Adhyaya 22

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे एकविंशति तमौध्यायः // २१// वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तो भृगुणा तथेत्युक्त्वा प्रणम्य च / रामस्तेनाभ्यनुज्ञातश्चकार गमने मनः

આ રીતે વાયુપ્રોક્ત શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના મધ્યભાગના તૃતીય ઉપોદ્ઘાતપાદનો એકવીસમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. વસિષ્ઠ બોલ્યા—ભૃગુએ એમ કહ્યે પછી રામે ‘તથાસ્તુ’ કહી પ્રણામ કર્યો; અને તેમની અનુમતિ મેળવી પ્રસ્થાન કરવાનો નિશ્ચય કર્યો।

Verse 2

भृगुं ख्यातिं च विधिवत्परिक्रम्य प्रणम्यच / परिष्वक्तस्तथा ताभ्यामाशीर्भिराभिनन्दितः

રામે વિધિપૂર્વક ભૃગુ અને ખ્યાતિની પરિક્રમા કરીને પ્રણામ કર્યો; તેઓ બન્નેએ તેને આલિંગન આપી શુભ આશીર્વાદોથી અભિનંદિત કર્યો.

Verse 3

मुनींश्च तान्नमस्कृत्य तैः सर्वैरनुमोदितः / निश्चक्रमाश्रमात्तस्मात्तपसे कृतनिश्चयः

તે મુનિઓને નમસ્કાર કરીને અને સૌની સંમતિ મેળવી, તપસ્યાનો દૃઢ નિશ્ચય કરીને તે આશ્રમમાંથી બહાર નીકળ્યો.

Verse 4

ततो गुरुनियोगेन तदुक्तेनैव वर्त्मना / हिमवन्तं गिरिवरं ययौ रामो महामनाः

પછી ગુરુના નિયોગથી, તેમણે કહેલા માર્ગે જ, મહામનાવાળો રામ શ્રેષ્ઠ પર્વત હિમવંત તરફ ગયો.

Verse 5

सो ऽतीत्य विविधान्देशान्पर्वतान्सरितस्तथा / वनानि मुनिमुख्यानामावासांश्चात्यगाच्छनैः

તે વિવિધ દેશો, પર્વતો અને નદીઓ પાર કરીને, મુનિશ્રેષ્ઠોના વનો અને આશ્રમો પાસેથી ધીમે ધીમે આગળ વધ્યો.

Verse 6

तत्रतत्र निवासेषु मुनीनां निवसन्पथि / तीर्थेषु क्षेत्रमुख्येषु निवसन्वा ययौ शनैः

માર્ગમાં તે ક્યાંક ક્યાંક મુનિઓના નિવાસોમાં રહેતો, અથવા શ્રેષ્ઠ તીર્થો અને પવિત્ર ક્ષેત્રોમાં નિવાસ કરતો, ધીમે ધીમે આગળ વધતો ગયો.

Verse 7

अतीत्य सुबहून्देशान्पश्यन्नपि मनोरमान् / आससादच लश्रेष्ठं हिमवन्तमनुत्तमम्

ઘણા મનોહર દેશો ઓળંગી, જોતા જોતા તે શ્રેષ્ઠ પુરુષ અનૂત્તમ હિમવંત પર્વતરાજ પાસે પહોંચી ગયો।

Verse 8

स गत्वा पर्वतवरं नानाद्रुमलतास्थितम् / ददर्श विपुलैः शृङ्गैरुल्लिखन्तमिवांबरम्

તે નાનાં વૃક્ષો અને લતાઓથી ભરેલા શ્રેષ્ઠ પર્વત પાસે જઈ, તેના વિશાળ શિખરો જાણે આકાશને ખૂંચી રહ્યા હોય તેમ જોયા।

Verse 9

नानाधातुविचित्रैश्च प्रदेशैरुपशोभितम् / रत्नौषधीभिरभितः स्फुरद्भिरभिशोभितम्

વિવિધ ધાતુઓથી વિચિત્ર બનેલા પ્રદેશોથી તે શોભિત હતો અને ચારે તરફ ઝગમગતા રત્ન-ઔષધિઓથી વધુ તેજસ્વી લાગતો હતો।

Verse 10

मरुत्संघट्टनाघृष्टनीरसांघ्रिपजन्मना / सानिलेनानलेनोच्छैर्दह्यमानं नवं क्वचित्

ક્યાંક પવનના અથડામણથી ઘસાઈને સૂકા વાંસમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો દાવાગ્નિ, પવન સાથે ભભૂકી ઊંચે ઊંચે નવા વનને દહન કરતો હતો।

