Adhyaya 28

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपाद दारुवनप्रवेशभस्मस्नानविधिर्नाम सप्तविंशतितमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच अगात्कथममावस्यां मासि मासि दिवं नृपः / ऐलः पुरूरवाः सूत कथं वातर्पयत्पितॄन्

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના દ્વિતીય વિભાગમાં ‘અનુષંગપાદ, દારુવનપ્રવેશ અને ભસ્મસ્નાનવિધિ’ નામે સત્તાવીસમો અધ્યાય. ઋષિ બોલ્યા—હે નૃપ! અમાવાસ્યાએ તે દર મહિને સ્વર્ગે કેવી રીતે ગયો? હે સૂત! ઐલ પુરૂરવાએ પિતૃઓને કેવી રીતે તર્પણ કર્યું?

Verse 2

सूत उवाच तस्य ते ऽहं प्रवक्ष्यामि प्रभावं शांशपायने / ऐलस्यादित्यसंयोगं सोमस्य च महात्मनः

સૂત બોલ્યા—હે શાંશપાયન! હું તને તેનું પ્રભાવ કહું છું—ઐલનો આદિત્ય સાથે સંયોગ અને મહાત્મા સોમનો પણ.

Verse 3

अन्तःसारमयस्येन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः / ह्रासवृद्धी पिदृमतः पित्र्यस्य च विनिर्णयम्

અંતઃસારમય ચંદ્રના શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષોમાં થતી હ્રાસ-વૃદ્ધિ તથા પિતૃલોક અને પિતૃધર્મનો નિર્ણય (વિચાર) જણાવવામાં આવે છે.

Verse 4

सोमाच्चैवामृतप्राप्तिं पितॄणां तर्वणं तथा / काव्याग्निष्वात्तमौम्यानां पितॄणाञ्चैव दर्शनम्

સોમથી પિતૃઓને અમૃતપ્રાપ્તિ, તેમનું તર્પણ, તેમજ કાવ્ય, અગ્નિષ્વાત્ત અને સૌમ્ય નામના પિતૃઓનું દર્શન પણ વર્ણવાયું છે.

Verse 5

यथा पुरूरवाश्चैव तर्पयामास वै पितॄन् / एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि पर्वाणि च यथाक्रमम्

જેમ પુરૂરવાએ પિતૃઓને તર્પણ કરીને તૃપ્ત કર્યા, તેમ આ બધું હું કહેશ; અને પર્વો પણ ક્રમવાર વર્ણવીશ.

Verse 6

यदा तु चन्द्रसूर्यौं वै नक्षत्रेण समागतौ / अमावस्यां निवसत एकरात्रैकमण्डलौ

જ્યારે ચંદ્ર અને સૂર્ય નક્ષત્ર સાથે સમાગમ પામે છે, ત્યારે અમાવાસ્યાએ તેઓ એક જ રાત્રિ એક જ મંડળમાં નિવાસ કરે છે.

Verse 7

स गच्छति तदा द्रष्टुं दिवाकरनिशाकरौ / अमावस्याममावास्यां मातामहपितामहौ

ત્યારે તે અમાવાસ્યાની અમાવાસ્યાએ દિવાકર અને નિશાકરને જોવા જાય છે; ત્યાં માતામહ અને પિતામહ—બન્ને પિતૃ હાજર રહે છે.

Verse 8

अभिवाद्य स तौ तत्र कालापेक्षः प्रतीक्षते / प्रस्यन्दमानात्सोमात्तु पित्रर्थं तु परिश्रवान्

તે ત્યાં તે બંનેને વંદન કરીને સમયની અપેક્ષાથી રાહ જુએ છે. વહેતા સોમમાંથી પિતૃકાર્ય માટે પવિત્ર પરિશ્રવ ધારા પ્રગટ થઈ.

Verse 9

ऐलः पुरूरवा विद्वान्मासश्राद्धचिकीर्षया / उपास्ते पितृमन्तं तं सोमं दिवि समास्थितः

વિદ્વાન ઐલ પુરૂરવા માસશ્રાદ્ધ કરવાની ઇચ્છાથી, દિવ્ય લોકમાં સ્થિત પિતૃમંત એવા તે સોમની ઉપાસના કરે છે.

Verse 10

द्विलवां कुहूमात्रां च ते उभे तु विचार्य सः / सिनीवालीप्रमाणेभ्यः सिनीवालीमुपास्य सः

તે દ્વિલવા અને કુહૂમાત્રા—બન્નેનું વિચારણ કરીને, સીનીવાલીના પ્રમાણ મુજબ સીનીવાલીની ઉપાસના કરે છે.

Verse 11

कुहूमात्रः कलां चैव ज्ञात्वोपास्ते कुहूं तथा / स तदा तामुपासीनः कालापेक्षः प्रपश्यति

કુહૂમાત્રા અને કલાને જાણી, તે તેમ જ કુહૂની ઉપાસના કરે છે. ત્યારે તે તેની ઉપાસનામાં આસન લઈને સમયની અપેક્ષાથી નિહાળે છે.

Verse 12

सुधामृतं तु तत्सोमात्स्रवद्वै मासतृप्तये / दशभिः पञ्चभिश्चैव सुधामृतपरिस्रवैः

તે સોમમાંથી માસિક તૃપ્તિ માટે સુધામૃત વહે છે—દસ અને પાંચ, એવા સુધામૃતના પરિસ્રવ પ્રવાહોથી.

Verse 13

कृष्णपक्षे भुजां प्रीत्या दह्यमानां तथांशुभिः / सद्यः प्रक्षरता तेन सौम्येन मधुना तु सः

કૃષ્ણપક્ષમાં તેની ભુજાઓ કિરણોથી દહન પામતી હતી; ત્યારે તેણે તે સૌમ્ય મધુથી તત્કાળ ધારા વહાવી દીધી.

