આ પરમ દાન આપવું જોઈએ।

Verse 112

ममैषा परमा मूर्तिर्नारायणसमाह्वया / सर्वभूतात्मभूतस्था शान्ता चाक्षरसंज्ञिता

આ મારી પરમ મૂર્તિ છે, ‘નારાયણ’ નામે પ્રસિદ્ધ—જે સર્વ ભૂતોના આત્મારૂપે સ્થિત છે, સર્વમાં અંતર્યામીરૂપે વસે છે; શાંત છે અને ‘અક્ષર’ કહેવાય છે।

Verse 113

ये त्वन्यथा प्रपश्यन्ति लोके भेददृशो जनाः / न ते मां संप्रपश्यन्ति जायन्ते च पुनः पुनः

પરંતુ જે લોકો જગતમાં અન્યથા જુએ છે—ભેદદૃષ્ટિમાં સ્થિર—તેઓ મને યથાર્થ રીતે નથી જોતા; અને વારંવાર જન્મ લે છે।

Verse 114

ये त्विमं विष्णुमव्यक्तं मां वा देवं महेश्वरम् / एकीभावेन पश्यन्ति न तेषां पुनरुद्भवः

જે આ અવ્યક્ત વિષ્ણુને—અથવા મને, દેવ મહેશ્વરને—તત્ત્વતઃ એકત્વભાવથી જુએ છે, તેમને ફરી પુનર્જન્મ થતો નથી।

Verse 115

तस्मादनादिनिधनं विष्णुमात्मानमव्ययम् / मामेव संप्रपश्यध्वं पूजयध्वं तथैव हि

અતએવ આદિ-અંત રહિત, અવ્યય આત્મસ્વરૂપ વિષ્ણુ—મને જ—સમ્યક રીતે જુઓ અને એ જ રીતે મારી પૂજા કરો।

Verse 116

ये ऽन्यथा मां प्रपश्यन्ति मत्वेमं देवतान्तरम् / ते यान्ति नरकान् घोरान् नाहं तेषुव्यवस्थितः

જે મને અન્ય રીતે જુએ છે—મને માત્ર કોઈ અલગ દેવતા માને છે—તે ભયંકર નરકોમાં જાય છે; હું તેમામાં સ્થિત નથી।

Verse 117

मूर्खं वा पण्डितं वापि ब्राह्मणं वा मदाश्रयम् / मोचयामि श्वपाकं वा न नारायणनिन्दकम्

મૂર્ખ હોય કે પંડિત, અથવા મારો આશ્રય લેનાર બ્રાહ્મણ—હું તેને મુક્ત કરું છું; શ્વપાક (ચાંડાલ)ને પણ છોડું છું, પરંતુ નારાયણની નિંદા કરનારને નહીં।

Verse 118

तस्मादेष महायोगी मद्भक्तैः पुरुषोत्तमः / अर्चनीयो नमस्कार्यो मत्प्रीतिजननाय हि

અતએવ, હે પુરુષોત્તમ, આ મહાયોગી મારા ભક્તો દ્વારા અર્ચનીય અને નમસ્કારયોગ્ય છે—નિશ્ચયે મારી પ્રીતિ (અનુગ્રહ) ઉત્પન્ન કરવા માટે।

Verse 119

एवमुक्त्वा समालिङ्ग्य वासुदेवं पिनाकधृक् / अन्तर्हितो ऽभवत् तेषां सर्वेषामेव पश्यताम्

આમ કહી પિનાકધારી શિવે વાસુદેવને આલિંગન કર્યું; અને સૌ જોતા જોતા તેઓ અંતર્ધાન થયા।

Verse 120

नारायणो ऽपि भगवांस्तापसं वेषमुत्तमम् / जग्राह योगिनः सर्वांस्त्यक्त्वा वै परमं वपुः

ભગવાન નારાયણે પણ પોતાનું પરમ સ્વરૂપ ત્યજી, સર્વ યોગીઓના હિતાર્થે ઉત્તમ તપસ્વી વેષ ધારણ કર્યો।

Verse 121

ज्ञातं भवद्भिरमलं प्रसादात् परमेष्ठिनः / साक्षादेव महेशस्य ज्ञानं संसारनाशनम्

પરમેષ્ઠી પ્રભુની કૃપાથી તમે નિર્મળ સત્ય જાણ્યું છે—આ તો સાક્ષાત્ મહેશ્વરનું જ્ઞાન છે, જે સંસારબંધનનો નાશ કરે છે।

Verse 122

गच्छध्वं विज्वराः सर्वे विज्ञानं परमेष्ठिनः / प्रवर्तयध्वं शिष्येभ्यो धार्मिकेभ्यो मुनीश्वराः

તમે સૌ નિર્વ્યથા થઈ આગળ વધો. પરમેષ્ઠીનું પરમ વિજ્ઞાન પ્રવર્તાવો; અને હે મુનીશ્વરો, તેને ધર્મનિષ્ઠ શિષ્યોને આપો।

