Anuvaka 1
મુખ્ય વિષય: આયુષ્ય-રક્ષણ અને રક્ષા—મૃત્યુમાંથી પ્રાણશક્તિ પુનઃસ્થાપિત કરી, વ્યક્તિ અને વિધિને શત્રુ/દુષ્ટ સત્તાઓ, અભિચાર અને હાનિથી ‘સીલ’ કરીને સુરક્ષિત કરવું. ઉપવિષયો: (1) મૃત્યુ-નિવારણ—પ્રાણ/મનનું પુનર્જીવન કરીને મૃત્યુભય દૂર કરવો. (2) રક્ષોઘ્ન અને યાતુધાન-પ્રશમન—દૈવી/દૈત્ય બાધા તથા જાદુ-ટોણા/મંત્રપ્રયોગોનું નિર્મૂલન. (3) પ્રતિસર-મણિ અને બંધનાત્મક રક્ષણ—પ્રતિમંત્ર, જાળ/બંધન, મુદ્રણ દ્વારા કવચ. (4) ગર્ભ-રક્ષા અને સૂતિકા-રક્ષા—ગર્ભવતી અને પ્રસૂતિપશ્ચાત્ સુરક્ષા. (5) ઓષધી-સંહતિ—ઔષધી વનસ્પતિઓને ઉપચારક શક્તિ તરીકે એકત્ર કરીને સક્રિય કરવી.
Suktas in Anuvaka 1
Sukta 1
AVŚ 8.1 મૃત્યુ-નિવારક ઉપચારસૂક્ત છે. તે મૃત્યુની પકડમાંથી સંકટગ્રસ્ત વ્યક્તિને ‘ઉંચે ઉઠાવી’ મન, પ્રાણ અને જીવનશક્તિને ફરી જીવિતોમાં સ્થિર કરે છે. દ્યાવા–પૃથિવી, પ્રજાપતિ જેવા કોસ્મિક આધાર, સર્વદેવોના સમુદાય, અને સોમરાણીઓ તરીકે સ્તુત ઔષધિશક્તિઓને પ્રેરિત કરીને, દર્દીને સૂર્યના ભાગમાં અને અમૃતના ક્ષેત્રમાં ફરી સ્થાપિત કરે છે.
Sukta 2
AV 8.2 એક સતત અથર્વણિક રક્ષણ–ઉપચારક્રમ છે, જે મૃત્યુ (મરણ) અને અંદર ઘૂસી આવતી તમામ હાનિઓનો સામનો કરીને પીડિત વ્યક્તિને ફરી “ઉઠાવી” પુનઃસ્થાપિત પૂર્ણતામાં પહોંચાડવાનો હેતુ ધરાવે છે. તેમાં બ્રહ્મન (મંત્રશક્તિ)ને કવચરૂપ માની અપોત્રોપૈક રક્ષણ-ઢાલ રચાય છે; તેમજ વસ્ત્રો—ખાસ કરીને કમરપટ્ટો/કટિબંધ—જેવા દૈનિક સ્પર્શ-ક્ષેત્રોને અભિષેકિત કરીને સ્પર્શને જ શુભ અને અહિતરહિત બનાવવામાં આવે છે.