Verse 11

क्वचिद्रविकरामर्शज्वलदर्केपलाग्निभिः / द्रवद्धिमाशिलाजातुजलशान्तदवानलम्

ક્યાંક સૂર્યકિરણોના સ્પર્શથી અર્કના પાનની આગ પ્રજ્વલિત થતી; પરંતુ ઓગળતી હિમશિલાઓમાંથી નીકળેલા જળથી તે દાવાગ્નિ શાંત થતી।

Verse 12

स्फटिकाञ्जनदुर्वर्णस्वर्णराशिप्रभाकरैः / स्फुरत्परस्परच्छायाशरैर्द्दीप्तवनं क्वचित्

સ્ફટિક, અંજન જેવી ગાઢ છાયા અને સુવર્ણરાશિઓની પ્રભાથી; પરસ્પર ઝગમગતી છાયાબાણ સમ કિરણોથી ક્યાંક વન દીપ્ત થયું।

Verse 13

उपत्यकशिलापृष्ठवालातपनिषेविभिः / तुषारक्लिन्नसिद्धौघौरुद्भासितवनं क्वचित्

ઉપત્યકાની શિલાપીઠ પર તાપ લેતા અને તુષારથી ભીંજાયેલા સિદ્ધસમૂહોથી ક્યાંક વન અદભુત તેજથી ઉજળ્યું।

Verse 14

क्वचिदर्काशुसंभिन्नश्चामीकरशिलाश्रितैः / यक्षौघैर्भासितोपान्तं विशद्भिरिवपावकम्

ક્યાંક સૂર્યકિરણોથી ઝગમગતી સુવર્ણશિલાઓ પર આશ્રિત યક્ષસમૂહોથી તેનો ઉપાંત સ્વચ્છ અગ્નિ સમ પ્રકાશિત થયો।

Verse 15

दरीमुखविनिष्क्रान्ततरक्षूत्पतनाकुलैः / मृगयूथार्त्तसन्नादैरापूरितगुहं क्वचित्

ક્યાંક દરિયાના મુખમાંથી નીકળીને કૂદતા તરક્ષુઓની ગડબડ અને મૃગયૂથોના વ્યાકુળ આર્તનાદોથી ગુહા ભરાઈ ગઈ।

Verse 16

युद्ध्यद्वराहशार्दूलयूथपैरित स्तेरम् / प्रसभोन्मृष्टकान्तोरुशिलातरुतटं क्वचित्

ક્યાંક યુદ્ધ કરતા વરાહ અને શાર્દૂલના જૂથોથી ઘેરાયેલો કિનારો હતો; ત્યાં બળપૂર્વક ઘસાઈ ઝગમગતી વિશાળ શિલાઓ અને વૃક્ષકાંઠા હતા।

Verse 17

कलभोन्मेषणाकृष्टकरिणीभिरनुद्रुतैः / गवयैः खुरसंक्षुण्णशिलाप्रस्थतटङ्क्वचित्

ક્યાંક વાછરડાંના ઉલ્લાસથી આકર્ષાયેલી હસ્તિનીઓને અનુસરી દોડતા ગવયોના ખુરાથી શિલાપ્રસ્થોના કાંઠા ચૂરચૂર થતા.

Verse 18

वासितर्थे ऽभिसंवृद्धमदोन्मत्तमतङ्गजैः / युद्ध्यद्भिश्चूर्णितानेकगण्डशैलवनं क्वचित्

ક્યાંક સુગંધિત રસથી વધેલા મદથી ઉન્મત્ત હાથીઓ યુદ્ધ કરતાં કરતાં અનેક ગંડશૈલોવાળું વન ચૂરચૂર કરી નાખતા.

Verse 19

बृंहितश्रवणामर्षान्मातं गानभिधावताम् / सिंहानां चरणक्षुण्णनखभिन्नोपरं क्वचित्

ક્યાંક ગર્જના સાંભળી ક્રોધે ઉન્મત્ત થઈ દોડી આવતાં સિંહોના પગથી શિલાઓ દબાઈ જતી અને નખોથી ઉપરનો પથ્થર ફાટી જતો.

Verse 20

सहसा निपतत्सिंहनखनिर्भिन्नमस्तकैः / गजैराक्रन्दनादेन पूर्यमामं वनं क्वचित्

ક્યાંક સિંહના નખોથી ફાટેલા મસ્તકવાળા હાથીઓ અચાનક પડી જતા અને તેમના આર્તનાદથી વન ભરાઈ જતું.

