Adhyaya 12

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) एकादशो ऽध्यायः व्यास उवाच शृणुध्वमृषयः सर्वे वक्ष्यमाणं सनातनम् / कर्मयोगं ब्राह्मणानामात्यन्तिकफलप्रदम्

આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના ઉત્તરવિભાગમાં, ઈશ્વરગીતાસુ, એકાદશ અધ્યાય (આરંભે છે). વ્યાસે કહ્યું—“હે ઋષિઓ, તમે સૌ હવે કહેવાતો સનાતન ઉપદેશ સાંભળો—બ્રાહ્મણો માટે કર્મયોગ, જે પરમ ફળ આપનાર છે.”

Verse 2

आम्नायसिद्धमखिलं ब्रिह्मणानुप्रदर्शितम् / ऋषीणां शृण्वतां पूर्वं मनुराह प्रजापतिः

ઋષિઓ સાંભળતા હતા ત્યારે, પૂર્વે પ્રજાપતિ મનુએ તે સમગ્ર ઉપદેશ કહ્યો, જે આમ્નાયથી સિદ્ધ છે અને બ્રહ્મા દ્વારા યોગ્ય રીતે પ્રદર્શિત થયો છે।

Verse 3

सर्वपापहरं पुण्यमृषिसङ्घैर्निषेवितम् / समाहितधियो यूयं शृणुध्वं गदतो मम

આ પુણ્ય ઉપદેશ સર્વ પાપ હરણ કરનાર છે અને ઋષિસંઘોએ સેવ્યો છે. તમે સમાધાન ચિત્તે મારી વાણી સાંભળો.

Verse 4

कृतोपनयनो वेदानधीयीत द्विजोत्तमाः / गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे स्वसूत्रोक्तविधानतः

ઉપનયન સંસ્કાર કર્યા પછી દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠે વેદાધ્યયન કરવું જોઈએ—ગર્ભથી ગણતાં આઠમા વર્ષે અથવા જન્મથી આઠમા વર્ષે—પોતાના ગૃહ્યસૂત્રોક્ત વિધાન મુજબ।

Verse 5

दण्डी च मेखली सूत्री कृष्णाजिनधरो मुनिः / भिक्षाहारो गुरुहितो वीक्षमाणो गुरुर्मुखम्

દંડ ધારણ કરીને, મેખલા અને યજ્ઞોપવીત પહેરી, કૃષ્ણાજિન ધારણ કરેલો મુનિસ્વરૂપ બ્રહ્મચારી ભિક્ષાથી જીવન નિર્વાહ કરે; ગુરુહિતમાં તત્પર રહે અને ઉપદેશની અપેક્ષાએ ગુરુના મુખ તરફ નજર રાખે।

Verse 6

कार्पासमुपवीतार्थं निर्मितं ब्रह्मणा पुरा / ब्राह्मणानां त्रिवित् सूत्रं कौशं वा वस्त्रमेव वा

પ્રાચીન સમયમાં બ્રહ્માએ ઉપવીતના હેતુ માટે કપાસ રચ્યો. બ્રાહ્મણો માટે ત્રિવિત્ (ત્રિ-તંતુ) યજ્ઞોપવીત વિહિત છે; તે કુશ-તંતુનું અથવા માત્ર વસ્ત્રનું પણ હોઈ શકે।

Verse 7

सदोपवीती चैव स्यात् सदा बद्धशिखो द्विजः / अन्यथा यत् कृतं कर्म तद् भवत्ययथाकृतम्

દ્વિજે સદા યજ્ઞોપવીત ધારણ કરવું અને શિખા સદા બંધેલી રાખવી જોઈએ. નહીંતર કરેલું કર્મ યથાવિધિ કરેલું ગણાતું નથી।

Verse 8

वसेदविकृतं वासः कार्पासं वा कषायकम् / तदेव परिधानीयं शुक्लमच्छिद्रमुत्तमम्

અવિકૃત વસ્ત્ર ધારણ કરવું—કપાસનું અથવા મૃદુ કષાય-રંગેલું. એ જ પહેરવું: શુદ્ધ શ્વેત, છિદ્રરહિત, ઉત્તમ।

Verse 9

उत्तरं तु समाख्यातं वासः कृष्णाजिनं शुभम् / अभावे गव्यमजिनं रौरवं वा विधीयते

ઉત્તરીય તરીકે શુભ કૃષ્ણાજિન (કૃષ્ણમૃગચર્મ) કહેલું છે. તે ન મળે તો ગોચર્મ, અથવા રૌરવ મૃગચર્મ વિધાન છે.

