Adhyaya 10

Verse 1

इति श्रीकूर्मपाराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे (ईश्वरगीतासु) नवमो ऽध्यायः ईश्वर उवाच अलिङ्गमेकमव्यक्तं लिङ्गं ब्रह्मेति निश्चितम् / स्वयञ्ज्योतिः परं तत्त्वं परे व्योम्नि व्यवस्थितम्

ઇતિ શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્રી સંહિતાના ઉપરિવિભાગમાં ઈશ્વરગીતામાં નવમો અધ્યાય સમાપ્ત. ઈશ્વર બોલ્યા—એકમાત્ર નિર્લિંગ, અવ્યક્ત તત્ત્વ જ સાચું ‘લિંગ’ છે; તે નિશ્ચયથી બ્રહ્મ છે. તે સ્વયંજયોતિ પરમ તત્ત્વ પરે વ્યોમમાં (પરમ ચિદાકાશમાં) સ્થિત છે.

Verse 2

अव्यक्तं कारणं यत्तदक्षरं परमं पदम् / निर्गुणं शुद्धविज्ञानं तद् वै पश्यन्ति सूरयः

જે અવ્યક્ત કારણતત્ત્વ છે તે જ અક્ષર, પરમ પદ છે; જે ગુણાતીત અને શુદ્ધ વિજ્ઞાનસ્વરૂપ છે—તેને જ જ્ઞાનીજન ખરેખર દર્શે છે.

Verse 3

तन्निष्ठाः शान्तसंकल्पा नित्यं तद्भावभाविताः / पश्यन्ति तत् परं ब्रह्म यत्तल्लिङ्गमिति श्रुतिः

જે તેમાં જ નિષ્ઠિત છે, જેમના સંકલ્પ શાંત થયા છે, અને જે નિત્ય તે ભાવમાં ભાવિત રહે છે—તે લોકો તે પરમ બ્રહ્મને દર્શે છે; શ્રુતિ કહે છે: ‘એ જ તેનું (સાચું) લિંગ છે.’

Verse 4

अन्यथा नहि मां द्रष्टुं शक्यं वै मुनिपुङ्गवाः / नहि तद् विद्यते ज्ञानं यतस्तज्ज्ञायते परम्

અન્યથા, હે મુનિશ્રેષ્ઠો, મને દર્શવું ખરેખર શક્ય નથી. કારણ કે એવું કોઈ (સામાન્ય) જ્ઞાન નથી, જેના દ્વારા તે પરમ તત્ત્વ જાણી શકાય.

Verse 5

एतत्तत्परमं ज्ञानं केवलं कवयो विदुः / अज्ञानमितरत् सर्वं यस्मान्मायामयं जगत्

આ જ પરમ જ્ઞાન છે—કવિઓ (ઋષિઓ) તેને જ જાણે છે. આ સિવાય બધું અજ્ઞાન છે, કારણ કે આ જગત માયામય છે.

Verse 6

यज्ज्ञानं निर्मलं सूक्ष्मं निर्विकल्पं यदव्ययम् / ममात्मासौ तदेवेमिति प्राहुर्विपश्चितः

જે જ્ઞાન નિર્મળ, સૂક્ષ્મ, નિર્વિકલ્પ અને અવ્યય છે—એ જ મારું આત્મસ્વરૂપ છે; એમ વિદ્વાનો કહે છે।

Verse 7

ये ऽप्यनेकं प्रपश्यन्ति ते ऽपि पश्यन्ति तत्परम् / आश्रिताः परमां निष्ठां बुद्ध्वैकं तत्त्वमव्ययम्

જે અનેકતા જુએ છે, તેઓ પણ તે પરમ તત્ત્વને જ જુએ છે. પરમ નિષ્ઠાનો આશ્રય લઈને તેઓ એક અવ્યય તત્ત્વને જાણે છે।

Verse 8

ये पुनः परमं तत्त्वमेकं वानेकमीश्वरम् / भक्त्या मां संप्रपश्यन्ति विज्ञेयास्ते तदात्मकाः

ભક્તિથી જે મને પરમ તત્ત્વરૂપે સ્પષ્ટ જુએ છે—એક ઈશ્વર તરીકે કે અનેક રૂપે પ્રગટ ઈશ્વર તરીકે—તેઓ તદાત્મા છે એમ જાણવું।

Verse 9

साक्षादेव प्रपश्यन्ति स्वात्मानं परमेश्वरम् / नित्यानन्दं निर्विकल्पं सत्यरूपमिति स्थितिः

તેઓ સాక్షાત્ પોતાના આત્મામાં પરમેશ્વરને જુએ છે—નિત્યાનંદ, નિર્વિકલ્પ અને સત્યસ્વરૂપ; આ જ સ્થિર અવસ્થા છે।

