Anuvaka 5
ચંદ્ર–પ્રજનનશક્તિઓ, દિવ્ય વૈદ્યો અને વિજયનું રક્ષણ કરનાર ગઠબંધનો દ્વારા પૂર્ણતા અને લાભ સુનિશ્ચિત કરવો મુખ્ય વિષય છે. ઉપવિષયો: (1) સીનીવાલી દ્વારા ગર્ભાધાન, સુરક્ષિત પ્રસૂતિ અને સંતતિસ્થાપના; (2) રાકા દ્વારા શરીરનાં ઘા/ઇજાનું પુનઃસ્થાપન/મરામત અને પ્રજનનવૃદ્ધિ; (3) કુહૂ દ્વારા અમાવાસ્યાએ કર્મસિદ્ધિ અને ધનવિતરણ; (4) સોમ–રુદ્ર દિવ્ય વૈદ્યો દ્વારા ઉપચાર અને શુદ્ધિકરણ; (5) ઇન્દ્ર તથા ઇન્દ્ર–વિષ્ણુ દ્વારા વિજય, અગ્રતા અને શત્રુયોજનાઓનો ભંગ; (6) સામાજિક શાંતિસ્થાપન અને સમાધાન.
Suktas in Anuvaka 5
Sukta 41
આ સંક્ષિપ્ત બે-મંત્રનું સૂક્ત સુપર્ણ/શ્યેન—અતિઝડપી, તીક્ષ્ણદૃષ્ટિ દિવ્ય પક્ષી—ને કલ્યાણકારી વહનકર્તા તરીકે આહ્વાન કરે છે. તે બંજર પ્રદેશો, જળ અને નીચલા સ્થાનોને પાર કરીને, ઇન્દ્રની સહાયક શક્તિ સાથે મળીને શુભ રીતે અહીં પહોંચે એવી પ્રાર્થના કરે છે. આ રક્ષણાત્મક “સફળ વહન/સફળ આગમન” મંત્રરૂપ ઉપાય તરીકે કાર્ય કરે છે: ઇચ્છિત શક્તિ/વરદાનનું સુરક્ષિત આગમન સુનિશ્ચિત કરવું, લઈ જવામાં આવેલી અથવા અપહૃત થયેલી વસ્તુઓ પાછી મેળવવી, અને પિતૃ (પિતર)ની અનુમતિના સ્થૈર્યથી તે ફળને સ્થિર કરવું.
Sukta 42
અવ 7.42 બે મંત્રોનું સંક્ષિપ્ત ઉપચાર‑શુદ્ધિકરણ મંત્ર છે, જેમાં સોમ અને રુદ્રની જોડ શક્તિઓને દિવ્ય વૈદ્યો તરીકે આહ્વાન કરવામાં આવે છે. તેમાં ભટકતી ઉપદ્રવતા (રોગ/દુષ્પ્રભાવ) દૂર હાંકી કાઢવા, નિરૃતિ (આપત્તિ/વિનાશ)ને બહુ દૂર મોકલવા, અને દેહ તથા ગૃહને ચોંટેલી રહે છે એમ માનાતી ‘એનસ’ (કૃતદોષજન્ય અપરાધ‑બંધન)ની બાંધક શક્તિ ઢીલી પાડવા પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. આ સૂક્તની શક્તિ તેની દ્વિગુણ ક્રિયામાં છે: દુર્ભાગ્યનું નિષ્કાસન અને પાપને દેહગત, સ્પર્શ્ય બંધન સમજી અંદરથી તેનું બંધન છૂટું કરવું.
Sukta 43
આ એક-મંત્રનું સૂક્ત વાચ્ (વાણી)ને એવી શક્તિ તરીકે સંબોધે છે કે જે શુભ અને અશુભ—બન્ને રૂપે પ્રગટ થઈ શકે, અને તેની કૃપામયી રૂપે જ પ્રભુત્વ રહે એવી પ્રાર્થના કરે છે. અથર્વણિક મંત્ર-સિદ્ધાંતને પ્રતિબિંબિત કરતાં, વ્યક્તિમાં અનેક “વાણીઓ/સ્વરો” વસે છે એમ માની, ધ્વનિનું શિસ્તબદ્ધ મુક્તિકરણ થાય—જેથી ઉચ્ચાર હાનિકારક નહીં પરંતુ રક્ષાત્મક બને—એવી ઇચ્છા વ્યક્ત કરે છે.
Sukta 44
આ એક-મંત્રવાળો અથર્વવેદીય ચર્મ ઇન્દ્ર–વિષ્ણુની જોડિયાળી શક્તિને અજય વિજેતાઓ તરીકે આવાહન કરે છે; વિજય સુનિશ્ચિત કરે છે અને સંપૂર્ણ પરાજય અથવા નુકસાન થવાથી બચાવે છે. તે સમૃદ્ધિને પણ તેમની સ્પર્ધાત્મક ઊર્જાથી પ્રેરિત, દૈવી મંજૂરીવાળી વ્યવસ્થામાં થતી “હજાર”ની “ત્રિગુણી વહેંચણી” (લૂંટ, પશુધન, બળ અથવા સંસાધનો) તરીકે રજૂ કરે છે.
Sukta 45
આ બે મંત્રોનું સંક્ષિપ્ત સૂક્ત સામાજિક-ચિકિત્સાત્મક મંત્ર છે. તેમાં ઈર્ષ્યા (જેલસી/અસૂયા)ને દહકતી, હાનિકારક શક્તિ તરીકે ગણાવી, તેને નિષ્ક્રિય કરવા માટે ભેષજ (ઉપચાર/પ્રતિકારક શક્તિ)ને આહ્વાન કરવામાં આવે છે. વક્તા આ પ્રતિકારકને દૂરથી—પ્રતીકાત્મક રીતે સહભાગી માનવ ક્ષેત્રમાંથી અને સિંધુમાંથી પણ—‘લાવી’, ઈર્ષ્યાને બહાર ખેંચી કાઢીને અગ્નિકાંડી જેમ બુઝાવી દેવા આદેશ આપે છે; પરિણામે આશ્રિતને સામાજિક શાંતિ અને રક્ષણ પુનઃસ્થાપિત થાય છે.