Verse 10

उद्धृत्य दक्षिणं बाहुं सव्ये बाहौ समर्पितम् / उपवीतं भवेन्नित्यं निवीतं कण्ठसज्जने

જમણો હાથ ઉંચો કરી યજ્ઞોપવીતને ડાબા ખભા પર મૂકવું નિત્ય ઉપવીત છે; અને ગળે સ્થિર રાખીને પહેરાય તો તેને નિવીત કહે છે.

Verse 11

सव्यं बाहुं समुद्धृत्य दक्षिणे तु धृतं द्विजाः / प्राचीनावीतमित्युक्तं पित्र्ये कर्मणि योजयेत्

હે દ્વિજોઃ ડાબો હાથ ઉંચો કરી યજ્ઞોપવીતને જમણા ખભા પર ધારણ કરવું ‘પ્રાચીનાવીત’ કહેવાય; પિતૃકર્મમાં તેને અપનાવવું જોઈએ.

Verse 12

अग्न्यगारे गवां गोष्ठे होमे जप्ये तथैव च / स्वाध्याये भोजने नित्यं ब्राह्मणानां च सन्निधौ

અગ્નિગૃહમાં, ગૌશાળામાં, હોમ અને જપમાં; તેમજ સ્વાધ્યાય અને ભોજન સમયે—અને બ્રાહ્મણોની સન્નિધિમાં—સદા શુચિતા અને સંયમ રાખવો જોઈએ.

Verse 13

उपासने गुरूणां च संध्ययोः साधुसंगमे / उपवीती भवेन्नित्यं विधिरेष सनातनः

ગુરુઓની ઉપાસનામાં, બન્ને સંધ્યાના અનુષ્ઠানে અને સાધુસંગમાં સદા યજ્ઞોપવીત ધારણ કરેલું રહેવું જોઈએ; આ સનાતન વિધિ છે.

Verse 14

मौञ्जी त्रिवृत् समा श्लक्षणा कार्या विप्रस्य मेखला / मुञ्जाभावे कुशेनाहुर्ग्रन्थिनैकेन वा त्रिभिः

વિપ્રની મેખલા મુંજ ઘાસની—ત્રિવૃત, સમાન અને મસૃણ—બનાવવી. મુંજ ન મળે તો કુશ ઘાસની મેખલા એક ગાંઠ કે ત્રણ ગાંઠથી બાંધેલી કહેવામાં આવી છે.

Verse 15

धारयेद् बैल्वपालाशौ दण्डौ केशान्तकौ द्विजः / यज्ञार्हवृक्षजं वाथ सौम्यमव्रणमेव च

દ્વિજ વિદ્યાર્થીએ બેલ અથવા પલાશ લાકડાનો દંડ ધારણ કરવો, જે કેશાંત (શિખા સુધી) પહોંચે; અથવા યજ્ઞયોગ્ય વૃક્ષના લાકડાનો, સૌમ્ય અને નિર્દોષ દંડ પણ ધારણ કરી શકે છે.

Verse 16

सायं प्रातर्द्विजः संध्यामुपासीत समाहितः / कामाल्लोभाद् भयान्मोहात् त्यक्तेन पतितो भवेत्

દ્વિજે સાંજે અને સવારે એકાગ્ર ચિત્તે સંધ્યા-ઉપાસના કરવી જોઈએ. કામ, લોભ, ભય અથવા મોહથી તેને ત્યજી દે તો તે પતિત બને છે.

Verse 17

अग्निकार्यं ततः कुर्यात् सायं प्रातः प्रसन्नधीः / स्नात्वा संतर्पयेद् देवानृषीन् पितृगणांस्तथा

પછી પ્રસન્ન અને શાંત બુદ્ધિથી સાંજે તથા સવારે અગ્નિકાર્ય કરવું; સ્નાન કરીને દેવો, ઋષિઓ અને પિતૃગણોને તર્પણથી સંતોષવા જોઈએ.

Verse 18

देवताभ्यर्चनं कुर्यात् पुष्पैः पत्रेण वाम्बुभिः / अभिवादनशीलः स्यान्नित्यं वृद्धेषु धर्मतः

ફૂલ, પાન અથવા માત્ર જળથી પણ દેવતાઓનું યથાવિધિ પૂજન કરવું જોઈએ. ધર્મ અનુસાર સદા—વિશેષ કરીને વૃદ્ધો પ્રત્યે—આદરપૂર્વક અભિવાદનશીલ રહેવું જોઈએ.

