બ્રહ્મ in the Rig Veda

મમતાનો પુત્ર દીર્ઘતમસ દશમ યુગમાં પરિપક્વ થયો; જળોની શોધમાં યતિઓના અર્થ માટે બ્રહ્મા સારથી બને છે.

હે અશ્વ! તારા ચાલવામાં અને થંભવામાં, જાગૃત થયેલી મહાશક્તિના વેગમાં, જે કંઈ તને એડીથી કે ચાબુકથી વાગ્યું—તે બધા પ્રહારને હું યજ્ઞોમાં હવિષ પર સ્રુચિ જેમ, બ્રહ્મ (વાણી)ના બળથી તારા માટે પવિત્ર અર્પણ બનાવી દઉં છું.

આ એ જ શક્તિ છે, જેના દ્વારા ગૌ (પ્રકાશમય ચેતનાકિરણ), જ્યારે આવૃત હોય, ત્યારે પોતાની તરસભરી પોકારને માપે છે—ધ્વસના (દબાવનારા બે પથ્થરો) ઉપર આધારિત. તે વીજળી-ઝબકાર સમી પ્રજ્ઞા બની, પોતાની ચિત્તિઓ/જાગૃતિઓ દ્વારા મર્ત્યને ઘડે છે અને તેને ઘેરી…

અચલ આધાર (ધ્રુવ)માં તુરગગતિ જીવન—ચળવળતું—નિવાસોના મધ્યમાં દૃઢ રહી વસે છે. સ્વધા (પોતાના નિયમ/સ્વભાવ) દ્વારા જીવશક્તિ મૃતમાં પણ વિચરે છે; અમર્ત્ય મર્ત્ય સાથે એક જ યોનિમાં જોડાયેલો છે.

આ વેદિ પૃથ્વીના પરમ અંતે સ્થિત છે; આ યજ્ઞ જગતની નાભિ છે. આ સોમ બળવાન અશ્વ (વૃષણ)નું રેતસ્—બીજ છે; આ બ્રહ્મ વાણીનું પરમ વ્યોમ—સર્વોચ્ચ આકાશ છે.

ઋચા (મંત્ર) અક્ષર (અવિનાશી)માં પ્રતિષ્ઠિત છે—પરમ વ્યોમન, સર્વોચ્ચ વિશાળ આકાશમાં; ત્યાં સર્વ દેવો અધિ (ઉપર) નિષેદુઃ—આસન ગ્રહણ કરે છે. જે તેને નથી જાણતો—ઋચાથી તે શું સિદ્ધ કરશે? પરંતુ જે તેને જાણે છે, તેઓ જ અહીં સમાસતે—સત્ય સમન્વયમાં એકત્ર…

અપ્રતિહત તે સર્વ ધનોને એકત્ર જીતે છે—શત્રુના પણ અને પોતાના જ સગાંના પણ—જે જરૂર સમયે બ્રહ્મણ માટે વિશાળ અવકાશ (વરિવઃ) કરે છે. જે રાજા બ્રહ્મ-તેજ/બ્રહ્મણને આદરથી સેવેછે, તેને દેવો રક્ષે છે.

સોમધારકો વાણી રચે છે; પરિ-વત્સરીય (સમગ્ર સંવત્સર-ચક્રને લગતું) બ્રહ્મ ઘડે છે. અધ્વર્યુકો આંતરિક તાપથી તપ્ત, પ્રયત્નથી પરસેવો વહાવતા, પ્રગટ થાય છે—જે પહેલાં સૌથી ગુપ્ત હતા; પ્રેરણાની ઋતુ આવે ત્યારે છુપાયેલી શક્તિઓ એમ જ પ્રગટે છે.

દક્ષિણા—સુવિચાર અને યજ્ઞદક્ષ અર્પણશક્તિ—પ્રવાહમાં મુક્ત થાય છે; શૂષ્મવાન તે સિદ્ધિસ્થાન તરફ આવે છે. જાગૃત અને સાવધાન રહી, દ્રુહ અને રક્ષસના અંધકારથી રક્ષા કરે છે. હરિતવર્ણ સોમ પોતાનું તેજસ્વી અલંકાર રચે છે; આવરણ સમે ચમૂઓ પર બ્રહ્મને…

પ્રેરક બળ સાથે તે આગળ વધે છે—જેમ પ્રજાઓ માટે ક્ષેત્ર જીતનાર; ગર્જના સાથે તે અસુર્ય વર્ણ, ચોંટેલી અંધકારછાયા, ઉતારી નાખે છે. આવરણરૂપ વવ્રિ ત્યજી, પિતાના તૈયાર કરેલા ધામ તરફ જાય છે; પોતાના તનાથી તે નિર્મળ કરનાર નિર્ણિજને પોતાના માટે રચે છે.