Sukta 46
આ સંક્ષિપ્ત અથર્વવેદીય ગૃહ્ય સૂક્ત ગર્ભધારણા, સુરક્ષિત પ્રસૂતિ અને ગૃહમાં સંતાનની સ્થિર સ્થાપના માટેની દૈવી અધિષ્ઠાત્રી સીનીવાલીને આવાહન કરે છે. સરળ આહુતિ-અર્પણો અને સીધી સ્તુતિ દ્વારા તે વંધ્યત્વ દૂર થાય, “ઘણાં સંતાન” પ્રાપ્ત થાય, તેમજ વૈવાહિક સમૃદ્ધિ (યોગ્ય પતિ) ફળદાયીતા અને ફૂલતી-ફાલતી સફળતા-સમૃદ્ધિ (રાધસ) સાથે સુસંગત બને—એવી પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 47
આ સંક્ષિપ્ત પૌષ્ટિક સૂક્ત અમાવાસ્યાની રાત સાથે સંકળાયેલી શુભ ચંદ્રશક્તિ ‘કુહૂ’નું આહ્વાન કરે છે, યજ્ઞ અસરકારક બને અને યજમાનને સર્વાંગી—પસંદગીભરી, શ્રેષ્ઠ—સંપત્તિ ‘નિયત/વહેંચી’ આપવાની પ્રાર્થના કરે છે. ‘જોહવીમિ’ તરીકે વારંવાર કરાયેલા આહ્વાન અને તેણી હવિષ સ્વીકારે એવી વિનંતિ દ્વારા, સૂક્તનો હેતુ ‘રાયસ્-પોષ’ (સમૃદ્ધિમાં વધારો) તથા બળવાન વીરપુત્ર (વીર)નું દાન છે. ગૃહ્ય અર્પણને કુહૂના સ્વીકારશીલ, પ્રજનન-સમૃદ્ધિ વહન કરનાર સ્વભાવ સાથે સુસંગત કરવાથી જ તેની શક્તિ પ્રગટે છે; પરિણામે સમૃદ્ધિ અને વંશવૃદ્ધિ બંને એકસાથે સુરક્ષિત થાય છે.
Sukta 48
આ સંક્ષિપ્ત આથર્વણિક સૂક્ત પૂર્ણિમાની પુનઃસ્થાપના અને પ્રજનનશક્તિરૂપ દેવી રાકાને આવાહન કરે છે. ભેદાયેલું કે કાપાયેલું જે છે તેને તે ‘સીવી’ને ફરી જોડે અને શરીરને ફરી પૂર્ણ બનાવે એવી પ્રાર્થના છે. એ જ શ્વાસમાં બળવાન વીરપુત્ર અને સમૃદ્ધિ આપવાની વિનંતી પણ કરે છે; ચંદ્રની પૂર્ણતા ને દેહની અખંડતા અને ગૃહવૃદ્ધિ માટે આદર્શ રૂપે રજૂ કરે છે.
Sukta 49
AV 7.49 માં દેવપત્નીઓ—મુખ્ય દેવોના સહચરીઓ—ને સમૂહ રક્ષક શક્તિ તરીકે આહ્વાન કરીને, આરંભમાં, સ્પર્ધામાં અને ઇનામ-વિજયમાં “અમને આગળ વધતાં રક્ષો” એવી પ્રાર્થના કરે છે. નામવિહોણી તેમજ વિશેષ નામિત દિવ્ય સ્ત્રીઓ (ઇન્દ્રાણી, અગ્નેયી, વરુણાની, અશ્વિની) ને બોલાવી, આશ્રયરૂપ શાંતિ (શર્મ) અને શુભ ઋત-ક્રમની સક્રિયતા માગે છે; તેમાં સ્ત્રીઓ માટે યોગ્ય સમય/ઋતુ (ઋતુ)નું યોગ્ય સ્થાપન પણ સામેલ છે. આ રક્ષણાત્મક આવરણ પૃથ્વી અને જળોને આવરી લેતા બ્રહ્માંડિય પરિઘમાં વિસ્તરે છે.
Sukta 50
આ સૂક્ત વિજય અને સમૃદ્ધિ માટેનું મંત્રાત્મક ચર્મ છે. તે સર્વ દિશાઓમાંથી લાભ એકત્ર કરે છે, શત્રુઓની કાવતરાબાજી તોડી નાખે છે અને રાજસભા કે સ્પર્ધાત્મક પરિસ્થિતિઓમાં અગ્રતા સુનિશ્ચિત કરે છે. તેમાં પુરુહૂત ઇન્દ્રની વિજયશક્તિને ‘વિશ્વે’—સર્વ સહાયક શક્તિઓ—સાથે જોડીને આહ્વાન કરવામાં આવે છે; સાથે ભાગ—ભાગ્યનો વિતરણકર્તા—ને પણ આકર્ષી, ધન અને જીતનો લાભ ‘હાથમાં’ આવે તેવી પ્રાર્થના છે. સૂક્ત દુર્ભાગ્યને સ્પષ્ટ રીતે નિશાન બનાવે છે: દુષ્ટમનના ષડયંત્રો, ભૂખ, અને વિરોધીની ‘બનાવેલી’ (કૃત) વધારાની ધાર—આ બધું યજમાનના લાભમાં ફેરવે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