Verse 19

असावहं भो नामेति सम्यक् प्रणतिपूर्वकम् / आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थं तन्द्रादिपरिवर्जितः

યથોચિત પ્રણામ કરીને ‘અસાવહં ભો—(અમુક) નામ’ આ વાક્ય યોગ્ય રીતે ઉચ્ચારવું. આયુ અને આરોગ્યસિદ્ધિ માટે તન્દ્રા વગેરે અવરોધો ત્યજી સચેત રહેવું.

Verse 20

आयुष्णान् भव सौम्येति वाच्यो विप्रो ऽभिवादने / अकारश्चास्य नाम्नो ऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः

અભિવાદન સમયે બ્રાહ્મણને ‘આયુષ્માન્ ભવ, સૌમ્ય’ એમ સંબોધવું. તેના નામના ઉચ્ચારમાં અંતે ‘અ’કાર ઉમેરવો અને પૂર્વ અક્ષરને પ્લુત (લાંબો ખેંચીને) સ્વરે બોલવો.

Verse 21

न कुर्याद् यो ऽभिवादस्य द्विजः प्रत्यभिवादनम् / नाभिवाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः

જે દ્વિજને અભિવાદન કરાય છતાં તે પ્રતિઅભિવાદન ન કરે, તેને વિદ્વાનો અભિવાદન ન કરે. આ બાબતમાં તે શૂદ્ર સમાન જ ગણાય છે.

Verse 22

व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः / सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः

ગુરુ પાસે અભિવાદન માટે જતા હાથોને વ્યત્યસ્ત (ક્રોસ) રાખીને ઉપસંગ્રહણ કરવું. ડાબા હાથથી ડાબી બાજુ અને જમણા હાથથી જમણી બાજુ સ્પર્શ કરવો.

Verse 23

लौकिकं वैदिकं चापि तथाध्यात्मिकमेव वा / आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत्

લૌકિક જ્ઞાન હોય કે વૈદિક જ્ઞાન, અથવા અધ્યાત્મિક જ્ઞાન—જેનાથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત થાય, તેને પ્રથમ ભક્તિપૂર્વક પ્રણામ કરવો જોઈએ।

Verse 24

नोदकं धारयेद् भैक्षं पुष्पाणि समिधस्तथा / एवंविधानि चान्यानि न दैवाद्येषु कर्मसु

દેવપૂજાથી આરંભ થતા કર્મોમાં પાણી, ભિક્ષાન્ન, પુષ્પો, સમિધા વગેરે વસ્તુઓ પોતાના હાથમાં/સ્વાધીનમાં ધારી રાખવી નહીં; આવી જ અન્ય વસ્તુઓ પણ તે કર્મોમાં વાપરવી નહીં।

Verse 25

ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत् क्षत्रबन्धुमनामयम् / वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव तु

બ્રાહ્મણને ‘કુશળ’ પૂછવું; ક્ષત્રિયને ‘અનામય’ (કષ્ટરહિત) પૂછવું; વૈશ્યને મળીને ‘ક્ષેમ’ (સુરક્ષા-સમૃદ્ધિ) પૂછવું; અને શૂદ્રને માત્ર ‘આરોગ્ય’ જ પૂછવું।

Verse 26

उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महीपतिः / मातुलः श्वशुरस्त्राता मातामहपितामहौ / वर्णज्येष्ठः पितृव्यश्च पुंसो ऽत्र गुरवः स्मृताः

આ વિષયમાં ઉપાધ્યાય, પિતા, જેઠ ભાઈ અને રાજા—આ ગુરુ ગણાય છે. તેમ જ મામા, શ્વશુર, રક્ષક, માતામહ-પિતામહ, વર્ણમાં જેઠ અને પિતૃવ્ય (કાકા)—આ પણ પુરુષના ગુરુ કહેવાય છે।

Verse 27

माता मातामही गुर्वो पितुर्मातुश्च सोदराः / श्वश्रूः पितामहीज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रियः

