Anuvaka 13
શુભ વ્યવસ્થાનું પુનઃસ્થાપન—પાપ/અપશકુનને ઢીલું કરીને દૂર કરવું, સૌહાર્દ અને સમૃદ્ધિ સુનિશ્ચિત કરવી, અને અભિષેકસદૃશ તથા રક્ષણાત્મક મંત્ર-ચર્મો દ્વારા સામાજિક હેતુઓને બળ આપવું. ઉપવિષયો: વરુણના પાશમાંથી મુક્તિ અને પ્રાયશ્ચિત્ત; દુષ્સ્વપ્નોનું નિવારણ; દાન–યજ્ઞનું પુણ્ય અને અભિષેકસદૃશ દીક્ષા દ્વારા ઉન્નત ગતિ; સૌમનસ્ય (એકમત) અને સભા-સામરસ્ય; કાળ અને નક્ષત્ર આધારિત શુભતા (ભદ્રાહમ્); પૌષ્ટિક સમૃદ્ધિ અને ‘ભગ’—યોગ્ય હિસ્સો; ભૈષજ્ય રૂપે દુષ્પ્રભાવ/રોગોનું નિષ્કાસન.
Suktas in Anuvaka 13
Sukta 121
આ ચાર મંત્રોનું સૂક્ત મુક્તિ અને પ્રાયશ્ચિત્તની પ્રાર્થના છે. તેમાં વરુણને વિનંતી કરવામાં આવે છે કે તે પોતાના ન્યાયિક પાશો—અપરાધ, શપથભંગ અને બંધનથી ઊભા થયેલા દોષબંધ—ઢીલા કરે, અને દુષ્વપ્ન્ય (ખરાબ સ્વપ્નો) તથા દુરિત (અપશકુન/દુર્ભાગ્ય)ને દૂર હાંકી કાઢે. અશુભ બંધનો દૂર કરીને ઋત/ધર્મની યોગ્ય વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત થાય, જેથી આરોગ્ય, જીવનના “માર્ગો”માં નિર્વિઘ્ન ગતિ, અને સુકૃત-લોક (પુણ્યથી પ્રાપ્ત થતો લોક) તરફ સુરક્ષિત ગમન પ્રાપ્ત થાય—એ તેનો ઉદ્દેશ છે.
Sukta 122
આ સૂક્ત દાનધર્મ (દાન), પિતૃપરંપરાના પુણ્યનો ઉપર ચઢતો ‘તંતુ’, અને યજ્ઞની સ્વર્ગ તરફ દોરી જતી ગતિ—આ બધાને એકસાથે ગૂંથીને અંતે અભિષેકસદૃશ દીક્ષા-સંસ્કારમાં પરિપૂર્ણ કરે છે, જ્યાં મરુત્સહિત ઇન્દ્રને ઇચ્છિત વરદાન આપવા માટે પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. દાન, ઋત્વિજોની મધ્યસ્થતા, યજ્ઞકર્મ જેવી સામાજિક-ધાર્મિક ક્રિયાઓને સમૃદ્ધિ, રક્ષણ અને મંગલ પ્રતિષ્ઠાને ‘મુદ્રિત’ કરતી અભિષેક/પ્રોક્ષણ ક્રિયા સાથે સુસંગત બનાવવામાં જ તેની શક્તિ છે. તેથી આ સૂક્ત પૌષ્ટિક-સંસ્કારાત્મક અપોત્રોપૈક (રક્ષાત્મક) મંત્રરૂપે કાર્ય કરે છે: બ્રાહ્મણિય વિધિ-અધિકારની સંરક્ષામાં ઇહલોકમાં સફળતા અને પરલોક તરફ સુરક્ષિત માર્ગને અધિકૃતતા અને બળ આપે છે.