Verse 123

इदं भक्ताय शान्ताय धार्मिकायाहिताग्नये / विज्ञानमैश्वरं देयं ब्राह्मणाय विशेषतः

આ ઈશ્વરકેન્દ્રિત રાજવિજ્ઞાન ભક્ત, શાંત, ધર્મનિષ્ઠ અને આહિતાગ્નિ પુરુષને આપવું જોઈએ; વિશેષ કરીને બ્રાહ્મણને।

Verse 124

एवमुक्त्वा स विश्वात्मा योगिनां योगवित्तमः / नारायणो महायोगी जगामादर्शनं स्वयम्

આ રીતે કહીને તે વિશ્વાત્મા—યોગીઓમાં યોગવિદ્યાનો પરમ જાણકાર, મહાયોગી નારાયણ—સ્વયં અદૃશ્ય થઈ દૃષ્ટિથી ઓઝલ થયો।

Verse 125

ते ऽपि देवादिदेवेशं नमस्कृत्य महेश्वरम् / नारायणं च भूतादिं स्वानि स्थानानि भेजिरे

તેઓ પણ દેવોના આદિદેવ મહેશ્વરને તથા ભૂતોના આદિ નારાયણને નમસ્કાર કરીને પોતાના-પોતાના સ્થાનોમાં પરત ગયા।

Verse 126

सनत्कुमारो भगवान् संवर्ताय महामुनिः / दत्तवानैश्वरं ज्ञानं सो ऽपि सत्यव्रताय तु

ભગવાન સનત્કુમારે મહામુનિ સંવર્તને ઈશ્વરીય (ઐશ્વર) જ્ઞાન આપ્યું; અને તેણે પણ તે જ જ્ઞાન સત્યવ્રતને અર્પણ કર્યું।

Verse 127

सनन्दनो ऽपि योगीन्द्रः पुलहाय महर्षये / प्रददौ गौतमायाथ पुलहो ऽपि प्रजापतिः

યોગીન્દ્ર સનન્દને પણ તે જ્ઞાન મહર્ષિ પુલહને આપ્યું; ત્યારબાદ પ્રજાપતિ પુલહે તે ગૌતમને અર્પણ કર્યું।

Verse 128

अङ्गिरा वेदविदुषे भरद्वाजाय दत्तवान् / जैगीषव्याय कपिलस्तथा पञ्चशिखाय च

અંગિરાએ વેદવિદ્ ભરદ્વાજને તે જ્ઞાન આપ્યું; અને કપિલે તેમ જ જૈગીષવ્યને તથા પંચશિખને પણ અર્પણ કર્યું।

Verse 129

पराशरो ऽपि सनकात् पिता मे सर्वतत्त्वदृक् / लेभेतत्परमं ज्ञानं तस्माद् वाल्मीकिराप्तवान्

મારા પિતા પરાશર—સર્વ તત્ત્વોના દ્રષ્ટા—એ પણ સનક પાસેથી આ પરમ જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું; અને તેમની પાસેથી જ વાલ્મીકિએ તે મેળવ્યું।

Verse 130

ममोवाच पुरा देवः सतीदेहभवाङ्गजः / वामदेवो महायोगी रुद्रः किल पिनाकधृक्

પ્રાચીન કાળે દેવે મને કહ્યું—સતીના દેહમાંથી ઉત્પન્ન, મહાયોગી વામદેવ, પિનાકધારી રુદ્ર।

Verse 131

नारायणो ऽपि भगवान् देवकीतनयो हरिः / अर्जुनाय स्वयं साक्षात् दत्तवानिदमुत्तमम्

નારાયણ સ્વયં—દેવકીનંદન હરિ—એ સాక్షાત્ અર્જુનને આ ઉત્તમ ઉપદેશ આપ્યો।

Verse 132

यदहं लब्धवान् रुद्राद् वामदेवादनुत्तमम् / विशेषाद् गिरिशे भक्तिस्तस्मादारभ्य मे ऽभवत्

જ્યારે મેં રુદ્ર વામદેવ પાસેથી આ અનુત્તમ ઉપદેશ મેળવ્યો, ત્યારથી ગિરીશ (શિવ) પ્રત્યે મારી ભક્તિ વિશેષ રીતે પ્રગટ થઈ।

Verse 133

शरण्यं शरणं रुद्रं प्रपन्नो ऽहं विशेषतः / भूतेशं गिरशं स्थाणुं देवदेवं त्रिशूलिनम्

હું વિશેષરૂપે શરણ ગયો છું—શરણ્ય રુદ્રમાં; ભૂતેશ, ગિરીશ, સ્થાણુ, દેવદેવ અને ત્રિશૂલધારી પ્રભુમાં।

Verse 134

भवन्तो ऽपि हि तं देवं शंभुं गोवृषवाहनम् / प्रपद्यध्वं सपत्नीकाः सपुत्राः शरणं शिवम्

અતએવ તમે પણ ગોવૃષવાહન દેવ શંભુ—શિવ—ની શરણાગતિ લો; પત્ની અને પુત્રો સહિત શિવને જ એકમાત્ર આશ્રય માની સમર્પિત થાઓ।

