બ્રહ્મા in the Ramcharitmanas

હું વાણી અને વિનાયકને વંદન કરું છું, જે વર્ણોના, અર્થસમૂહના, રસોના, છંદોના અને સઘળા મંગલના નિર્માતા છે। હું ભવાની અને શંકરને વંદન કરું છું, જે શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસના સ્વરૂપ છે, જેમના વિના સિદ્ધ પુરુષો પણ પોતાના હૃદયમાં વાસ કરતા ઈશ્વરને જોઈ…

અહીં સ્નાનનું ફળ તરત જ દેખાય છે: કાગ કોકિલા થાય છે અને બક હંસ થાય છે. આ સાંભળીને કોઈ આશ્ચર્ય ન માને, કેમ કે સજ્જન સંગતિની મહિમા છુપેલી નથી. વાલ્મીકિ, નારદ અને કલશમાંથી જન્મેલા અગસ્ત્યે પોતપોતાના મુખે પોતાની થયેલી કથા કહી છે. જળ, થલ અને…

દુષ્ટોનાં પાપ અને દોષ તથા સાધુઓના ગુણ, બંને સમુદ્રની જેમ અપાર અને અથાગ છે. તેથી કેટલાક ગુણ અને દોષનું વર્ણન કર્યું છે, કારણ કે ઓળખ્યા વિના તેમનો સ્વીકાર કે ત્યાગ ન થઈ શકે. બ્રહ્માએ સારા અને ખરાબ બધાને ઉત્પન્ન કર્યા, અને વેદોએ ગુણ-દોષની…

મણિ, માણેક અને મુક્તાની જે શોભા છે તે સર્પના મસ્તક પર, પર્વત પર કે હાથીના મસ્તક પર તેવી નથી શોભતી। પણ રાજાના મુકુટમાં કે તરુણીના શરીર પર સ્થાન મળે ત્યારે તે સઘળી શોભા વધુ માત્રામાં મેળવે છે। તેવી જ રીતે સુકવિની કવિતા વિશે વિદ્વાન કહે છે કે…

સરસ્વતી, શેષ, મહેશ અને બ્રહ્મા—આગમ, નિગમ (વેદ) અને પુરાણો સહિત—અવિરત તેની ઉત્તમતા ગાય છે; છતાં ‘નેતિ, નેતિ’ (આ નહિ, આ નહિ) કહીને સ્વીકારે છે કે તે સદા પૂર્ણ વાણીથી પરે છે.

હું અયોધ્યા પુરીને નમસ્કાર કરું છું, જે અત્યંત પાવન છે, અને સરયૂ નદીને, જે કલિયુગના કલુષોને નષ્ટ કરે છે। પછી હું તે નગરના સ્ત્રી-પુરુષોને પ્રણામ કરું છું, જેમના પર પ્રભુની મમતા થોડી ન હતી, એટલે અત્યધિક હતી। સીતાના નિંદકોના પાપોના પ્રવાહને…

હું રઘુકુળના શ્રેષ્ઠ રામના નામને વંદન કરું છું, જે અગ્નિ, સૂર્ય અને ચંદ્રનું કારણ છે. તે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવનું સ્વરૂપ છે, વેદોનો પ્રાણ છે; તે નિર્ગુણ અને અનુપમ છે, સર્વ ગુણોનો ભંડાર છે. તે જ મહામંત્ર છે જે મહેશ પોતે જપે છે, અને…

સુજાણ લોકો તે સરળ કવિતા અને નિર્મળ કીર્તિનો આદર કરે છે, જે સાંભળીને શત્રુ પણ પોતાની સ્વાભાવિક શત્રુતા ભૂલીને તેનું વર્ણન કરે છે. તે નિર્મળ બુદ્ધિ વિના થઈ શકતી નથી, અને મારી બુદ્ધિ તથા બલ અત્યંત ઓછા છે. હરિનું યશ કહી શકું, તે માટે હું…

બંને અક્ષર મધુર અને મનોહર છે; તે અક્ષરોના બે નેત્ર અને ભક્તના આત્માના પ્રાણ છે. તે સ્મરણમાં સુગમ અને સહુને સુખ આપનાર છે; આ લોકમાં લાભ અને પરલોકમાં આધાર છે. તેને કહેવું, સાંભળવું અને સ્મરણ કરવું અત્યંત ઉત્તમ છે; તુલસીદાસને તે રામ અને…