Verse 21

अष्टपादबलाकृष्टकेसरा दारुणाखैः / भेद्यमानाखिलशिलागंभीरकुहरं क्वचित्

ક્યાંક દારુણ નખવાળા સિંહો, અષ્ટપાદના બળ સમાન ખેંચાતા કેશર સાથે, સર્વ શિલાઓને ભેદી ઊંડા ગુહામુખોને ચીરી નાખતા.

Verse 22

संरब्धा नेकशबरप्रसक्तैरृयूथपैः / इतरेतरसंमर्दं विप्रभग्नदृषत्क्वचित्

અनेक શબરોથી સંકળાયેલા ઋયૂથપો સાથે તેઓ ઉગ્ર બન્યા; પરસ્પર ઘર્ષણ-યુદ્ધ થયું, અને ક્યાંક બ્રાહ્મણોએ તોડેલા પથ્થરોના ઘા લાગ્યા।

Verse 23

गिरिकुञ्जेषु संक्रीडत्करिणीमद्विपं क्वचित् / करेणुमाद्रवन्मत्तगजाकलितकाननम्

ક્યાંક ગિરિકુંજોમાં મદમસ્ત હાથી હાથીણી સાથે ક્રીડા કરતો હતો; ક્યાંક મત્ત ગજોથી ભરેલું વન હાથીણી તરફ ધસી આવતું હતું।

Verse 24

स्वपत्सिंहमुखश्वासमरुत्पुर्मदरीशतम् / गहनेषु गुरुत्राससाशङ्कविहरन्मृगम्

પોતાના બચ્ચાના સિંહમુખ જેવા શ્વાસના પ્રવાહથી જાણે ગુફાઓ મદથી ભરાઈ ગઈ; ઘન વનમાં તે મૃગ ભારે ભય અને શંકા સાથે વિહરતું હતું।

Verse 25

कण्टाकश्लिष्टलाङ्गूललोमत्रुटनकातरैः / क्रीडितं चमरीयूथैर्मन्दमन्दविचारिभिः

કાંટાઓમાં ચોંટેલી પૂંછડીના વાળ તૂટવાની પીડાથી વ્યાકુળ, ધીમે ધીમે ચાલતા ચમરીના ઝુંડોએ ત્યાં ક્રીડા કરી।

Verse 26

गिरिकन्दरसंसक्तकिन्नरीसमुदीरितैः / सतालनादैरुदिनैर्भृताशेषदिशामुखम्

ગિરિકંદરાઓમાં ગુંજતી કિન્નરીઓના ગાનથી ઉદ્ભવેલા, તાલ-નાદથી યુક્ત ઊંચા સ્વરો સર્વ દિશાઓના મુખને ભરતા હતા।

Verse 27

अरण्यदेवतानां च चरेतीनामितस्ततः / अलक्तकरसक्लिन्नचरणाङ्कितभूतलम्

અરણ્યદેવતાઓ અને ચરેતીઓ જ્યાં જ્યાં ફર્યા ત્યાં અલક્તકરસથી ભીંજાયેલા પગલાંઓથી ભૂમિ અંકિત હતી.

Verse 28

मयूरकेकिरीवृन्दैः संगीत मधुरस्वरैः / प्रवृत्तनृत्तं परितो विततोदग्रबर्हिभिः

મધુર સ્વરે ગાન કરતા મયૂરના ટોળાંઓએ ચારે તરફ નૃત્ય શરૂ કર્યું; તેમની ઊંચે ફેલાયેલી બર્હીથી દિશાઓ છવાઈ ગઈ.

Verse 29

जलस्थलरुहानेककुसुमोत्करवर्षिभिः / गात्राह्लादकरैर्मन्दं वीज्यमानं वनानिलैः

જળ અને સ્થલમાં ઉગેલા અનેક પુષ્પસમૂહો જાણે વરસતા હતા; દેહને આનંદ આપતી મંદ વનપવન ધીમે ધીમે પંખા સમી વહી રહી હતી.

Verse 30

भूतार्त्तवरसास्वादमाद्यत्पुंस्कोकिलारवैः / आकुलीकृतपर्यन्तसहकारवनान्तरम्

મત્ત નર કોયલોના કૂજનથી તે વન મધુર રસનો આસ્વાદ કરાવતું હતું; સહકાર (આંબા) વનનું અંતર અને કિનારો બધું કલરવથી વ્યાકુલ બન્યું હતું.