અદ્રિ (પથ્થર) વડે પિષાયેલો સોમ ગભસ્તિ—પકડતા હાથોમાં વહે છે; તે વૃષા સમ બળવાન બને છે, અને નભસ—વિસ્તારથી મતિને કંપાવી જાગૃતિમાં લાવે છે. તે આનંદિત થાય છે, નસત્ય સમીપ આવે છે અને ગિરા—પ્રેરિત વાણીથી સિદ્ધિ સાધે છે; અપ્સુ—જળોમાં ધોયાયેલો…

દ્યુક્ષ—પ્રકાશમાનને ચારે તરફ, સહસ—શક્તિના પર્વત-બળથી વૃદ્ધ થયેલાને, મધુ—મધુર રસ તેઓ હર્મ્ય—ગૃહના આધારસ્થાનમાં સિંચે છે. જેમાં ગાવઃ—કિરણ-ગાયો, સુહુત—સુઅર્પિત પાન કરનારી, ઊધનિ—સ્તનમાં; મૂર્ધન પર અગ્રિય—અગ્રતમ ઐશ્વર્યને વરીમભિઃ—પ્રચુર માપોથી…

સમી—એકસાથે તેઓ તેને રથ સમ, ભુરિજ—પ્રચુર બળવાળા, આગળ ધપાવે છે—અદિતિના ઉપસ્થમાં દશ સ્વસારો—દસ બહેનો. તે આવીને ગોરપીચ્ય—કિરણના ગુપ્ત સ્થાન તરફ ધસી જાય છે; કારણ કે મતુથા—વિદ્વાન ઘડનારોએ તેના માટે તે ગુપ્ત પદ—પગલું જન્માવ્યું છે.

શ્યેન (બાજ) જેમ પોતાનું યોનિ—નિવાસસ્થાન—શોધે છે, તેમ દેવ (સોમ) ધ્યાથી રચાયેલું સદન, સુવર્ણ આસનવાળું નિવાસ ઇચ્છે છે. પ્રિય ગિરા (સ્તુતિ-વાણી) સાથે તેઓ તેને બર્હિષિ (યજ્ઞઘાસ) પર પ્રવર્તાવે છે; ઝડપી અશ્વ જેમ યજ્ઞિય (યજ્ઞયોગ્ય) તે દેવો તરફ આગળ…

દૂર સુધી તે પ્રગટ થાય છે—દિવ્ય આકાશનો અરુણ (તામ્રવર્ણ) કવિ, બળવાન વૃષભ, ત્રિપૃષ્ઠ (ત્રિ-પીઠવાળો), કિરણોને શોધતો. સહસ્ર નીતિઓ (હજાર માર્ગદર્શનો) સાથે યતિ (યાત્રિક) તે આગળ વધે છે; રેભ (ગાયક) જેમ, પૂર્વે ગયેલી અનેક ઉષાઓમાં તે વિશેષ તેજે ઝળહળે…

તે પોતે માટે તીવ્ર, જ્વલંત રૂપ ઘડે છે; તેનું વર્ણ પ્રખર બને છે. જ્યાં તે શયન કર્યો હતો, સમ્યક સંયોગથી સમૃદ્ધ (સમૃતા) બની, ત્યાં તે સ્રિધઃ—સંવાદ-ભંગ કરનારાઓ—ને દૂર હાંકે છે. સ્વધા (અંતર્નિયમ) વડે તે અપ્સુ (જળોમાં) જઈ દૈવ્ય જન (દિવ્ય…

વૃષભ જેમ યુથો સાથે ફરતો તે ગર્જના કરે છે; તેણે પોતાની તેજસ્વિતાઓ સૂર્ય પર અધિષ્ઠિત કરી છે. દિવ્ય સુપર્ણ (સુંદર પાંખોવાળો) શક્તિ પૃથ્વી પર નીચે નજર કરે છે; સોમ પોતાના ક્રતુ (ચેતન સંકલ્પ) વડે સર્વ જન્મો અને જીવોને ચોતરફથી નિહાળે છે.

તે જ દાન માટે અને અદભ્ય (અજેય) માટે ધસી પડતો, પ્રયત્નશીલ અને આગળ વધતો, સમૃદ્ધ સૂદૈઃ (ઉદાર અર્પણો) વડે વેદિ (યજ્ઞવેદી) માપી ગોઠવે છે. તૂર્વયાણ (ઝડપે ધકેલતો), ગૂર્તવચસ્તમ (વાણીમાં સર્વોત્તમ રીતે ઋતસંમત) બની, આ જ ઊતિ (સહાય)માંથી અંધકારમાં…

જ્યાં હવન (આહ્વાન)ોમાં મન સમી તીક્ષ્ણ શક્તિ દોડે છે, ત્યાં વિપઃ (પ્રેરિત ઋષિઓ) શચ્યા (કાર્યસાધક શક્તિ) વડે જીતે છે અને ધસી આગળ વધે છે. જે તુવિનૃમ્ણ (પુરુષબળે મહાન) છે, તે પોતાની શર્યા (પ્રેરક કિરણો) વડે દિશાને મિશ્રિત કરી ગભસ્તૌ (હસ્તમાં)…

હૃદયે ઘડેલા મનના ઝડપી પ્રવાહોમાં જ્યારે બ્રાહ્મણો—સખાઓ—એકસાથે યજ્ઞ કરે છે, ત્યારે અહીં જ વેદ્ય (જાણનાર) તને પાછળ મૂકી દે છે; બ્રહ્મ (પવિત્ર ઉચ્ચાર)ને વહન કરનાર આચાર્યો તારા અંદર નિર્ભયે વિહરે છે.