Verse 135

वर्तध्वं तत्प्रसादेन कर्मयोगेन शङ्करम् / पूजयध्वं महादेवं गोपतिं भूतिभूषणम्

તેમની કૃપાથી કર્મયોગના અનુશાસનમાં રહી વર્તો; શંકર—મહાદેવ, ગોપતિ, ભૂતગણોના રક્ષક, પવિત્ર ભસ્મથી વિભૂષિત—તેમની પૂજા કરો।

Verse 136

एवमुक्ते ऽथ मुनयः शौनकाद्या महेश्वरम् / प्रणेमुः शाश्वतं स्थाणुं व्यासं सत्यवतीसुतम्

આ રીતે કહેવાતા શૌનક આદિ મુનિઓએ મહેશ્વર—શાશ્વત સ્થાણુ—ને તથા સત્યવતીપુત્ર વ્યાસને પ્રણામ કર્યા।

Verse 137

अब्रुवन् हृष्टमनसः कृष्णद्वैपायनं प्रभुम् / साक्षादेव हृषीकेशं सर्वलोकमहेश्वरम्

હર્ષિત મનથી મુનિઓએ પ્રભુ કૃષ્ણદ્વૈપાયનને કહ્યું—તમે સాక్షાત્ હૃષીકેશ, સર્વ લોકોના મહેશ્વર છો।

Verse 138

भवत्प्रसादादचला शरण्ये गोवृषध्वजे / इदानीं जायते भक्तिर्या देवैरपि दुर्लभा

હે શરણ્ય, ગોવૃષધ્વજ! તમારી કૃપાથી હવે મારી અંદર અચલ ભક્તિ જન્મી છે—એવી ભક્તિ જે દેવોને પણ દુર્લભ છે।

Verse 139

कथयस्व मुनिश्रेष्ठ कर्मयोगमनुत्तमम् / येनासौ भगवानीशः समाराध्यो मुमुक्षुभिः

હે મુનિશ્રેષ્ઠ! તે અનુત્તમ કર્મયોગ મને કહો, જેના દ્વારા મુમુક્ષુ ભક્તો ભગવાન ઈશ્વરનું સમ્યક્ આરાધન કરે છે।

Verse 140

त्वत्संनिधावेष सूतः शृणोतु भगवद्वचः / तद्वदाखिललोकानां रक्षणं धर्मसंग्रहम्

હે સૂત! તમારા સાન્નિધ્યમાં એ ભગવાનના વચન સાંભળે; એ જ રીતે સર્વ લોકનું રક્ષણ થાય છે—આ જ ધર્મસંગ્રહ અને ધર્મરક્ષા છે।

Verse 141

यदुक्तं देवदेवेन विष्णुना कूर्मरूपिणा / पृष्टेन मुनिभिः पूर्वं शक्रेणामृतमन्थने

આ એ જ છે જે પૂર્વે દેવદેવ કૂર્મરૂપધારી વિષ્ણુએ, અમૃતમંથન સમયે, શક્ર (ઇન્દ્ર) અને મુનિઓ પૂછતાં કહ્યું હતું।

Verse 142

श्रुत्वा सत्यवतीसूनुः कर्मयोगं सनातनम् / मुनीनां भाषितं कृष्णः प्रोवाच सुसमाहितः

મુનિઓના વચનથી સનાતન કર્મયોગ સાંભળી, સત્યવતીનો પુત્ર કૃષ્ણ મનને સુસમાહિત કરીને બોલ્યો।

Verse 143

य इमं पठते नित्यं संवादं कृत्तिवाससः / सनत्कुमारप्रमुखैः सर्वपापैः प्रमुच्यते

સનત્કુમાર વગેરે મુખ્ય મુનિઓએ કહેલો કૃત્તિવાસ (શિવ) નો આ સંવાદ જે નિત્ય પઠે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 144

श्रावयेद् वा द्विजान् शुद्धान् ब्रह्मचर्यपरायणान् / यो वा विचारयेदर्थं स याति परमां गतिम्

જે શુદ્ધ દ્વિજોને—બ્રહ્મચર્યપરાયણ—આ ઉપદેશનું શ્રવણ કરાવે, અથવા જે તેનો અર્થ વિચારપૂર્વક મનન કરે, તે પરમ ગતિને પામે છે।

Verse 145

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यं भक्तियुक्तो दृढव्रतः / सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते

જે ભક્તિયુક્ત અને દૃઢવ્રત બનીને નિત્ય આનું શ્રવણ કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થઈ બ્રહ્મલોકમાં મહિમાવાન થાય છે।

Verse 146

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन पठितव्यो मनीषिभिः / श्रोतव्यश्चाथ मन्तव्यो विशेषाद् ब्राह्मणैः सदा

અતએવ સર્વ પ્રયત્નથી વિદ્વાનોને તેનું પાઠ કરવું જોઈએ; તેને સાંભળવું અને પછી તેનું મનન કરવું જોઈએ—વિશેષ કરીને અને સદા બ્રાહ્મણોએ।