Verse 31

नानापुष्पासवोन्माद्यद्भृङ्गसंगीतनादितम् / अनेकविहगारावबधिरीकृतकाननम्

નાનાં પુષ્પાસવથી ઉન્મત્ત ભમરાઓના સંગીતથી તે ગુંજતું હતું; અનેક પક્ષીઓના કલરવથી તે કાનન જાણે બહેરું બની ગયું હતું.

Verse 32

मधुद्रवार्द्राविरलप्रत्यग्रकुसुमोत्करैः / वनान्तमारुताकीर्णैरलङ्कृतमहीतलम्

મધુરસથી ભીંજાયેલા, વિરળ તાજા પુષ્પસમૂહો અને વનાંતરના પવનથી છૂટેલા પરાગથી ધરાતળ શોભિત હતું।

Verse 33

उपरिष्टान्निपततां विषमोपलसंकटे / निर्झराणां महारावैः समन्ताद्बधिरीकृतम्

ઉપરથી પડતા, અસમાન પથ્થરો ભરેલા કઠિન સ્થાને ઝરણાંઓના મહાગર્જનથી ચારે તરફ જાણે બહેરાપણું છવાઈ ગયું હતું।

Verse 34

विततानेकसंसक्तशाखाग्राविरलच्छदैः / पाटलैर्विटपच्छायैरुपशल्यसमुत्थितैः

વિસ્તરેલી અને પરસ્પર ગૂંથાયેલી અનેક શાખાઓના અગ્રભાગે વિરળ પાંદડાંવાળી, પાટલ વૃક્ષોની ડાળછાયા ઉપશલ્ય ઘાસમાંથી ઊભી થતી હતી।

Verse 35

कदंबनिंबहिन्तालसर्जबेधूकतिन्दुकैः / कपित्थपनसाशोकसहकारेगुदाशनैः

કદંબ, નીમ, હિન્તાલ, સર્જ, બેધૂક, તિંદુક, કપિત્થ, પનસ, અશોક, સહકાર (આંબો) અને એગुद—આ વૃક્ષોથી તે વન ભરેલું હતું।

Verse 36

नागचंपकपुन्नागकोविदारप्रियङ्गुभिः / प्रियालनीपबकुलबन्धूकाक्षतमालकैः

નાગચંપક, પુન્નાગ, કોવિદાર, પ્રિયંગુ, પ્રિયાલ, નીપ, બકુલ, બંધૂક, અક્ષત અને તમાલ—આ વૃક્ષો/પુષ્પોથી તે વન શોભિત હતું।

Verse 37

द्राक्षामधूकामलकजंबूकङ्कोलजातिभिः / बिल्वार्जुनकरञ्जाम्रबीजपूराङ्घ्रिपैरपि

તે દ્રાક્ષા, મધૂક, આમળા, જાંબુ, કંકોલ જાતિઓથી તથા બિલ્વ, અર્જુન, કરંજ, આંબા, બીજપૂર વગેરે વૃક્ષોથી સમૃદ્ધ હતું।

Verse 38

पिचुलांबष्ठकनकवैकङ्कतशमीधवैः / पुत्रजीवाभयारिष्टलोहोदुंबरपिप्पलैः

તે પિચુલ, અંબષ્ઠ, કનક, વૈકંકત, શમી, ધવ તથા પુત્રજીવ, અભય, અરિષ્ટ, લોહ, ઉદુંબર અને પીપળ જેવા વૃક્ષોથી શોભિત હતું।

Verse 39

अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः समन्तादुपशोभितम् / निरन्तरतरुच्छायासुदूरविनिवारितैः

અન્ય અનેક પ્રકારના વૃક્ષોથી તે સર્વત્ર શોભિત હતું; સતત વૃક્ષછાયાએ સૂર્યપ્રકાશને દૂર જ અટકાવી દીધો હતો।

Verse 40

समन्तादर्ककिरणैरनासादितभूतलम् / नानापक्वफलास्वादबलपुष्टैः प्लवेगमैः

ચારેય તરફથી સૂર્યકિરણો ભૂમિ સુધી પહોંચતા ન હતા; વિવિધ પક્વ ફળોના રસાસ્વાદથી બળવાન અને પુષ્ટ થયેલા વાનરો વેગથી કૂદતા ફરતા હતા।