Verse 14

निर्वातेष्त्रथ पक्षेषु पित्र्येण विधिना दिवि / सुधामृतेन राजैन्द्रस्तर्प यामास वै पितॄन्

નિર્વાત પક્ષોમાં, દિવ્ય લોકમાં પિતૃવિધિ મુજબ, રાજેન્દ્રે સુધામૃતથી પિતૃઓને તૃપ્ત કર્યા.

Verse 15

सौम्यान्बर्हिषदः काव्यानग्निष्वात्तांस्तथैव च / ऋतमग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः

સૌમ્ય, બર્હિષદ, કાવ્ય અને અગ્નિષ્વાત્ત—આ પિતૃગણ છે; અને જેને ‘ઋતમગ્નિ’ કહેવામાં આવ્યો છે, તે જ સંવત્સર માનવામાં આવે છે.

Verse 16

जज्ञिरे ह्यृतवस्तस्माद्ध्यृतुभ्यश्चार्त्तवास्तथा / आर्तवा ह्यर्द्धमासाख्याः पितरो ह्यृतुसूनवः

તેનાથી ઋતુઓ જન્મ્યા અને ઋતુઓમાંથી આર્ત્તવો પણ; આર્ત્તવોને ‘અર્ધમાસ’ કહે છે, અને તે પિતૃઓ ઋતુના પુત્ર છે.

Verse 17

ऋतवः पितामहा मासा अयनाह्यब्दसूनवः / प्रपितामहास्तु वै देवाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः

ઋતુઓ પિતામહ છે; માસો અને અયનો વર્ષના પુત્ર છે; અને પ્રપિતામહ દેવો ‘પંચાબ્દ’ કહેવાય છે, તેઓ બ્રહ્માના પુત્રો છે.

Verse 18

सौम्यास्तु सोमजा ज्ञेयाः काव्या ज्ञेयाः कवेः सुताः / उपहूताः स्मृता देवाः सोमजाः सोमपाः स्मृताः

‘સૌમ્ય’ નામે સોમજ પિતૃઓ જાણીતા છે; ‘કાવ્ય’ પિતૃઓ કવિના પુત્રો કહેવાય છે. ‘ઉપહૂત’ દેવો તરીકે સ્મૃત છે; અને સોમજ જ ‘સોમપ’ તરીકે પણ પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 19

आज्यपास्तु स्मृताः काव्यास्तिस्रस्ताः पितृजातयः / काव्या बर्हिषद श्चैव अग्निष्वात्ताश्च तास्त्रिधा

કાવ્ય પિતૃઓ ‘આજ્યપ’ તરીકે સ્મૃત છે; પિતૃજાતિઓ ત્રણ—કાવ્ય, બર્હિષદ અને અગ્નિષ્વાત્ત—આ રીતે ત્રિવિધ છે.

Verse 20

गृहस्था ये च यज्वान ऋतुर्बर्हिषदो ध्रुवम् / गृहस्थाश्चाप्ययज्वान अग्निष्वात्तास्तथार्त्तवाः

યજ્ઞ કરનાર ગૃહસ્થો નિશ્ચયે ‘ઋતુ’ અને ‘બર્હિષદ’ કહેવાય છે. અને યજ્ઞ ન કરનાર ગૃહસ્થો ‘અગ્નિષ્વાત્ત’ તથા ‘આર્ત્તવ’ કહેવાય છે.

Verse 21

अष्टकापतयः काव्याः पञ्चाब्दास्तान्निबोधत / तेषां संवत्सरो ह्यग्निः सूयस्तु परिवत्सरः

કાવ્ય પિતૃઓ ‘અષ્ટકાપતિ’ છે; તેઓ પાંચ ‘અબ્દ’ છે—એ જાણો. તેમાં ‘સંવત્સર’ અગ્નિ છે અને ‘પરિવત્સર’ સૂર્ય છે.

Verse 22

सोम इड्वत्सरः प्रोक्तो वायुश्चैवानुवत्सरः / रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दास्ते युगात्मकाः

સોમને ‘ઇડ્વત્સર’ કહેવાયો છે અને વાયુ ‘અનુવત્સર’ છે. તેમના માટે રુદ્ર ‘વત્સર’ છે; આ પાંચ ‘અબ્દ’ યુગસ્વરૂપ છે.

Verse 23

काव्याश्चैवोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः / ये ते पिबन्त्यमावस्यां मासिमासि सुधां दिवि

કાવ્ય, ઉષ્મપ અને દિવાકીર્ત્ય—એવા તેઓ સ્મૃત છે; જે સ્વર્ગમાં માસે માસે અમાવાસ્યાએ સુધાનું પાન કરે છે.

Verse 24

तांस्तेन तर्पयामास यावदासीत्पुरूरवाः / यस्मात्प्रस्रवते सोमान्मासि मासि धिनोति च

પુરૂરવા જેટલો સમય હતો તેટલો તેણે એ જ દ્વારા તેમને તૃપ્ત કર્યા; કારણ કે એ સોમમાંથી માસે માસે રસ પ્રસરે છે અને તે વધે પણ છે.