યોગી નામને જીભે જપીને જાગૃત થાય છે; વૈરાગ્યથી બ્રહ્માના પ્રપંચથી મુક્ત થાય છે. તે બ્રહ્મના અનુપમ સુખનો અનુભવ કરે છે, જે અકથ અને નિરામય છે, જેનું ન નામ છે ન રૂપ. જે ગૂઢ ગતિ જાણવા ઈચ્છે છે, તે પણ નામને જીભે જપીને તે જાણે છે. સાધક નામનો જાપ…

નિર્ગુણથી આ રીતે નામનો પ્રભાવ અપાર છે। પોતાના વિચાર અનુસાર હું નામને રામથી પણ મોટું કહું છું।

બ્રહ્મ અને રામ બંને કરતાં નામ મોટું છે, તે મોટા વરદાન આપનારાઓને પણ વરદાન આપનાર છે। હૃદયમાં જાણીને મહેશે સો કરોડ રામચરિતના શ્લોકોમાંથી તેને પસંદ કર્યું।

નામની કૃપાથી શંભુ અવિનાશી છે; તેમનો સાજ-સામાન અમંગલ હોવા છતાં તે મંગળની ખાણ છે. શુક, સનકાદિ, સિદ્ધ, મુનિ અને યોગી, નામની કૃપાથી બ્રહ્મસુખના ભોગી છે. નારદે નામનો પ્રતાપ જાણ્યો; જગતને હરિ પ્રિય છે, અને તે સ્વયં હરિ અને હરને પ્રિય છે. નામ…

તે બ્રહ્મનું સ્વરૂપ, ધર્મના નિયમો અને તત્ત્વોનું વર્ગીકરણ વર્ણન કરે છે, અને જ્ઞાન અને વૈરાગ્ય સહિત ભગવાનની ભક્તિનું વર્ણન કરે છે।

રાવણે માંગણી કરી હતી કે તેનો મૃત્યુ મનુષ્યના હાથે થાય, અને પ્રભુએ બ્રહ્માના વચનને સત્ય કરવા ઇચ્છ્યું. જો હું ન જાઉં તો પસ્તાવો રહે; વિચાર કરતાં શિવને કોઈ ઉપાય ન બનતો. આ રીતે ઈશ્વર ચિંતામાં ડૂબી ગયા; તે જ સમયે દશાનન ત્યાં ગયો, અને નીચ…

બ્રહ્મ જે સર્વવ્યાપી, વિરક્ત, અજન્મ, નિષ્કલ, નિઃસ્પૃહ અને અભેદ છે, જેને વેદ પણ નથી ઓળખતા, તે દેહ ધારણ કરીને મનુષ્ય થઈ શકે ખરું?

સતીએ અસંખ્ય અનોખી શક્તિઓને જોઈ, જેમાં સરસ્વતી, લક્ષ્મી અને અન્ય હતી. બ્રહ્મા આદિ દેવો જે-જે રૂપમાં પ્રકટ થયા, તે-તે રૂપનું તે શક્તિઓનું શરીર હતું.

આ રીતે પ્રજાપતિની કન્યા સતી દુઃખી રહી, જેને કહેવાતી અકથનીય ભયંકર ભારી દુઃખ સહવું પડ્યું. જ્યારે સિત્તાસી હજાર વર્ષ વીતી ગયાં, ત્યારે અવિનાશી શંભુએ સમાધિ છોડી. શિવ રામનામના સ્મરણમાં લાગ્યા, અને સતીએ જાણ્યું કે જગતના સ્વામી જાગ્યા. તે જઈને…

કિન્નર, નાગ, સિદ્ધ અને ગંધર્વ, અને સ્ત્રીઓ સહિત બધા દેવતાઓ ચાલ્યા. વિષ્ણુ, બ્રહ્મા અને મહેશને છોડીને બધા દેવતાઓ પોતાના વિમાન તૈયાર કરીને ચાલ્યા. સતીએ આકાશમાં નાના પ્રકારના સુંદર વિમાન જતાં જોયાં. દેવાંગનાઓ મધુર ગીત ગાવા લાગ્યાં, સાંભળીને…

શિવ બોલ્યા- તેં સારું કહ્યું, મારા મનને પણ તે ભાવે છે, પણ આ અનુચિત છે, કેમ કે નિમંત્રણ મોકલાયું નથી. દક્ષે પોતાની સર્વ પુત્રીઓને બોલાવી છે, પણ મારા વૈરથી તને પણ ભૂલી ગયો છે. બ્રહ્માની સભામાં તેણે મારી પાસે દુઃખ માન્યું, તેથી આજ સુધી તે…