Sukta 123
આ ટૂંકું સૂક્ત ‘સધસ્થઃ’—એક જ આસનના સાથીઓ—રૂપે સંબોધિત થયેલા એકત્રિત સમૂહમાં સૌમનસ—સાંઝો સદ્ભાવ, એકમત અને પ્રસન્નમન સુસંગતિ—નું વિતરણ કરીને તેને સ્થિર કરે છે. અગ્નિ જાતવેદસને સૌમનસના “નિધિ”ને લાવનાર દિવ્ય વાહક તરીકે કલ્પવામાં આવ્યો છે; દેવો અને પિતૃઓને ઓળખ અને સામાજિક વ્યવસ્થાની સતત પરંપરા દૃઢ કરવા માટે આહ્વાન કરવામાં આવે છે. અંતિમ ગતિમાં ઉચ્ચ લોકમાંથી “રાજસી” (રાજન) મંજૂરી માગી, સમુદાય પર કૃપા સ્થિર રહે અને તેમની પુણ્યદાયક ભેટો (પૂર્ત) માન્ય અને ગૌરવિત થાય તેવી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
Sukta 124
આ સંક્ષિપ્ત અથર્વણીય મંત્ર નિરૃતિ—દુર્ભાગ્ય, ક્ષય અને મૃત્યુસદૃશતા—ને શુદ્ધિકારક જળો દ્વારા, અગ્નિના આધારથી થતી પુનઃસ્થાપના દ્વારા અને પુણ્યબળથી સમર્થિત યજ્ઞવાણી દ્વારા પ્રતિહત કરી દૂર કરે છે. પડેલું ફળ અથવા આકાશીય સ્પર્શ જેવી અપશકુની “સંપર્ક”ને દૂર કરી શકાય તેવી અશુદ્ધિ માનીને તે દેહ અને વસ્ત્રમાંથી શુદ્ધ કરે છે; અને પછી વ્યક્તિને સમૃદ્ધિ, તેજ અને સંતાનપ્રદ શુભમંગલમાં મજબૂત રીતે સ્થિર કરે છે.
Sukta 125
આ સંક્ષિપ્ત યુદ્ધ–સમૃદ્ધિ સૂક્ત વનસ્પતિ (વૃક્ષ/લાકડાના દિવ્ય અધિપતિ)નું આહ્વાન કરીને યોદ્ધાના રથનું અભિષેક-પ્રતિષ્ઠાપન કરે છે; તેમજ રથને ઇન્દ્રની વજ્રસમાન શક્તિ સાથે એકરૂપ ગણાવે છે. મંત્રો લાકડું, પશુબળ, જલવીર્ય અને દિવ્ય યુદ્ધમહિમા—આ બધાને એકસાથે બાંધી દે છે, જેથી રથારૂઢ યોદ્ધા વિજય અને ‘લાભ’ (યુદ્ધલાભ/લૂંટ) મેળવે; અને વાહન દૃઢ, સુરક્ષિત અને કાર્યક્ષમ રહે.
Sukta 126
આ સંક્ષિપ્ત યુદ્ધસૂક્ત દુંદુભિ (યુદ્ધ-ઢોલ)ને જીવંત, શ્વાસસમાન પ્રાણબળરૂપે અભિષિક્ત કરીને પ્રતિષ્ઠિત કરે છે. તેની ગર્જના બ્રહ્માંડને ચેતવે છે અને દૂરથી જ શત્રુ શક્તિઓમાં ભય પેદા કરે છે. ઇન્દ્ર સાથે સંધિબંધમાં આ ઢોલ અપોત્રોપાયક શસ્ત્ર બને છે: તે દુરિત (અપશકુન/અનિષ્ટ) દૂર હાંકે છે, સ્વપક્ષની સેનાને એકત્ર કરીને ઉત્સાહિત કરે છે અને રથયોધાઓ માટે વિજયને નિશ્ચિત કરીને મજબૂત કરે છે.