Verse 25

तस्मात्सुधामृतं तद्वै पितॄणां सोमपायिनाम् / एवं तदमृतं सौम्यं सुधा च मदु चैव ह

અતએવ તે સુધામૃત સોમપાન કરનારા પિતૃઓનું જ છે; એ જ સૌમ્ય અમૃત ‘સુધા’ અને ‘મધુ’ તરીકે પણ પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 26

कृष्णपक्षे यथा वेन्दोः कलाः पञ्चदश क्रमात् / पिबन्त्यंबुमयं देवास्त्रयस्त्रिंशत्तु छन्दनाः

જેમ કૃષ્ણપક્ષમાં ચંદ્રની પંદર કલાઓ ક્રમે ક્ષીણ થાય છે, તેમ ‘છન્દન’ કહેવાતા ત્રેત્રીસ દેવો જલમય અંશનું પાન કરે છે.

Verse 27

पीत्वार्द्धमासं गच्छन्ति चतुर्दश्यां सुधामृतम् / इत्येवं पीयमानैस्तु देवैः सर्वैर्निशाकरः

ચતુર્દશીએ સુધામૃત પીને તેઓ અર્ધમાસ સુધી આગળ વધે છે; આ રીતે સર્વ દેવો પીતા હોવાથી નિશાકર (ચંદ્ર) ક્ષીણ થાય છે.

Verse 28

समागच्छत्यमावस्यां भागे पञ्चदशे स्थितः / सुषुम्णाप्यायितं चैव ह्यमावस्यां यथा क्रमम्

અમાવાસ્યાના પંદરમા ભાગે સ્થિત થઈ તે સોમ સમાગમ કરે છે; સુષુમ્ના નાડી દ્વારા અમાવાસ્યામાં ક્રમે યથાવિધિ પોષિત થાય છે।

Verse 29

पिबन्ति द्विलवं कालं पितरस्ते सुधामृतम् / पीतक्षयं ततः सोमं सूर्यो ऽसावेकरश्मिना

તે પિતરો બે લવ-કાળ સુધી સુધામૃત પીએ છે; ત્યારબાદ પીવાથી ક્ષીણ થયેલા સોમને સૂર્ય પોતાની એક કિરણથી ફરી ગ્રહણ કરે છે।

Verse 30

आप्याययत्सुषुम्णातः पुनस्तान्सोमपायिनः / निः शेषायां कलायां तु सोममाप्याययत्पुनः

સુષુમ્નાથી તે ફરી તે સોમપાન કરનારાઓને તૃપ્ત કરે છે; અને કલા નિઃશેષ થતાં સોમને પણ ફરી પોષે છે।

Verse 31

सुषुम्णाप्यायमानस्य भागं भागमहः क्रमात् / कलाः क्षीयन्ति ताः कृष्णाः शुक्ला चाप्याययन्ति तम्

સુષુમ્નાથી પોષાતાં, દિવસક્રમ મુજબ ભાગે ભાગે કલાઓ ક્ષીણ થાય છે—એ કૃષ્ણ કલાઓ; અને શુક્લ કલાઓ તેને વધારતી રહે છે।

Verse 32

एवं सूर्यस्य वीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः / दृश्यते पौर्णमास्यां वै शुक्लः संपूर्णमण्डलः

આ રીતે સૂર્યના વીર્યથી ચંદ્રનું શરીર પોષાય છે; અને પૌર્ણિમાએ તે શ્વેત, સંપૂર્ણ મંડળરૂપે સ્પષ્ટ દેખાય છે।

Verse 33

संसिद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः / इत्येवं पितृमान्सोमः स्मृत इड्वत्सरात्मकः

આ રીતે સોમના શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષોની સિદ્ધિ થાય છે; પિતૃયુક્ત સોમને ‘ઇડ્વત્સર-આત્મક’ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે।

Verse 34

क्रान्तः पञ्चदशैः सार्द्धं सुधामृतपरिस्रवैः / अतः पर्वाणि वक्ष्यामि वर्वणां संधयश्च ये

પંદર કલાઓ સાથે, સુધા-અમૃતના પ્રવાહોથી યુક્ત સોમ આગળ વધે છે; તેથી વર્વણાંના જે પર્વો અને સંધિઓ છે તે હું કહું છું।

Verse 35

ग्रन्थिमन्ति यथा पर्वाणीक्षुवे ण्वोर्भवन्त्युत / तथार्द्धमासि पर्वाणि शुक्लकृष्णानि चैव हि

જેમ શેરડીમાં ગાંઠો (પર્વ) હોય છે, તેમ અર્ધમાસના પર્વ શુક્લ અને કૃષ્ણ પક્ષ જ છે।

Verse 36

पूर्णामावस्ययोर्भेदौ ग्रन्थयः संधयश्च वै / अर्द्धमासं तु पर्वाणि द्वितीयाप्रभृतीनि तु

પૂર્ણિમા અને અમાવાસ્યાનો ભેદ જ ગ્રંથિ અને સંધિ છે; અને અર્ધમાસના પર્વ દ્વિતીયા વગેરે તિથિઓ છે।

Verse 37

अन्वाधानक्रिया यस्मात्क्रियते पर्वसंधिषु / तस्मात्तु पर्वणामादौ प्रतिपत्सर्वसंधिषु

કારણ કે પર્વસંધિઓમાં અન્વાધાન ક્રિયા કરવામાં આવે છે, તેથી સર્વ સંધિઓમાં પર્વના આરંભે પ્રતિપદા મુખ્ય ગણાય છે।

Verse 38

सायाह्ने ऽह्यनुमत्यादौ कालो द्विलव उच्यते / लवौ द्वावेव राकायां कालो ज्ञेयो ऽपराह्णकः

સાયાહ્ને, અનુમતિ આદિ તિથિના આરંભે કાળને બે ‘લવ’ કહેવાય છે. અને રાકા (પૌર્ણિમા)માં બે લવ જ અપારાહ્નકાળ તરીકે જાણવો.