માતા અને માતામહી (નાની) ગુરુ સમાન પૂજ્ય છે; તેમજ પિતા અને માતાની સહોદરા બહેનો પણ. ઉપરાંત શ્વશ્રૂ (સાસુ), પિતામહીઓમાં જેઠી, અને ધાત્રી (પાલન કરનાર ધાય)—આ સ્ત્રીઓ પણ ગુરુ ગણાય છે।

Verse 28

इत्युक्तो गुरुवर्गो ऽयं मातृतः पितृतो द्विजाः / अनुवर्तनमेतेषां मनोवाक्कायकर्मभिः

હે દ્વિજ! માતૃપક્ષ અને પિતૃપક્ષના આ સર્વ પૂજ્ય ગુરુવર્ગ કહ્યા છે; મન, વાણી અને કાયાકર્મથી તેમનું અનુવર્તન અને સેવા કરવી જોઈએ।

Verse 29

गुरुं दृष्ट्वा समुत्तिष्ठेदभिवाद्य कृताञ्जलिः / नैतैरुपविशेत् सार्धं विवदेन्नात्मकारणात्

ગુરુને જોઈને તરત ઊભા થવું, હાથ જોડીને અભિવાદન કરવું; એવા પૂજ્ય વડીલો સાથે સમાન રીતે બેસવું નહીં અને પોતાના અહંકાર માટે વિવાદ કરવો નહીં।

Verse 30

जीवितार्थमपि द्वेषाद् गुरुभिर्नैव भाषणम् / उदितो ऽपि गुणैरन्यैर्गुरुद्वेषी पतत्यधः

જીવન બચાવવાના હેતુથી પણ, દ્વેષવશ ગુરુઓ એવા માણસ સાથે વાત કરતા નથી; અને તે અન્ય ગુણોથી તેજસ્વી હોય તોય, ગુરુદ્વેષી અધોગતિ પામે છે।

Verse 31

गुरूणामपि सर्वेषां पूज्याः पञ्च विशेषतः / तेषामाद्यास्त्रयः श्रेष्ठास्तेषां माता सुपूजिता

બધા ગુરુઓમાં પણ ખાસ કરીને પાંચ પૂજ્ય છે. તેમાં પ્રથમ ત્રણ શ્રેષ્ઠ છે, અને તેમાં પણ માતા સર્વોત્તમ રીતે પૂજનીય છે।

Verse 32

यो भावयति या सूते येन विद्योपदिश्यते / ज्येष्ठो भ्राता च भर्ता च पञ्चैते गुरवः स्मृताः

જે પોષણ કરીને ઉછેરે, જે જન્મ આપે, જેના દ્વારા વિદ્યાનો ઉપદેશ મળે, મોટો ભાઈ અને પતિ—આ પાંચ ‘ગુરુ’ તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 33

आत्मनः सर्वयत्नेन प्राणत्यागेन वा पुनः / पूजनीया विशेषेण पञ्चैते भूतिमिच्छता

કલ્યાણ, સમૃદ્ધિ અને આધ્યાત્મિક વિકાસ ઇચ્છનારએ સર્વ પ્રયત્નથી—અથવા પ્રાણત્યાગ કરીને પણ—આ પાંચને વિશેષ શ્રદ્ધાથી પૂજવા યોગ્ય છે।

Verse 34

यावत् पिता च माता च द्वावेतौ निर्विकारिणौ / तावत् सर्वं परित्यज्य पुत्रः स्यात् तत्परायणः

જ્યાં સુધી પિતા અને માતા—આ બે—અક્ષત અને સમર્થ રહે, ત્યાં સુધી પુત્રે બધું ત્યજીને તેમની સેવામાં સંપૂર્ણ પરાયણ થવું જોઈએ।

Verse 35

पिता माता च सुप्रीतौ स्यातां पुत्रगुणैर्यदि / स पुत्रः सकलं धर्ममाप्नुयात् तेन कर्मणा

પુત્રના સદ્ગુણોથી જો પિતા અને માતા અત્યંત પ્રસન્ન થાય, તો એ જ આચરણથી તે પુત્ર સર્વ ધર્મને પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 36

नास्ति मातृसमं दैवं नास्ति पितृसमो गुरुः / तयोः प्रत्युपकारो ऽपि न कथञ्चन विद्यते

માતાસમાન કોઈ દેવતા નથી, પિતાસમાન કોઈ ગુરુ નથી; તેમના ઉપકારનો પ્રતિઉપકાર કરવો પણ કોઈ રીતે શક્ય નથી।