Sukta 3
AV 8.3 એક રક્ષોઘ્ન સૂક્ત છે. તેમાં અગ્નિને સર્વ દિશાઓનો રક્ષક તરીકે સ્થાપિત કરીને, માનવી શત્રુઓ તેમજ રાક્ષસો અને યાતુધાન જેવા વૈરી તત્ત્વોનો સક્રિય સંહારક તરીકે આહ્વાન કરવામાં આવે છે. ઋગ્વેદસદૃશ ત્રિષ્ટુભ છંદની ભાષામાં અગ્નિશક્તિને અભિષેક કરીને પ્રજ્વલિત કરાય છે અને દિવસ–રાત અવિચ્છિન્ન રક્ષણ માગવામાં આવે છે; પીડિતને ‘ઝપટીને’ પકડી રાખનાર બંધનને ફાડી દૂર કરવું, અને આક્રમણકારોને દહન કરીને ભસ્મ કરી દેવા જેથી તેમનો હુમલો ફરી પાછો ન આવે—એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 4
AV 8.4 એક રક્ષોઘ્ન સૂક્ત છે. તેમાં ઇન્દ્રના રાક્ષસ-વધક પરાક્રમને શસ્ત્ર બનાવી યાતુધાન, રાક્ષસ અને છુપા જાદુગર/અભિચારક જેવા શત્રુ તત્ત્વોને યજ્ઞક્રિયા તથા ઘર-સામાજિક ક્ષેત્રમાંથી શુદ્ધ કરીને હાંકી કાઢવાનો આદેશ છે. તે શત્રુ સત્તાઓ અને તેમના વેશ—ખાસ કરીને રાત્રે, પશુ અને પક્ષી-રૂપોમાં—નું નામે નામે વર્ણન કરીને તેમને કચડીને દૂર કાઢવા કહે છે; તેમજ નિંદકો અને સમૃદ્ધિ બગાડનારાઓને વિનાશકારી શક્તિઓ (અહિ/નિરૃતિ) તરફ વાળી દે છે. નામ લઈને ઓળખ કરવી, ભેદ ઉઘાડવો અને બળપૂર્વક ઉખેડી કાઢવું—આ રીતે ગુપ્ત દૂષિત આક્રમણને દૂર કરી અર્પણ, ઘર અને સમુદાય અખંડ રહે, એ જ તેની શક્તિ છે.
Sukta 5
AV 8.5 પ્રતિસર-મણિ (રક્ષાત્મક તાબીઝ) સૂક્ત છે. તેમાં ધારક પર વ્યક્તિરૂપ પ્રતિચારનું અભિષેક કરીને તેને બાંધી દેવામાં આવે છે, જેથી આક્રમણો દૂર થાય, શત્રુનો દુર્ભાવ ઉલટાઈ જાય અને પ્રતિસ્પર્ધીઓ પર વિજય સુનિશ્ચિત થાય. સમગ્ર મંત્રોમાં મણિને વીર, સર્વરક્ષક અને પરમ મંગલરૂપ તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવી છે—તે સંતાન અને ધનનું રક્ષણ કરે છે અને દિવસ-રાત નિર્ભયતા સ્થાપે છે. અંતિમ ભાગમાં ઇન્દ્રના અધિકાર હેઠળ આ બંધનને વધુ પ્રબળ કરીને, તાબીઝને “અજેય” અને સર્વત્ર અપાય-નિવારક બનાવવામાં આવે છે.
Sukta 6
અથર્વવેદ 8.6 ગર્ભાવસ્થા અને પ્રસૂતિપશ્ચાત્ શયનકાળનું રક્ષણ તથા ઉપચાર કરતું રક્ષાત્મક-ચિકિત્સાત્મક સૂક્ત છે. તે ગર્ભસ્થ શિશુને સ્થિર રાખવા અને શિકારી/સીમાસ્થ, અશુભ પ્રકારની હાનિકારક શક્તિઓને દૂર હાંકી કાઢવા પર કેન્દ્રિત છે. તેમાં “બે ઉપચાર/ઔષધિઓ” (ભેષજૌ) ને ઉગ્ર રક્ષક શક્તિઓ તરીકે વ્યક્ત કરવામાં આવી છે; તેઓ ઘણી વાર કમરપટ્ટા/બંધ (ગર્ડલ) તાબીઝ-મંત્ર સાથે જોડાયેલા છે, જે હિતકારી વસ્તુ સરકી ન જાય તે માટે તેને “મજબૂતીથી પકડી રાખે છે”. શારીરિક રક્ષણ સાથે સાથે, આ સૂક્ત સામાજિક-વિધિગત કલ્યાણ પણ ઇચ્છે છે—દુષ્ટ પ્રભાવ દૂર કરીને સ્ત્રી અને તેના બાળક માટે શુભ પ્રતિષ્ઠા (“સારો નામ”) સુનિશ્ચિત કરે છે.