Verse 10

भजन्ते परमानन्दं सर्वगं यत्तदात्मकम् / स्वात्मन्यवस्थिताः शान्ताः परे ऽव्यक्ते परस्य तु

સ્વાત્મામાં સ્થિત, શાંત અને અંતર્મુખ રહી તેઓ તે પરમાનંદનું ભજન કરે છે, જે સર્વવ્યાપી અને તદાત્મક છે—પરમના અવ્યક્ત પરરૂપમાં।

Verse 11

एषा विमुक्तिः परमा मम सायुज्यमुत्तमम् / निर्वाणं ब्रह्मणा चैक्यं कैवल्यं कवयो विदुः

આ જ પરમ મુક્તિ છે—મારી સાથે ઉત્તમ સાયુજ્ય. એ જ નિર્વાણ, બ્રહ્મ સાથે એકત્વ અને કૈવલ્ય છે, એમ કવિ-ઋષિઓ જાણે છે.

Verse 12

तस्मादनादिमध्यान्तं वस्त्वेकं परमं शिवम् / स ईश्वरो महादेवस्तं विज्ञाय विमुच्यते

અતએવ આদি-મધ્ય-અંત રહિત એકમાત્ર પરમ તત્ત્વ—પરમશિવ—ને જાણો. એ જ ઈશ્વર, મહાદેવ છે; તેને જાણી મુક્તિ થાય છે.

Verse 13

न तत्र सूर्यः प्रविभातीह चन्द्रो न नक्षत्राणि तपनो नोत विद्युत् / तद्भासेदमखिलं भाति नित्यं तन्नित्यभासमचलं सद्विभाति

ત્યાં સૂર્ય પ્રકાશતો નથી, ચંદ્ર પણ નહીં, નક્ષત્રો પણ નહીં; વીજળી પણ નહીં, લોકાગ્નિ પણ નહીં. તેના જ પ્રકાશથી અહીં સર્વ કાળ પ્રકાશિત છે; તે અચલ સ્વયંપ્રકાશ નિત્ય તેજોમય છે.

Verse 14

नित्योदितं संविदा निर्विकल्पं शुद्धं बृहन्तं परमं यद्विभाति / अत्रान्तरं ब्रह्मविदो ऽथ नित्यं पश्यन्ति तत्त्वमचलं यत् स ईशः

જે પરમ તત્ત્વ નિત્ય પ્રકાશે છે—શુદ્ધ ચૈતન્યસ્વરૂપ, નિર્વિકલ્પ, નિર્મળ, વિશાળ અને સર્વોચ્ચ—તેને બ્રહ્મવિદો આ અંતરાકાશમાં સદા અચલ સત્યરૂપે જુએ છે; એ જ ઈશ છે.

Verse 15

नित्यानन्दममृतं सत्यरूपं शुद्धं वदन्ति पुरुषं सर्ववेदाः / तदेवेदमिति प्रणवेनेशितारं धायायन्ति वेदार्थविनिश्चितार्थाः

સર્વ વેદો પરમ પુરુષને નિત્યાનંદ, અમૃત, સત્યસ્વરૂપ અને પરમ શુદ્ધ કહે છે. ‘એ જ આ સર્વ છે’ એવો નિશ્ચય કરીને, વેદાર્થ-નિશ્ચિત જન પ્રણવ (ઓં) દ્વારા ઈશ્વરનું ધ્યાન કરે છે.

Verse 16

न भूमिरापो न मनो न वह्निः प्राणो ऽनिलो गगनं नोत बुद्धिः / न चेतनो ऽन्यत् परमाकाशमध्ये विभाति देवः शिव एव केवलः

ત્યાં ન ભૂમિ છે, ન જળ, ન મન, ન અગ્નિ; ન પ્રાણ, ન વાયુ, ન આકાશ, ન બુદ્ધિ પણ. અન્ય કોઈ ચેતન તત્ત્વ નથી. પરમ આકાશરૂપ સત્યના મધ્યમાં માત્ર દેવ શિવ જ પ્રકાશે છે—શિવ જ એકમાત્ર.

Verse 17

इत्येतदुक्तं परमं रहस्यं ज्ञानामृतं सर्ववेदेषु गूढम् / जानाति योगी विजने ऽथ देशे युञ्जीत योगं प्रयतो ह्यजस्रम्

આ રીતે પરમ રહસ્ય કહેવાયું—મોક્ષદાયક જ્ઞાનનું અમૃત, જે સર્વ વેદોમાં ગુપ્ત છે. યોગી એકાંત સ્થાને તેને જાણે છે; તેથી પ્રયત્નપૂર્વક અવિરત યોગાભ્યાસ કરવો જોઈએ.