Verse 39

प्रतिपत्कृष्णपक्षस्य काले ऽतीते ऽपराह्णके / सायाह्ने प्रतिपन्ने च स कालः पौर्णमासिकः

કૃષ્ણપક્ષની પ્રતિપદામાં અપારાહ્નકાળ વીતી જાય અને સાયાહ્ન પ્રવર્તે, ત્યારે એ જ સમય ‘પૌર્ણમાસિક’ કાળ કહેવાય છે.

Verse 40

व्यतीपाते स्थिते सूर्ये लेखार्द्धे तु युगान्तरे / युगान्तरोदिते चैव लेशार्द्धे शशिनः क्रमात्

વ્યતીપાતમાં સૂર્ય ‘લેખાર્ધ’ પર સ્થિત હોય ત્યારે યુગાંતર થાય છે; અને યુગાંતર ઉદિત થાય ત્યારે ક્રમશઃ ચંદ્ર પણ ‘લેશાર્ધ’ પર સ્થિત થાય છે.

Verse 41

पौर्णमासी व्यतीपाते यदीक्षेतां परस्परम् / यस्मिन्काले समौ स्यातां तौ व्यतीपात एव सः

વ્યતીપાતમાં જો પૌર્ણમાસીના દિવસે સૂર્ય અને ચંદ્ર પરસ્પર એકબીજાને નિહાળે, જે સમયે બંને સમ થાય, એ જ વ્યતીપાત છે.

Verse 42

तं कालं सूर्यनिर्द्देश्यं दृष्ट्वा संख्यां तु सर्पति / स वै वषटाक्रियाकालः सद्यः कालं विधीयते

સૂર્યના સંકેતથી તે કાળને જોઈ ગણના આગળ વધે છે. એ જ ‘વષટ્’ ક્રિયાનો સમય છે; તત્ક્ષણે વિધિ મુજબ કાળ નક્કી થાય છે.

Verse 43

पूर्णन्दोः पूर्णपक्षे तु रात्रिसंधिश्च पूर्णिमा / ततो विरज्यते नक्तं पौर्णमास्यां निशाकरः

પૂર્ણપક્ષમાં રાત્રિનો સંધિકાળ જ પૂર્ણિમા કહેવાય; તે પૌર્ણમાસીની રાત્રે નિશાકર ચંદ્ર વિશેષ તેજે ઝળહળે છે।

Verse 44

यदीक्षेते व्यतीपाते दिवा पूर्णे परस्परम् / चन्द्रार्कावपराह्णे तु पूर्णात्मानौ तु पूर्णिमा

વ્યતીપાત સમયે, પૂર્ણ દિવસે ચંદ્ર અને સૂર્ય પરસ્પર સામસામે દેખાય, અને અપારાહ્ને બંને પૂર્ણ તેજવાળા હોય—એ જ પૂર્ણિમા છે।

Verse 45

यस्मात्तामनुमन्यन्ते पितरो दैवतैः सह / तस्मादनुमतिर्नाम पूर्णिमा प्रथमा स्मृता

કારણ કે પિતૃઓ દેવતાઓ સાથે મળીને તે તિથિને અનુમોદન આપે છે, તેથી તેનું નામ ‘અનુમતિ’ છે; પૂર્ણિમાઓમાં તે પ્રથમ ગણાય છે।

Verse 46

अत्यर्थं भ्राजते यस्माद्व्योम्न्यस्यां वै निशाकरः / रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो ऽब्रुवन्

આ તિથિએ આકાશમાં નિશાકર ચંદ્ર અતિશય તેજે ઝળહળે છે; અને ચંદ્રના મનોહર રંજનથી કવિઓએ તેને ‘રાકા’ કહ્યું છે।

Verse 47

अमावसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ / राका पञ्चदशी रात्रिरमावास्या ततः स्मृता

અમાવાસ્યાના નક્ષત્રમાં જ્યારે ચંદ્ર અને સૂર્ય એકત્ર થાય, ત્યારે રાકાની પંદરમી રાત્રિ પછી જે તિથિ સ્મરાય છે તે અમાવાસ્યા કહેવાય છે।

Verse 48

व्युच्छिद्य तममावस्यां पश्यतस्तौ समागतौ / अन्योन्यं चन्द्रसूर्यौं तौ यदा तद्वर्श उच्यते

અમાવાસ્યાના ઘોર અંધકારને ચીરીને, જોતા જોતા તે બંને મળ્યા; જ્યારે ચંદ્ર અને સૂર્ય પરસ્પર સંયોગ પામે, ત્યારે તેને ‘વર્ષ’ કહેવાય છે.

Verse 49

द्वौ द्वौ लवावमावास्या स कालः पर्वसंधिषु / द्व्यक्षर कुहुमात्रश्च पर्वकालास्त्रयः स्मृताः

અમાવાસ્યામાં બે બે લવ જેટલો સમય પર્વ-સંધિઓમાં હોય છે; ‘દ્વ્યક્ષર’ અને માત્ર ‘કુહૂ’—આ ત્રણ પર્વકાળ સ્મૃતિમાં જણાવાયા છે.

Verse 50

नष्टचन्द्रा त्वमावस्या या मध्याङ्नात्प्रवर्त्तते / दिवसार्द्धेन रात्र्या च सूर्यं प्राप्य तु चन्द्रमाः

જે અમાવાસ્યામાં ચંદ્ર અદૃશ્ય રહે છે, તે મધ્યાહ્નથી શરૂ થાય છે; ચંદ્રમા દિવસના અર્ધ ભાગ અને રાત્રિના ભાગમાં ચાલીને સૂર્યને પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 51

सूर्येण सह सामुद्रं गत्वा प्रातस्तनात्स वै / द्वौ कालौ संगमं चैव मध्याह्ने नियतं रविः

તે (ચંદ્ર) સૂર્ય સાથે સમુદ્ર-પ્રદેશે જઈ પ્રાતઃકાળથી જ ત્યાં રહે છે; બે કાળનો સંગમ પણ ત્યાં જ થાય છે, અને મધ્યાહ્ને રવિ નિયમપૂર્વક સ્થિત રહે છે.