Verse 41

आक्रान्तचकितानेकवनपङ्क्तिशताकुलम् / तत्र तत्रातिरम्यैश्च शिलाकुहरनिर्गतैः

અनेक વનપંક્તિઓના સૈકડા સમૂહોથી તે ભરેલું હતું; ત્યાં ત્યાં ફરતા પ્રાણીઓ ચકિત થતા; અને સ્થળે સ્થળે શિલાકુહરોમાંથી નીકળતા અતિ રમ્ય ઝરણાં હતાં।

Verse 42

प्रतापविषमैराजन्ह्रास्यमानं सरिच्छतैः / सारोवरैश्च विपुलैः कुमुदोत्पलमण्डितैः

હે રાજન, તે પ્રદેશ પ્રતિાપની વિષમતાથી કઠિન હતો, નદીના પ્રવાહોથી ક્યાંક ક્યાંક ક્ષીણ થતો; અને વિશાળ સરોવરોથી શોભિત, કુમુદ તથા ઉત્પલોથી અલંકૃત હતો।

Verse 43

नानाविहगसंघुष्टैः समन्तादुपशोभितम् / समासाद्यथ शैलेन्द्रं तुषारशिशिरं गिरिम्

તે સ્થાન નાનાવિધ પક્ષીઓના કલરવથી ગુંજતું અને ચારે તરફથી શોભિત હતું; ત્યારબાદ તેઓ તુષાર-હિમથી શીતળ એવા શૈલેન્દ્ર પર્વતને પહોંચી વળ્યા।

Verse 44

आरुरोह भगुश्रेष्ठस्तरसा तं मुदान्वितः / तस्य प्रविश्य गहनं वनं रामो महामनाः

ત્યારે ભૃગુવંશશ્રેષ્ઠ (રામ) આનંદથી ભરપૂર થઈ ઝડપથી તે પર્વત પર ચઢ્યો; અને મહામનાવાન રામ તેના ઘન વનમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 45

विचचार शनै राजन्नुपशल्यमहीरुहम् / स तत्र विचरन्दिक्षु हरिणीभिः समन्ततः

હે રાજન, તે ધીમે ધીમે ત્યાં વિચર્યો, જ્યાં વૃક્ષલતા કાંટાવિહિન હતી; અને તે દિશાદિશામાં ફરતો હતો ત્યારે ચારે તરફથી હરિણીઓથી ઘેરાયેલો હતો।

Verse 46

विक्ष्यमाणो मुदं लेभे साशङ्कं मुग्धदृष्टिभिः / स तत्र कुसुमामोदगन्धिभिर्वनवायुभिः

તે મુગ્ધ દૃષ્ટિવાળી (હરિણીઓ)ને જોઈને, થોડા સંકોચ સાથે પણ, તેને આનંદ થયો; અને ત્યાં પુષ્પસૌરભથી ભરેલા વનવાયુઓ વહેતા હતા।

Verse 47

वीज्यमानो जहर्षे स वीक्ष्योदारां वनश्रियम् / विविधाश्च स्थरीः सूक्ष्ममुपरिक्रम्य भार्गवः

પંખો ઝાલતાં ઝાલતાં તે ભાર్గવ ઉદાર વનશ્રી જોઈ હર્ષિત થયો; અને વિવિધ સ્થાનોને સૂક્ષ્મ રીતે પરિક્રમા કરીને નિહાળવા લાગ્યો.

Verse 48

द्वन्द्वांश्च धातून्विविधान्पश्यन्नेवमतर्कयत् / अहो ऽयं सर्वशैलानामाधिपत्ये ऽभिषेचितः

વિવિધ ધાતુઓ અને દ્વંદ્વોને જોતાં જોતાં તેણે મનમાં વિચાર્યું—‘અહો! આ તો સર્વ પર્વતોના આધિપત્ય માટે અભિષિક્ત થયો છે.’

Verse 49

ब्रह्मणा यज्ञभाक्चैव स्थाने संप्रतिपादितः / अस्य शैलाधिराजत्वं सुव्यक्तमभिलक्ष्यते

બ્રહ્માએ તેને યજ્ઞભાગનો અધિકારી બનાવી યોગ્ય સ્થાને પ્રતિષ્ઠિત કર્યો છે; તેથી તેનું શૈલાધિરાજત્વ સ્પષ્ટ રીતે દેખાય છે.

Verse 50

रवैः कीचकवेणुनां मधुरीकृतकाननः / नितंबस्थलसंसक्ततुषारनिचयैग्यम्

કીચક વેણુઓના નાદથી તેનું કાનન મધુર બન્યું છે; અને નિતંબસ્થળે ચોંટેલા હિમના ઢગલાઓથી તે એકસરખું ધવળ દેખાય છે.