Verse 37

तयोर्नित्यं प्रियं कुर्यात् कर्मणा मनसा गिरा / न ताभ्यामननुज्ञातो धर्ममन्यं समाचरेत्

કર્મથી, મનથી અને વાણીથી હંમેશા માતા-પિતાને પ્રિય લાગે તેવું કરવું જોઈએ; અને તેમની મંજૂરી વિના અન્ય કોઈ ધર્મકર્મ કે વ્રત-નિયમ ન કરવો।

Verse 38

वर्जयित्वा मुक्तिफलं नित्यं नैमित्तिकं तथा / धर्मसारः समुद्दिष्टः प्रेत्यानन्तफलप्रदः

મોક્ષફળને બાજુ પર રાખીને, નિત્ય અને નૈમિત્તિક કર્તવ્યોનું આચરણ જ ધર્મનો સાર જાહેર થયો છે; મૃત્યુ પછી તે અનંત ફળ આપે છે।

Verse 39

सम्यगाराध्य वक्तारं विसृष्टस्तदनुज्ञया / शिष्यो विद्याफलं भुङ्क्ते प्रेत्य चापद्यते दिवि

શાસ્ત્રવક્તા ગુરુની યોગ્ય રીતે આરાધના કરીને, તેમની અનુમતિથી વિદાય લેવાયેલો શિષ્ય તે વિદ્યાનું ફળ ભોગવે છે; મૃત્યુ પછી સ્વર્ગલોકને પામે છે।

Verse 40

यो भ्रातरं पितृसमं ज्येष्ठं मूर्खो ऽवमन्यते / तेन दोषेण स प्रेत्य निरयं घोरमृच्छति

જે મૂર્ખ પિતાસમાન જેઠ ભાઈનું અપમાન કરે છે, તે જ દોષના કારણે મૃત્યુ પછી ભયંકર નરકને પામે છે।

Verse 41

पुंसा वर्त्मनिविष्टेन पूज्यो भर्ता तु सर्वदा / याति दातरि लोके ऽस्मिन् उपकाराद्धि गौरवम्

સદાચારના માર્ગમાં સ્થિત પુરુષ માટે ગૃહરક્ષક અને પોષક પતિ સદા પૂજ્ય છે. આ લોકમાં દાતાને ઉપકારથી જ ગૌરવ મળે છે—સહાયથી જ માન વધે છે।

Verse 42

येनरा भर्तृपिण्डार्थं स्वान् प्राणान् संत्यजन्ति हि / तेषामथाक्षयांल्लोकान् प्रोवाच भगवान् मनुः

જે સ્ત્રીઓ પતિ માટે પિંડદાનના હેતુથી પોતાના પ્રાણ પણ ત્યજી દે છે, તેમના વિષે ભગવાન મનુએ કહ્યું છે કે તેઓ અક્ષય લોકોને પામે છે।

Verse 43

मातुलांश्च पितृव्यांश्च श्वशुरानृत्विजो गुरून् / असावहमिति ब्रूयुः प्रत्युत्थाय यवीयसः

યુવાઓએ ઊભા થઈ માતુલ, પિતૃવ્ય, શ્વશુર, ઋત્વિજ અને ગુરુજનોને આદરથી સંબોધી “હું અહીં છું” એમ કહેવું જોઈએ.

Verse 44

अवाच्यो दीक्षितो नाम्ना यवीयानपि यो भवेत् / भोभवत्पूर्वकं त्वेनमभिभाषेत धर्मवित्

દીક્ષા પ્રાપ્ત કરનાર વ્યક્તિ નાનો હોય તોય નામથી બોલાવવો નહીં. ધર્મવિદે તેને “ભો”, “ભવત્” વગેરે માનવાચક શબ્દોથી આદરપૂર્વક સંબોધવો.

Verse 45

अभिवाद्याश्च पूज्यश्च शिरसा वन्द्य एव च / ब्राह्मणः क्षत्रियाद्यैश्च श्रीकामैः सादरं सदा

બ્રાહ્મણને ક્ષત્રિય વગેરે વર્ણોના લોકો—ખાસ કરીને શ્રી અને સૌભાગ્ય ઇચ્છનાર—સદા આદરથી અભિવાદન, પૂજન અને શિર નમાવી વંદન કરે.