Verse 52

प्रतिपच्छुक्लपक्षस्य चन्द्रमाः सूर्य मण्डलात् / विमुच्यमानयोर्मध्ये तयोर्मण्डलयोस्तु वै

શુક્લપક્ષની પ્રતિપદાએ ચંદ્રમા સૂર્યમંડળમાંથી મુક્ત થવા લાગે છે; અને બંને મંડળો છૂટતા જાય ત્યારે, તેમના મંડળોની વચ્ચેનું અંતર પ્રગટ થાય છે.

Verse 53

स तदा ह्याहुतेः कालो दर्शस्य तु वषट्क्रिया / एतदृतुमुखं ज्ञेयममा वास्यास्य पर्वणः

તે સમયે આહુતિનો કાળ હોય છે; દર્શયજ્ઞમાં ‘વષટ્’ ક્રિયા થાય છે. આને ઋતુનું મુખ જાણવું—આ અમાવાસ્યાનું પર્વ છે.

Verse 54

दिवापर्व ह्यमावास्या क्षीणेन्दौ बहुले तु वै / तस्माद्दिवा ह्यमावास्यां गृह्यते ऽसौ दिवाकरः

ક્ષીણ ચંદ્રવાળા બહુળ પક્ષમાં અમાવાસ્યા ‘દિવાપર્વ’ કહેવાય છે. તેથી અમાવાસ્યાના દિવસે દિવસે જ દિવાકર (સૂર્ય) ગ્રહ્ય થાય છે.

Verse 55

गृह्यते तु दिवा तस्मादमावास्यां दिवि क्षयाम् / कलानामपि चैतासां वृद्धिहान्या जलात्मनः

અતએવ અમાવાસ્યામાં આકાશમાં થતો ક્ષય ધ્યાનમાં રાખીને દિવસે જ ગ્રહણ થાય છે. તેમજ જલસ્વરૂપ ચંદ્રની આ કલાઓમાં વૃદ્ધિ અને હાનિ પણ થાય છે.

Verse 56

तिथीनां नामधेयानि विद्वद्भिः संज्ञितानि वै / दर्शयेतामथात्मानं सूर्याचन्द्रमसावुभौ

તિથિઓનાં નામ વિદ્વાનોએ નિશ્ચિત કર્યા છે. ત્યારબાદ સૂર્ય અને ચંદ્ર—બન્ને—પોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવે છે.

Verse 57

निष्क्रामत्यथ तेनैव क्रमशः सूर्यमण्डलात् / द्विलवोनमहोरात्रं भास्करं स्पृशते शशी

પછી એ જ ક્રમથી ચંદ્ર સૂર્યમંડળમાંથી ક્રમે કરીને બહાર નીકળે છે. બે લવ ઓછા એક અહોરાત્રમાં શશી (ચંદ્ર) ભાસ્કર (સૂર્ય)ને સ્પર્શ કરે છે.

Verse 58

स तदा ह्याहुतेः कालोदर्शस्य तु वषट्क्रिया / कुहेति कोकिलेनोक्तो यः स कालः समाप्यते

ત્યારે આહુતિના કાળે દર્શયજ્ઞમાં ‘વષટ્’ ક્રિયા થાય છે; કોયલના ‘કુહે’ શબ્દથી જે કાળ સૂચિત થાય છે, એ જ કાળ સમાપ્ત થાય છે.

Verse 59

तत्कालसंमिता यस्मादमावास्या कुहूः स्मृता / सिनीवालीप्रमाणस्तु क्षीणशेषो निशाकरः

તે સમયમાપ સાથે સમાન હોવાથી અમાવાસ્યાને ‘કુહૂ’ કહેવામાં આવે છે; ત્યારે ચંદ્ર સીનીવાલી જેટલા પ્રમાણમાં, ક્ષીણ અવશેષરૂપ રહે છે.

Verse 60

आमावस्यां विशत्यर्कस्सिनी वालीततः स्मृता / अनुमत्याश्चराकायाः सिनीवाल्याः कुहूंविना

અમાવાસ્યામાં સૂર્ય પ્રવેશે છે, તેથી તેને ‘સિનીવાલી’ કહે છે; અને વિચિત્ર આકારવાળી ‘અનુમતિ’ દેવી, કુહૂ વિના, સિનીવાલી સાથે સંબંધિત છતાં અલગ રીતે વર્ણવાય છે.

Verse 61

एतासां द्विलवः कालः कुहूमात्रङ्कुहूःस्मृताः / चन्द्रसूर्यव्यतीपाते संगते पूर्णिमान्तरे

આ બન્નેનો બે લવનો સમય ‘કુહૂ-માત્રા’ તરીકે સ્મૃત છે; ચંદ્ર-સૂર્યના વ્યતીપાત સંયોગમાં, પૂર્ણિમાના અંતરાલમાં મળતાં, એ જ કુહૂ કહેવાય છે.

Verse 62

प्रतिपत्प्रतिपद्येत पर्वकालो द्विमात्रकः / कालः कहूसिनीवाल्योः सामुद्रस्य तु मध्यतः

પ્રતિપદથી પ્રતિપદ સુધી પર્વકાળ બે માત્રાનો હોય છે; અને કુહૂ તથા સિનીવાલીનો કાળ સમુદ્રીય (ગણના) ના મધ્યભાગમાં સ્થિત માનવામાં આવ્યો છે.