Verse 51

विभातीवाहितस्वच्छपरीतधवलांशुकः / निबिडश्रितनीहारनिकरेण तथोपरि

તે જાણે સ્વચ્છ ધવળ વસ્ત્ર ઓઢીને તેજસ્વી દેખાય છે; અને ઉપર ઘન રીતે છવાયેલા ધુમ્મસના સમૂહથી પણ તેવી જ શોભા પામે છે.

Verse 52

नानावर्णोत्तरासंगावृत्ताङ्ग इवल्क्ष्यते / चन्दनागुरुकर्पूरकस्तूरीकुङ्कुमादिभिः

ચંદન, અગરુ, કપૂર, કસ્તૂરી અને કુંકુમ વગેરેના વિવિધ વર્ણના લેપથી તે જાણે અનેક રંગોથી આવૃત અંગોવાળું દેખાય છે।

Verse 53

अलङ्कृतागः सुव्यक्तं दृश्यते ऽही विलासिवत् / मृगेन्द्राहतदन्तीन्द्रकुंभस्थलपरिच्युतैः

અલંકૃત અંગોવાળું તે વિલાસી જેવું સ્પષ્ટ દેખાય છે—સિંહથી આઘાત પામેલા ગજરાજના કુંભસ્થળમાંથી છૂટેલા મોતી/રત્નોથી।

Verse 54

स्थूलमुक्तोत्करैरेष विभाति परितो गिरिः / नानावृक्षलतावल्लीपुष्पालङ्कृतमूर्द्धजः

આ પર્વત ચારે તરફ સ્થૂલ મુક્તાના ઢગલાઓથી ઝળહળે છે; અને તેનું શિખર જાણે નાનાવૃક્ષ, લતા-વલ્લી અને પુષ્પોથી શોભિત કેશ સમાન છે।

Verse 55

नीरन्ध्राञ्चितमे घौघवितानसमलङ्कृतः / नानाधातुविचित्राङ्गः सर्वरत्नविभूषितः

તે અવિચ્છિન્ન ઘન મેઘસમૂહોના વિતાનથી અલંકૃત છે; નાનાધાતુઓના વૈવિધ્યથી તેના અંગો વિચિત્ર છે અને તે સર્વ રત્નોથી વિભૂષિત છે।

Verse 56

कैलासव्याजविलसत्सितच्छत्रविराजितः / गजाश्वमुखयूथैश्च समन्तात्परिवारितः

કૈલાસ સમાન ઝળહળતા શ્વેત છત્રથી તે શોભે છે; અને ચારે તરફ હાથી, ઘોડા તથા અન્ય મુખ્ય યુથોથી પરિઘેરાયેલ છે।

Verse 57

रत्नद्वीपमहाद्वारशिलाकन्दरमन्दिरः / विविक्तगह्वरास्थानमध्यसिंहासनाश्रयः

રત્નદ્વીપના મહાદ્વારની શિલા-ગુહા મંદિરમાં, નિર્વિક્ત ગહ્વરસ્થાનના મધ્ય સિંહાસનનો તે આશ્રય છે.

Verse 58

समन्तात्प्रतिसंसक्ततरुवेत्रवतां शनैः / दृष्ट्वा जनैरनासाद्यो महाराजाधिराजवत्

ચારે તરફ વૃક્ષો અને લતાઓ ધીમે ધીમે ગૂંથાઈ ઘેરતાં, લોકો માટે તે મહારાજાધિરાજ સમાન અપ્રાપ્ય દેખાય છે.

Verse 59

दोधूयमानो विचरच्चमरीचा रुचामरैः / मयूरैरुपनृत्यद्भिर्गायद्भिश्चैव किन्नरैः

ચામરોની તેજસ્વી ઝળહળતી કાંતિથી દીપતો તે વિહરે છે; મોરો નૃત્ય કરે છે અને કિન્નરો ગાન કરે છે.

Verse 60

सत्त्वजातैरनेकैश्च सेव्यमानो विराजते / व्यक्तमेवाचलेन्द्राणामधिराज्यपदे स्थितः

અनेक પ્રકારના સત્ત્વો દ્વારા સેવિત થઈ તે તેજસ્વી રીતે વિરાજે છે; તે સ્પષ્ટપણે પર્વતરાજોના અધિરાજ્યપદે સ્થિત છે.