Verse 46

नाभिवाद्यास्तु विप्रेण क्षत्रियाद्याः कथञ्चन / ज्ञानकर्मगुणोपेता यद्यप्येते बहुश्रुताः

ક્ષત્રિય વગેરે વર્ણોને બ્રાહ્મણ ક્યારેય પહેલો અભિવાદન ન કરે—તેઓ જ્ઞાન, સદ્કર્મ અને ગુણોથી યુક્ત તથા બહુશ્રુત હોય તોય.

Verse 47

ब्राह्मणः सर्ववर्णानां स्वस्ति कुर्यादिति स्थितिः / सवर्णेषु सवर्णानां कार्यमेवाभिवादनम्

સ્થાપિત નિયમ એવો છે કે બ્રાહ્મણ સર્વ વર્ણોને ‘સ્વસ્તિ’ આશીર્વાદ આપે; અને સમવર્ણોમાં પરસ્પર અભિવાદન કરવું જ કર્તવ્ય છે.

Verse 48

गुरुरग्निर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः / पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वत्राभ्यागतो गुरुः

દ્વિજાતિઓ માટે અગ્નિ ગુરુ છે; વર્ણોમાં બ્રાહ્મણ ગુરુ છે. સ્ત્રીઓ માટે એકમાત્ર પતિ ગુરુ છે; અને સર્વત્ર આવેલો અતિથિ પણ ગુરુ સમ માન્ય છે.

Verse 49

विद्या कर्म वयो बन्धुर्वित्तं भवति पञ्चमम् / मान्यस्थानानि पञ्चाहुः पूर्वं पूर्वं गुरूत्तरात्

વિદ્યા, કર્મ (સદાચાર), વય, બંધુત્વ અને ધન—આ પાંચ માનના આધાર કહેવાય છે. આ પાંચમાં પહેલું પહેલું, પછીના કરતાં વધુ ગુરુત્વ અને વધુ માન્ય ગણાય છે.

Verse 50

पञ्चानां त्रिषु वर्णेषु भूयांसि बलवन्ति च / यत्र स्युः सो ऽत्र मानार्हः शूद्रो ऽपि दशमीं गतः

ત્રણ ઉચ્ચ વર્ણોમાં જ્યાં આ પાંચ ગુણોમાંથી વધુ ગુણ બળવાન હોય, તે ત્યાં માનાર્હ છે; અને શૂદ્ર પણ—જો દશમી અવસ્થા (ઉન્નતિ) પ્રાપ્ત કરે—આદરણીય છે.

Verse 51

पन्था देयो ब्राह्मणाय स्त्रियै राज्ञे ह्यचक्षुषे / वृद्धाय भारबुग्नाय रोगिणे दुर्बलाय च

બ્રાહ્મણ, સ્ત્રી, રાજા અને અંધને માર્ગ આપવો જોઈએ; તેમ જ વૃદ્ધ, ભારથી વાંકાયેલા, રોગી અને દુર્બળને પણ.

Verse 52

भिक्षामाहृत्य शिष्टानां गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम् / निवेद्य गुरवे ऽश्नीयाद् वाग्यतस्तदनुज्ञया

શિષ્ટોના ઘરોમાંથી દરરોજ સંયમપૂર્વક ભિક્ષા લાવી, તે ગુરુને અર્પણ કરવી; વાણી સંયત રાખીને ગુરુની અનુમતિથી જ ભોજન કરવું.

Verse 53

भवत्पूर्वं चरेद् भैक्ष्यमुपनीतो द्विजोत्तमः / भवन्मध्यं तु राजन्यो वैश्यस्तु भवदुत्तरम्

ઉપનીત દ્વિજોત્તમ બ્રાહ્મણ પૂર્વાહ્ને ભિક્ષા કરે; ક્ષત્રિય મધ્યાહ્ને; અને વૈશ્ય અપારાહ્ને, હે રાજન।

Verse 54

मातरं वा स्वसारं वा मातुर्वा भगिनीं निजाम् / भिक्षेत भिक्षां प्रथमं या चैनं न विमानयेत्

તે પહેલાં માતા પાસે, અથવા પોતાની સગી બહેન પાસે, અથવા માતાની બહેન પાસે ભિક્ષા માગે—જો તે તેને તિરસ્કાર ન કરે।

Verse 55

सजातीयगृहेष्वेव सार्ववर्णिकमेव वा / भैक्ष्यस्य चरणं प्रोक्तं पतितादिषु वर्जितम्

ભિક્ષા-ચરણ સ્વજાતિના ઘરોમાં જ અથવા સર્વ વર્ણોમાં સમરૂપે કરવાનું કહેલું છે; પરંતુ પતિત વગેરે નિંદિતોના ઘરોમાં તે વर्ज્ય છે।