Verse 63

अर्काग्नि मण्डले सोमे पर्वकालः कलासमः / एवं स शुक्लपक्षे वै रजन्यां पर्वसंधिषु

સૂર્યાગ્નિ-મંડળમાં સ્થિત સોમ માટે પર્વકાળ એક કલાસમાન ગણાય છે; તેમ જ શુક્લપક્ષમાં રાત્રિના પર્વસંધિઓમાં પણ એવું જ થાય છે.

Verse 64

संपूर्ममण्डलः श्रीमांश्चन्द्रमा उपरज्यते / यस्मादा दाप्यायते सोमः पञ्चदश्यां तु पूर्णिमा

સંપૂર્ણ મંડળવાળો શ્રીમંત ચંદ્રમા પ્રકાશિત થાય છે; કારણ કે પંદરમી તિથિએ સોમ પૂર્ણપણે પોષાય છે—એ જ પૂર્ણિમા છે.

Verse 65

दशभिः पञ्चभिश्चैव कलाभिर्दिवसक्रमात् / तस्मात्कलाः पञ्चदश सोमेनास्य तु षोडशी

દિવસક્રમથી દસ અને પાંચ કલાઓ દ્વારા (ચંદ્ર) વધે છે; તેથી સોમની કલાઓ પંદર છે, અને તેની ‘ષોડશી’ નામની સોળમી કલા (પૂર્ણતા) માનવામાં આવે છે.

Verse 66

तस्मात्सोमस्य भवति पञ्चदश्याप्रपां क्षयः / इत्येते पितरो देवाः सोमपाः सोमवर्द्धनाः

અતએવ પંદરમી તિથિએ સોમનો ક્ષય થાય છે. આવા આ પિતરો દેવસ્વરૂપ છે—સોમપાન કરનાર અને સોમવર્ધન કરનાર.

Verse 67

आर्तवा ऋतवो ह्यृद्धा देवास्तान्भावयन्ति वै / अतः पितॄन्प्रवक्ष्यामि मासश्राद्धभुजस्तु ये

ઋતુચક્ર અનુસાર આ ઋતુઓ સમૃદ્ધ છે; દેવતાઓ તેમને નિશ્ચયે પોષે છે. તેથી હવે હું તે પિતરોનું વર્ણન કરીશ, જે માસશ્રાદ્ધના ભોક્તા છે.

Verse 68

तेषां गतिं सतत्त्वां च प्राप्तिं श्राद्धस्य चैव हि / न मृतानां गतिः शक्या ज्ञातुं न पुनरागतिः

તેમની ગતિ, તેમનું સાચું તત્ત્વ અને શ્રાદ્ધનું ફળ—આ બધું નિશ્ચિત રીતે જાણવું કઠિન છે; મૃતકોની ગતિ જાણી શકાતી નથી અને તેમનું પુનરાગમન પણ નથી।

Verse 69

तपसापि प्रसिद्धेन किंपुनर्मासचक्षुषा / अनुदेवपितॄनेते पितरो लौकिकाः स्मृताः

તપથી પ્રસિદ્ધ પુરુષ પણ (તેમને) જાણી શકતો નથી, તો પછી માંસચક્ષુથી શું જાણાશે? દેવ-પિતૃઓના અનુગામી આ પિતરો ‘લૌકિક’ કહેવાયા છે।

Verse 70

देवाः सौम्याश्च काव्याश्च अयज्वानो ह्यचोनिजाः / देवास्ते पितरः सर्वे देवास्तान्वादयन्त्युत

સૌમ્ય અને કાવ્ય નામના દેવો—જે અયજ્વા અને અચોનિજ છે—તે સર્વ પિતર દેવસ્વરૂપ છે; અને દેવતાઓ પણ તેમનું સ્તવન કરે છે।

Verse 71

मनुष्यपितरश्चैव तेभ्यो ऽन्ये लौकिकाः स्मृताः / पिता पितामहश्चापि तथा यः प्रपितामहः

માનુષ્ય-પિતરો પણ છે; અને તેમનાથી ભિન્ન અન્ય ‘લૌકિક’ પિતરો સ્મૃત છે—અર્થાત પિતા, પિતામહ અને પ્રપિતામહ।

Verse 72

यज्वानो ये तु सामेन सोमवन्तस्तु ते स्मृताः / ये यज्वानो हविर्यज्ञे ते वै बर्हिषदः स्मृताः

જે યજ્વાન સામગાનથી યજ્ઞ કરે છે, તે ‘સોમવન્ત’ કહેવાય છે; અને જે હવિર્યજ્ઞમાં યજન કરે છે, તે ‘બર્હિષદ’ કહેવાય છે।

Verse 73

अग्निष्वात्ताः स्मृतास्तेषां होमिनो ऽयाज्ययाजिनः / तेषां तु धर्मसाधर्म्यात्स्मृताः सायुज्यगा द्विजैः

તેઓ ‘અગ્નિષ્વાત્ત’ પિતૃ તરીકે સ્મૃત છે—હોમ કરનાર અને અયાજ્યનું પણ યજન કરનાર. ધર્મસાધર્મ્યથી દ્વિજોએ તેમને સાયુજ્યગામી ગણાવ્યા છે.

Verse 74

ये चाप्याश्रमधर्माणां प्रस्थानेषु व्यवस्थिताः / अन्ते तु नावसीदन्ति श्रद्धायुक्तास्तु कर्मसु

આશ્રમધર્મોના માર્ગોમાં સ્થિત રહેનારા પણ અંતે કદી ઢળી પડતા નથી; તેઓ કર્મોમાં શ્રદ્ધાયુક્ત રહે છે.