Verse 61

भुनक्त्याक्रम्य वसुधां समग्रां श्रियमोजसा / एवं संचिन्तयानः स हिमाद्रिवनगह्वरे

બળથી સમગ્ર ધરતીને આક્રમણ કરીને તે ઐશ્વર્ય ભોગવે છે—એવું વિચારીને તે હિમાદ્રિના વનગહ્વરમાં રહે છે.

Verse 62

विचचार चिरं रामो मुदा परमया युतः / आससाद वने तस्मिन्विपुले भृगुपुङ्गवः

રામ પરમ આનંદથી યુક્ત થઈ લાંબા સમય સુધી વિહાર કરતો રહ્યો; તે વિશાળ વનમાં ભૃગુશ્રેષ્ઠના આશ્રમને પહોંચ્યો।

Verse 63

सरोवरं महाराज विपुलं विमलोदकम् / कुमुदोत्पलकह्लारनिकरैरुपसोभितम्

હે મહારાજ! ત્યાં વિશાળ સરોવર હતું, તેનું જળ નિર્મળ હતું; કુમુદ, ઉત્પલ અને કહ્લારના સમૂહોથી તે શોભિત હતું।

Verse 64

पङ्कजैरुत्पलैश्चैव रक्तपीतैः सितासितैः / अन्यैश्च जलचैर्वक्षैः सर्वतः समलङ्कृतम्

તે લાલ, પીળા, સફેદ અને કાળા રંગના પંકજ-ઉત્પલ તથા અન્ય જલજ વનસ્પતિઓથી સર્વત્ર શોભિત હતું।

Verse 65

हंससारसदात्यूहकारण्डवशतैरपि / जीवजीवकचक्राह्वकुररभ्रमरोत्करैः

ત્યાં હંસ, સારસ, દાત્યૂહ અને સૈકડો કારંડવ; તેમજ જીવજીવક, ચક્રાહ્વ, કુરર પક્ષીઓ અને ભમરાઓના સમૂહો પણ હતા।

Verse 66

संघुष्यमाणं परितः सेवितं मन्दवायुना / शफरीमत्स्यसंघैश्च विचरद्भिरितस्ततः

તે સર્વત્ર કલરવથી ગુંજતું હતું, મંદ પવન તેને સ્પર્શતો હતો; અને શફરી માછલીઓના ઝુંડ અહીં-તહીં ફરતા હતા।

Verse 67

अन्तर्जनितकल्लोलैर्नृत्यमानमिवाभितः / आससाद भृगुश्रेष्ठस्तत्सरोवरमुत्तमम्

અંતરમાં ઊઠતા તરંગોથી સર્વત્ર નૃત્ય કરતું હોય તેમ દેખાતું તે ઉત્તમ સરોવર ભૃગુશ્રેષ્ઠે પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 68

नानापतत्र्रिविरुतैर्मधुरीकृतदिक्तटम् / स तस्य तीरे विपुलं कृत्वाश्रमपदं शुभम्

વિવિધ પક્ષીઓના મધુર કલરવથી દિશાઓના કાંઠા મીઠા બન્યા; તેણે તેના કિનારે વિશાળ અને શુભ આશ્રમસ્થાન રચ્યું.

Verse 69

रामो मतिमतां श्रेष्ठस्तपसे च मनो दधे / शाकमूलफलाहारो नियतं नियतेन्द्रियः

મતિવંતોમાં શ્રેષ્ઠ રામે તપમાં મન ધર્યું; તે શાક, મૂળ અને ફળનો આહાર કરતો અને ઇન્દ્રિયો નિયંત્રિત રાખતો હતો.

Verse 70

तपश्चचार देवेशं विनिवेश्यात्ममानसे / भृगूपदिष्टमार्गेण भक्त्या परमया युतः

ભૃગુએ ઉપદેશેલા માર્ગે, પરમ ભક્તિથી યુક્ત થઈ, દેવેશને પોતાના અંતર્મનમાં સ્થાપી તેણે તપ કર્યું.

Verse 71

पूजयामास देवेशमेकाग्रमनसा नृप / अनिकेतः स वर्षासु शिशिरे जलसंश्रयः

હે નૃપ! તેણે એકાગ્ર મનથી દેવેશની પૂજા કરી; નિવાસ વિના રહી, વર્ષામાં પણ અને શિશિરમાં પણ જળનો આશ્રય લીધો.