Sukta 127
આ સંક્ષિપ્ત આથર્વણીય ભૈષજ્ય સૂક્ત એક સીધો વૈદ્યકીય મંત્ર છે. તેમાં યક્ષ્મા (ક્ષયરોગ) તથા તેની સાથે જોડાયેલી દુષ્ટ સ્થિતિઓ—વિદ્રધિ (ફોડ/એબ્સેસ), બલાસ (કફદોષ), “લાલ” દાહજન્ય સોજો, અને વિસલ્પક (ફેલાતો ચામડીનો ઉદ્ભવ/ફોડા-ચાંબા)—ને કોઈ અવશેષ વિના સંપૂર્ણપણે નાશ પામવા આદેશ આપવામાં આવે છે. સૂક્ત ઔષધી/વનસ્પતિને દેવતાસમાન ઉપચારક શક્તિ તરીકે અને ‘ચીપુદ્રુ’ નામના ઉપાયને સશક્ત બનાવી, નિશ્ચિત શરીરસ્થાનોમાંથી રોગને “ઉખેડી કાઢો” અને અજ્ઞાત (અજાણ) યક્ષ્માને નીચે તરફ ધકેલી દૂર દૂર હાંકી કાઢો, એમ કહે છે.
Sukta 128
આ સંક્ષિપ્ત અથર્વવેદીય મંત્ર નક્ષત્ર-રાજા શાકધૂમ તથા સમયને નિયમિત કરનાર શક્તિઓ—દિવસ/રાત અને સૂર્ય/ચંદ્ર—ને પ્રાર્થના કરે છે કે વર્તમાન ક્ષણને “ભદ્રાહમ્” એટલે શુભ, સફળતા આપનાર દિવસમાં રૂપાંતરિત કરે. માનવીય ઉપક્રમ (ખાસ કરીને રાજકીય/જાહેર કાર્ય)ને બ્રહ્માંડના ક્રમ સાથે વિધિપૂર્વક સુસંગત બનાવી, આ મંત્ર પ્રતિકૂળ સમય-ચિહ્નોને શાંત કરે છે અને સમગ્ર દિવસ–રાત ચક્ર દરમ્યાન સ્થિર સૌભાગ્ય સુનિશ્ચિત કરે છે.
Sukta 129
આ સંક્ષિપ્ત પૌષ્ટિક સૂક્ત ભગ—અર્થાત્ પોતાનો ન્યાયસંગત “હિસ્સો/વાટો” રૂપે રહેલું ભાગ્ય—ને ઇન્દ્રની ઉદાર શક્તિ સાથે આવાહન કરીને સમૃદ્ધિ સુનિશ્ચિત કરે છે અને જપ કરનારને “ભાગ્યવાન” (ભાગિન) બનાવવાની પ્રાર્થના કરે છે. તે વનસ્પતિજગતમાંથી, ખાસ કરીને શાંશપ વૃક્ષમાંથી, સમૃદ્ધિ ખેંચી લાવવાનું કહે છે અને સાથે જ લાભમાં અવરોધ ઊભો કરનાર અરાતિઓ (દુર્ભાવનાવાળા, હરીફો, અટકાવનારાઓ)ને હાંકી કાઢે છે. ભગનો વારંવાર પ્રગટ થતો, ક્યારેક ગુપ્ત રહેલો પણ “હિસ્સો” સાધક સાથે સુસંગત કરી, અપોત્રોપૈક હાંકલથી તેને મોહરબંદ કરવું—આ મંત્રશક્તિનું મર્મ છે.
Sukta 130
AV 6.130 એક સંક્ષિપ્ત આથર્વણ પ્રેમ-મંત્ર છે. તેમાં અપ્સરાઓ અને દેવતાઓના માધ્યમથી સ્મર (કામ) ‘મોકલવામાં’ આવે છે, જેથી ઇચ્છિત વ્યક્તિ પ્રેમરોગી, અશાંત અને તીવ્ર તરસથી સાધક માટે તપતી રહે. આ સૂક્તમાં વશીકરણ સાથે પ્રતિસ્પર્ધીઓનું નિવારણ પણ જોડાયેલું છે—લક્ષ્ય વ્યક્તિએ માત્ર સાધકને જ યાદ રાખવો અને બીજાં બધાને ભૂલી જવું, એવી આજ્ઞા આપવામાં આવે છે. તેની શક્તિ દૈવી પ્રેષણ રૂપે દર્શાય છે: દેવતાઓ સ્મરને આગળ ધપાવે છે, જ્યારે મરુત અને અગ્નિ લક્ષ્યના આંતરિક ઉન્માદને વધુ પ્રચંડ કરે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.