Verse 75

तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञेन प्रजया च वै / श्राद्धेन विद्यया चैव प्रदानेन च सप्तधा

તપ, બ્રહ્મચર્ય, યજ્ઞ, સંતાન, શ્રાદ્ધ, વિદ્યા અને દાન—આ સાત રીતે.

Verse 76

कर्मस्वेतेषु ये युक्ता भवन्त्यादेहपातनात् / दैवैस्तैः पितृभिः सार्द्धं सूक्ष्मजैः सोमयाजनैः

જે દેહપાત સુધી આ કર્મોમાં યુક્ત રહે છે, તે તે દિવ્ય પિતૃઓ સાથે—સૂક્ષ્મદેહી, સોમયજ્ઞ કરનાર—સંગતિ પામે છે.

Verse 77

स्वर्गता दिवि मोदन्ते पितृवत्त उपासते / तेषां निवापे दत्ते तु तत्कुलीनैश्च बन्धुभिः

સ્વર્ગને પામીને તેઓ દિવ્ય લોકમાં આનંદ કરે છે અને પિતૃની જેમ પૂજાય છે. તેમના માટે જ્યારે તે જ કુળના બંધુઓ નિવાપ (પિંડદાન) આપે છે ત્યારે.

Verse 78

मासश्राद्धभुजस्तृप्तिं लभन्ते सोमलौकिकाः / एते मनुष्यपितरो मासश्राद्धभुजस्तु ये

માસિક શ્રાદ્ધનું અન્ન ગ્રહણ કરનાર સોમલોકવાસીઓ તૃપ્તિ પામે છે. જે માસશ્રાદ્ધભોજી છે, તેઓ જ મનુષ્ય-પિતૃ ગણાય છે.

Verse 79

तेभ्यो ऽपरे तु ये ऽप्यन्ये संकीर्णाः कर्मयोनिषु / भ्रष्टाश्चाश्रमधर्मेभ्यः स्वधास्वाहाविवर्जिताः

તેમનાથી ભિન્ન, કર્મયોનિઓમાં સંકીર્ણ થયેલા અન્ય લોકો આશ્રમધર્મોથી ભ્રષ્ટ છે અને ‘સ્વધા’ તથા ‘સ્વાહા’થી વંચિત રહે છે.

Verse 80

भिन्नदेहा दुरात्मानः प्रेतभूता यमक्षये / स्वकर्माण्य नुशोचन्तो यातनास्थानमागताः

તે દુષ્ટાત્માઓ દેહથી વિભક્ત થઈ યમક્ષેત્રમાં પ્રેતરૂપ બને છે; પોતાના કર્મો માટે શોક કરતાં યાતનાસ્થાને પહોંચે છે.

Verse 81

दीर्घायुषो ऽतिशुष्काश्च श्मश्रुलाश्च विवाससः / क्षुत्पिपासापरीताश्च विद्रवन्तस्ततस्ततः

તેઓ દીર્ઘાયુ હોવા છતાં અત્યંત સુકાઈ ગયેલા, દાઢીવાળા, વસ્ત્રહીન; ભૂખ-તરસથી ઘેરાઈને અહીંથી ત્યાં દોડતા રહે છે.

Verse 82

सरित्सरस्तडागानि वापीश्चाप्युपलिप्सवः / परान्नानि च लिप्संतः काल्यमानास्ततस्ततः

તેઓ નદીઓ, સરોવરો, તળાવો અને વાવડીઓ મેળવવાની ઇચ્છા કરે છે; પરકું અન્ન ઇચ્છતાં, હાંકી કાઢવામાં આવીને અહીંથી ત્યાં ભટકે છે.

Verse 83

स्थानेषु पात्यमानाश्च यातनाश्च पुनः पुनः / शाल्मले वैतरण्यां च कुंभीपाके तथैव च

તેઓ વારંવાર વિવિધ સ્થાનોમાં પાડી દેવામાં આવી યાતનાઓ ભોગવે છે—શાલ્મલી, વૈતરણિ અને કુંભીપાક નરકોમાં પણ।

Verse 84

करंभवालुकायां च असिपत्रवने तथा / शिला संपेषणे चैव पात्यमानाः स्वकर्मभिः

તેઓ કરંભ-વાલુકા, અસિપત્રવન અને શિલા-સંપેષણમાં પણ પોતાના કર્મોથી પાડી દેવામાં આવે છે।

Verse 85

तत्रस्थानां हि तेषां वै दुः खितानामनाशिनाम् / तेषां लोकान्तरस्थानां बान्धवैर्नाम गोत्रतः

ત્યાં રહેલા તે દુઃખિત જીવો નાશ પામતા નથી; લોકાંતરમાં રહેલાઓને તેમના બંધુઓ નામ અને ગોત્રથી સ્મરે છે।

Verse 86

भूमावसव्यं दर्भेषु दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै / यान्ति तास्तर्पयन्ते च प्रेतस्थानेष्वधिष्ठितान्

ભૂમિ પર દર્ભ પર અપસવ્ય રીતે આપેલા ત્રણ પિંડ પ્રેતસ્થાનોમાં રહેલાઓ સુધી જઈ તેમને તૃપ્ત કરે છે।

Verse 87

अप्राप्ता यातनास्थानं प्रभ्रष्टा य च पञ्चधा / पश्चाद्ये स्थावरान्ते वै जाता नीचैः स्वकर्मभिः

જે યાતના-સ્થાન સુધી પણ પહોંચતા નથી, તેઓ પાંચ રીતે પતિત થઈ પછી પોતાના નીચ કર્મોથી સ્થાવર યોનિ સુધી જન્મ લે છે।

Verse 88

नानारूपासु जायन्ते तिर्यग्योनिष्वयोनिषु / यदाहारा भवन्त्येते तासु तास्विह योनिषु

તેઓ અનેક રૂપોમાં, તિર્યક્ યોનિઓમાં તથા અન્ય યોનિઓમાં જન્મે છે. જે જે યોનિમાં જેવો આહાર હોય, અહીં તે તે યોનિમાં તેઓ એવો જ આહાર કરનાર બને છે.