Verse 72

ग्रीष्मे पञ्जाग्निमध्यस्थश्चचारैवं तपश्चिरम् / रिपून्निर्जित्य कामादीनूर्मिषषट्कं विधूय च

ઉનાળામાં પંચાગ્નિની વચ્ચે સ્થિત રહી તેણે દીર્ઘકાળ તપ કર્યું. કામાદિ શત્રુઓને જીતીને અને ષડૂર્મિઓને દૂર કરી નાખ્યાં.

Verse 73

द्वन्द्वैरनुद्वेजितधीस्तापदोषैरनाकुलः / यमैः सनियमैश्चैव शुद्धदेहः समाहितः

દ્વંદ્વોથી જેના મનમાં ઉદ્વેગ ન થાય, તાપ-દોષોથી જે અકુલ ન બને. યમ-નિયમોથી યુક્ત થઈ તે શુદ્ધદેહ અને સમાહિત રહ્યો.

Verse 74

वशी चकार पवनं प्राणायामेन देहगम् / जितपद्मासनो मौनी स्थिरचित्तो महामुनिः

મહામુનિએ પ્રાણાયામથી દેહમાં રહેલા પવનને વશ કર્યો. પદ્માસનમાં નિપુણ, મૌની બની તે સ્થિરચિત્ત રહ્યો.

Verse 75

वशी चकार चाक्षाणि प्रत्याहारपरायणः / धारणाभिः स्थिरीचक्रे मनश्चञ्चलमात्मवान्

પ્રત્યાહારમાં પરાયણ થઈ તેણે ઇન્દ્રિયોને વશ કર્યા. આત્મવાન બની ધારણાઓથી ચંચળ મનને સ્થિર કર્યું.

Verse 76

ध्यानेन देवदेवेशं ददर्श परमेश्वरम् / स्वस्थान्तः करणो मैत्रः सर्वबाधाविवर्जितः

ધ્યાનથી તેણે દેવોના દેવેશ પરમેશ્વરને દર્શન કર્યું. અંતઃકરણ સ્વસ્થ, મૈત્રીભાવયુક્ત, તે સર્વ બાધાઓથી રહિત હતો.

Verse 77

चिन्तयामास देवेशं ध्याने दृष्ट्वा जगद्गुरुम् / ध्येयावस्थि तचित्तात्मा निश्चलेद्रियदेहवान्

ધ્યાનમાં જગદ્ગુરુ દેવેશનું દર્શન કરીને તેણે તેમનું જ ચિંતન કર્યું. ધ્યેયાવસ્થામાં ચિત્ત સ્થિર થયું અને ઇન્દ્રિયો તથા દેહ નિશ્ચલ રહ્યા.

Verse 78

आकालावधि सो ऽतिष्ठन्निवातस्थप्रदीपवत् / जपंश्च देवदेवेशं ध्यायंश्च स्वमनीषया

સમયની મર્યાદા સુધી તે પવનરહિત સ્થાને દીવા જેવી સ્થિરતા સાથે ઊભો રહ્યો. પોતાની બુદ્ધિથી દેવદેવેશનું જપ પણ કરતો અને ધ્યાન પણ કરતો રહ્યો.

Verse 79

आराधयदमेयात्मा सर्वभावस्थमीश्वरम् / ततः स निष्फलं रूपमैश्वरं यन्निरञ्जनम्

અમેેયાત્માએ સર્વ ભાવોમાં સ્થિત ઈશ્વરની આરાધના કરી. ત્યારબાદ તેણે નિરંજન, નિષ્કલ એવા ઐશ્વર્યરૂપનું દર્શન કર્યું.

Verse 80

परं ज्योतिरचिन्त्यं यद्योगिध्येयमनुत्त मम् / नित्यं शुद्धं सदा शान्तमतीन्द्रियमनौपमम् / आनन्दमात्रमचलं व्याप्ताशेषचराचरम्

તે પરમ જ્યોતિ અચિંત્ય છે, યોગીઓનું ધ્યેય અને અનુત્તમ છે. તે નિત્ય, શુદ્ધ, સદા શાંત, ઇન્દ્રિયાતીત અને અનુપમ છે; માત્ર આનંદસ્વરૂપ, અચલ અને સર્વ ચરાચરમાં વ્યાપ્ત છે.

Verse 81

चिन्तयामास तद्रूपं देवदेवस्य भार्गवः / नित्यं शुद्धं सदा शान्तमतीन्द्रियमनौपमम्

ભાર్గવે દેવદેવના તે રૂપનું ચિંતન કર્યું—જે નિત્ય, શુદ્ધ, સદા શાંત, ઇન્દ્રિયાતીત અને અનુપમ છે.