Verse 56

वेदयज्ञैरहीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु / ब्रह्मचर्याहरेद् भैक्षं गृहेभ्यः प्रयतो ऽन्वहम्

સંયમી બ્રહ્મચારી દરરોજ એવા ગૃહોમાંથી ભિક્ષા લાવે, જે વેદાધ્યયન અને યજ્ઞકર્મમાં હીન ન હોય અને પોતાના નિયત કર્મોમાં પ્રશંસનીય હોય।

Verse 57

गुरोः कुले न भिक्षेत न ज्ञातिकुलबन्धुषु / अलाभे त्वन्यगेहानां पूर्वं पूर्वं विवर्जयेत्

ગુરુના ઘરમાં તથા પોતાના જ્ઞાતિ-કુલબંધુઓમાં ભિક્ષા ન માગે. ભિક્ષા ન મળે તો અન્ય ઘરોમાં જાય અને અગાઉ ગયેલા ઘરોને ક્રમે ટાળે।

Verse 58

सर्वं वा विचरेद् ग्रामं पूर्वोक्तानामसंभवे / नियम्य प्रयतो वाचं दिशस्त्वनवलोकयन्

જો પૂર્વોક્ત ઉપાયો શક્ય ન હોય, તો સંયમિત બની આખા ગામમાં વિહરે. વાણી નિયંત્રિત રાખી, દિશાઓ તરફ ઇધર-ઉધર ન જુએ.

Verse 59

समाहृत्य तु तद् भैक्षं यावदर्थममायया / भुञ्जीत प्रयतो नित्यं वाग्यतो ऽनन्यमानसः

તે ભિક્ષાન્ન નિષ્કપટપણે, જેટલું જરૂરી હોય તેટલું જ એકત્ર કરી. નિત્ય પવિત્રતાથી ભોજન કરે—વાણી સંયમિત રાખી, મન પરમેશ્વરમાં સ્થિર રાખે.

Verse 60

भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेद् व्रती / भैक्ष्येण व्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता

વ્રતધારીએ નિત્ય ભિક્ષાથી જ જીવન ચલાવવું; અનેક પ્રકારના અન્નનો ભોગી ન બનવું. વ્રતી માટે ભિક્ષાવૃત્તિ ઉપવાસ સમાન ગણાય છે.

Verse 61

पूजयेदशनं नित्यमद्याच्चैतदकुत्सयन् / दृष्ट्वा हृष्येत् प्रसीदेच्च प्रतिनन्देच्च सर्वशः

અન્નને નિત્ય પૂજ્ય માની સન્માન કરવું અને તેને તુચ્છ ન ગણતાં ભોજન કરવું. તેને જોઈ હર્ષિત થવું, પ્રસન્ન થવું અને સર્વ રીતે કૃતજ્ઞતા વ્યક્ત કરવી.

Verse 62

अनारोग्यमनायुष्यमस्वर्ग्यं चातिभोजनम् / अपुण्यं लोकविद्विष्टं तस्मात् तत्परिवर्जयेत्

અતિભોજન આરોગ્ય હરે છે, આયુષ્ય ઘટાડે છે અને સ્વર્ગહિતમાં અવરોધ કરે છે. તે અપુણ્ય અને લોકનિંદિત છે; તેથી તેને ત્યજી દેવું જોઈએ.

Verse 63

प्राङ्मुखो ऽन्नानि भुञ्जीत सूर्याभिमुख एव वा / नाद्यादुदङ्मुखो नित्यं विधिरेष सनातनः

પૂર્વમુખે અન્ન ભોજન કરવું, અથવા સૂર્યાભિમુખે. ઉત્તરમુખે નિત્ય કદી ભોજન ન કરવું—આ સનાતન વિધિ છે.

Verse 64

प्रक्षाल्य पाणिपादौ च भुञ्जानो द्विरुपस्पृशेत् / शुचौ देशे समासीनो भुक्त्वा च द्विरुपस्पृशेत्

હાથ-પગ ધોઈને ભોજન કરતાં બે વાર આચમન કરવું. શુચિ સ્થાને બેસીને ભોજન કર્યા પછી પણ બે વાર આચમન કરવું.