Sukta 7
અથર્વવેદ 8.7 એક સર્વાંગી ઓષધી-સૂક્ત છે, જે રંગ, આકાર અને વૃદ્ધિ-સ્વભાવ મુજબ વર્ગીકૃત સમગ્ર ઔષધી વનસ્પતિસમુદાયને બોલાવી, દર્દીની આસપાસ જીવતા વૈદ્યોની જેમ એકત્ર થવા આહ્વાન કરે છે. તે ઓષધિઓને વિનંતી કરે છે કે તેઓ પોતાની સામૂહિક વીર્ય (પ્રભાવ/શક્તિ) પ્રયોગમાં મૂકી યક્ષ્મા (ક્ષય/ક્ષીણતા-પ્રકારની વ્યાધિ)ને દૂર કરે, અને મૃત્યુના પાશ તથા અપવિત્રતા-સમાન દોષ-કલુષતાના ભાર સહિત જોખમના સ્તરિત બંધનોમાંથી પીડિતને “ઉંચકીને” મુક્ત કરે. આ સૂક્તનું બળ ઉપચારને મંત્ર–ઔષધના સંયુક્ત સ્વરૂપ તરીકે માનવામાં છે: ઉચ્ચારિત આવાહન વનસ્પતિઓની ઉપચારશક્તિને એકત્ર કરે છે, સક્રિય કરે છે અને મુક્તિ તથા પુનઃસ્થાપન તરફ દિશિત કરે છે.
Sukta 8
AVŚ 8.8 એક અથર્વણિક વિજય‑અને‑બંધન સૂક્ત છે. તેમાં દૈવી “જાળ” (જાલ/ઇન્દ્રજાલ) ની પ્રતિમા દ્વારા શત્રુ સેનાને પકડી લેવી, ઢાંકી દેવી અને હાંકી કાઢવી—દુષ્ટ વાણી દ્વારા આક્રમણ કરનારા વિરોધીઓને પણ—લક્ષ્ય બને છે. સાધ્ય, રુદ્ર, વસુ, આદિત્ય જેવા દૈવી ગણોને એક જ એકીકૃત શક્તિ તરીકે—“એક ઉન્નત” રૂપે—આહ્વાન કરીને, પ્રતિકારને દબાવવા અને શત્રુને તમસ્ (અશક્તિકારક અંધકાર)થી ઢાંકી દેવા કહે છે. અંતે સૂક્ત વારંવાર વિજયઘોષ (જય) સાથે પૂર્ણ થાય છે અને શત્રુઓ પર “આવરણ પાથરવું” (નીલ‑લોહિત) નામની મુદ્રણક્રિયા દ્વારા વિધિ‑સમાપ્તિ અને કાર્યસિદ્ધિ નિશ્ચિત કરે છે.
Sukta 9
AV 8.9 બ્રહ્મોદ્યસદૃશ, પૌષ્ટિક સૂક્ત છે, જે યજ્ઞકર્મને વિશ્વની રચનასთან બાંધી દે છે. તે યજ્ઞ, સમય, છંદ અને જનનશક્તિઓ વચ્ચેના ‘બંધુ’ (અનુરૂપ સંબંધો)ને ગણાવીને અને ‘મુદ્રિત’ કરીને સ્થિર કરે છે. હોમ, સમિધ, આજ્ય, ઋતુઓ, છંદો અને દીક્ષાને—ખાસ કરીને સપ્તકાત્મક રચનાઓ જેવા પૂર્ણ સમૂહોમાં—સુસંગત રીતે ગોઠવીને તે ઋત/વ્યવસ્થાને દૃઢ કરે છે, યજ્ઞ અથવા કાળગણનાની ભૂલો અટકાવે છે, અને સમૃદ્ધિ—ફળદાયિતા, પરંપરાનું સતતપણું, તથા શુભ તેજ—વધારે છે.
Sukta 10
અવ 8.10 સમૃદ્ધિ અને બ્રહ્મવર્ચસ (પ્રકાશમાન વાક્શક્તિ)ને એક સૃષ્ટિજન્ય બંધુ દ્વારા રજૂ કરે છે: વિરાટ/વિરાજ પ્રથમ વિસ્તૃત આધારભૂમિ છે, જેમાંથી પોષક, છંદોરૂપ સામગાન (સામન) જીવંત શક્તિઓ તરીકે પ્રગટ થાય છે. બૃહત્, રથંતર, યજ્ઞાયજ્ઞીય, વામદેવ્ય જેવા અધિકૃત સામન-યુગલો અને તેમની દેહપ્રતીકાત્મક છબીઓ (થણ, વાછરડા, સ્તનો)નું ગણન કરીને આ સૂક્ત યજ્ઞસિદ્ધિનું ‘દૂધ દોહે’ છે—અન્ન, બળ, કીર્તિ અને અસરકારક ઉચ્ચાર યજમાનના ક્ષેત્રમાં વહેંચે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.