Verse 89

तस्मिंस्तस्मिंस्तदाहारे श्राद्धं दत्तं प्रतिष्ठते / काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम्

તે તે આહારરૂપે આપેલું શ્રાદ્ધ સ્થિર થઈ ફળ આપે છે—યોગ્ય કાળે, ન્યાયસંગત રીતે પ્રાપ્ત પાત્રને વિધિપૂર્વક અર્પિત કરેલું હોય ત્યારે.

Verse 90

प्राप्नोत्यन्नं यथादत्तं जन्तुर्यत्रावतिष्ठते / यथा गोषु प्रनष्टामु वत्सो विन्दति मातरम्

જીવ જ્યાં જ્યાં નિવાસ કરે છે ત્યાં તેને આપેલું અન્ન યથાવત્ પ્રાપ્ત થાય છે; જેમ ગાયો વચ્ચે ખોવાયેલો વાછરડો પણ પોતાની માતાને શોધી લે છે.

Verse 91

तथा श्राद्धेषु दत्तान्नं मन्त्रः प्रापयते पितॄन् / एवं ह्यविफलं श्राद्धं श्रद्धादत्तं तु मन्त्रतः

એ જ રીતે શ્રાદ્ધમાં આપેલું અન્ન મંત્ર પિતૃઓ સુધી પહોંચાડે છે. તેથી મંત્રসহ શ્રદ્ધાથી આપેલું શ્રાદ્ધ કદી નિષ્ફળ થતું નથી.

Verse 92

तत्तत्कुमारः प्रोवाच पश्यन्दिव्येन चक्षुषा / गतागतज्ञः प्रेतानां प्राप्तिं श्राद्धस्य तैः सह

તે તે કુમારે દિવ્ય ચક્ષુથી જોઈને કહ્યું; તે પ્રેતોના ગમનાગમનનો જાણકાર હતો અને તેમની સાથે શ્રાદ્ધની પ્રાપ્તિ પણ જાણતો હતો.

Verse 93

बाह्लीकाश्चोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः / कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी

તેઓ બાહ્લીક, ઊષ્મપ અને દિવાકીર્ત્ય તરીકે સ્મૃત છે. તેમના માટે દિવસે કૃષ્ણપક્ષ અને રાત્રે શુક્લપક્ષ—સ્વપ્ન માટે માનવામાં આવ્યો છે.

Verse 94

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरश्च वै / ऋत्वर्तवार्द्धमासास्तु अन्योन्यं पितरः स्मृताः

આ રીતે પિતરો દેવ છે અને દેવ પણ પિતર જ છે. ઋતુ, અર્તવ અને અર્ધમાસ—એકબીજાને પિતરરૂપે સ્મરાય છે.

Verse 95

इत्येत पितरो देवा मनुष्यपितरश्च ये / प्रीतेषु तेषु प्रीयन्ते श्राद्धयुक्तेषु कर्मसु

આ રીતે પિતૃ-દેવો અને જે મનુષ્ય-પિતરો છે, તેઓ પ્રસન્ન થયા પછી શ્રાદ્ધયુક્ત કર્મોમાં પ્રસન્નતા પામે છે.

Verse 96

इत्येष विचयः प्रोक्तः पितॄणां सोमपायिनाम् / एवं पितृसतत्त्वं हि पुराणे निश्चयं गतम्

આ સોમપાયી પિતરોનું આ વિવેચન કહેવાયું છે. આ રીતે પિતૃતત્ત્વનો નિશ્ચય પુરાણમાં સ્થિર થયો છે.

Verse 97

इत्यर्कपितृसोमानामैलस्य च समागमः / सुधामृतस्य च प्राप्तिः पितॄणां चैव तर्प्पणम्

આ રીતે અર્ક, પિતૃ અને સોમનો તથા ઐલ (પુરૂરવા) નો સમાગમ; સુધામૃતની પ્રાપ્તિ અને પિતરોનું તર્પણ—એવું કહેવાયું છે.

Verse 98

पूर्णा मावास्ययोः कालो यातनास्थानमेव च / समासात्कीर्तितस्तुभ्यमेष सर्गः मनातनः

પૂનમ અને અમાસનો કાળ તથા યાતનાસ્થાન પણ—આ બધું મેં તને સંક્ષેપમાં કહ્યું. આ સર્ગ અનાદિ-પ્રાચીન છે.

Verse 99

वैश्वरूप्यं तु सर्गस्य कथितं ह्येकदैशिकम् / न शक्यं परिसंख्यातुं श्रद्धेयं भूतिमिच्छता

સર્ગનું વૈશ્વરૂપ મેં માત્ર એક અંશે કહ્યું છે. તેને સંપૂર્ણ ગણવું શક્ય નથી; જે કલ્યાણ ઇચ્છે તે શ્રદ્ધાથી તેને સ્વીકારે.

Verse 100

स्वायंभुवस्य हि ह्येष सर्गः क्रान्तो मया तु वै / विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम्

સ્વાયંભુવ મનુનો આ સર્ગ મેં વર્ણવી દીધો છે. વિસ્તારે અને ક્રમથી ફરી હું વધુ શું વર્ણવું?