Anuvaka 4
ઇન્દ્રના આવાહન દ્વારા વિજય, રક્ષણ અને સોમશક્તિથી પ્રેરિત વીરબળને ઉદ્દીપિત કરવું મુખ્ય વિષય છે. સોમઅર્પણ ઇન્દ્રનું પોષણ અને સશક્તિકરણ ગણાય છે. વૃત્ર/નમુચિ/દસ્યુ જેવા પ્રતીકો દ્વારા અવરોધો તોડવા અને બંધાણ/આવરણ ભેદવા વર્ણન છે. યજમાનના પક્ષે ઇન્દ્રની સહાય વાળવી અને પ્રતિસ્પર્ધીઓથી તેને દૂર રાખવાની પક્ષપાતી રક્ષા ભાવના દેખાય છે. સામૂહિક સ્તુતિથી યુદ્ધભય દૂર થઈ શૌર્ય અને યુદ્ધસફળતા પ્રાપ્ત થાય છે. ઇન્દ્રની આગેકૂચમાં સ્વર્ગ–પૃથ્વી કોસ્મિક સાક્ષી/સહાયક બને છે. પિતૃઓ સાથે જોડાયેલી વિધિપરંપરાની સતતતા પણ સૂચિત થાય છે.
Suktas in Anuvaka 4
Sukta 31
AV 20.31 જગતી છંદમાં રચાયેલ ઇન્દ્ર-સ્તુતિ છે. તેમાં ઇન્દ્રના હરિ (બય રંગના અશ્વો)ને ‘જોડી’ વજ્રધારી ઇન્દ્ર યજ્ઞવિધિ સુધી અને ઉપાસકના નિવાસસ્થાને ઝડપથી આવે તેવી પ્રાર્થના છે. સોમથી પ્રસન્ન, લોખંડ સમો દૃઢ અને પુરસ્કાર જીતનાર એવા ઇન્દ્રની સ્તુતિ કરીને, વિજય, ગૃહજીવનની સ્ફૂર્તિ-સમૃદ્ધિ, અને દરેક દુરિત (અપશકુન તથા જોખમ) ઉપરથી સુરક્ષિત પસાર થવાની કામના કરવામાં આવે છે. આ સૂક્તની શક્તિ રક્ષાત્મક વાહનરૂપે દર્શાય છે: ઇન્દ્ર આવે છે, શત્રુતા પર વિજય મેળવે છે અને વિશાળ જીવનબળ (વયસ) તથા જીત અપાવતી શક્તિ (વાજ) સ્થાપે છે.
Sukta 32
ઋગ્વૈદિક યજ્ઞપરંપરામાંથી અથર્વવેદ ૨૦માં સંરક્ષિત આ ત્રણ ઋચાઓની ઇન્દ્રસ્તુતિ, ઇન્દ્રને બે લોકોથી આ વર્તમાન સોમપિષણ/સોમપાનવિધિ તરફ આકર્ષે છે અને સ્તુતિ-પ્રશંસા દ્વારા તેની ઉલ્લાસશક્તિને નવી કરે છે. આ અર્પણ પ્રત્યે ઇન્દ્રને “પ્રસન્ન” અને સંપૂર્ણ રીતે સચેત બનાવી, દૃશ્ય સમૃદ્ધિ-ચિહ્નો—સુરક્ષિત ગૃહસ્થાન, ગૌ-પશુવૃદ્ધિ, અને સૂર્યસાક્ષી વિજયી તેજ—માટે પ્રાર્થના કરે છે.
Sukta 33
આ સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્ર-સ્તોત્ર (ભાષા અને છંદમાં મુખ્યત્વે ઋગ્વેદીય) સોમાર્પણને પ્રેરિત કરે છે જેથી ઇન્દ્ર સોમ પીને પરાક્રમમાં વૃદ્ધિ પામે અને યજમાનના ગૃહને રક્ષણકારી સહાય વિસ્તારે. મનુના નિવાસમાં ક્રમબદ્ધ, ઋત-જ્ઞ ઉપાસકો સાથે ઇન્દ્રના ઉલ્લાસ/મદને જોડીને, સમૃદ્ધિ, જીવનશક્તિ અને સંતાનની પ્રાપ્તિનો હેતુ રાખે છે; તેમજ ઇન્દ્રની વિજયશક્તિ દ્વારા ભય-આપત્તિઓ સામે ઢાલરૂપે પણ કાર્ય કરે છે.
Sukta 34
AV 20.34 ઋગ્વેદ પરથી ઉત્પન્ન ઇન્દ્ર-સ્તુતિ છે, જે રક્ષણ અને વિજય પ્રાપ્ત કરાવતું સ્તોત્રરૂપે ગોઠવાયેલું છે. તે ઘોષણા કરે છે કે વિજય, સ્થિરતા અને શત્રુ ટોળાંને પાછાં હંકારવું—આ બધું ઇન્દ્રની સહાય પર નિર્ભર છે. શત્રુઓને પછાડવા, આક્રમકોને કોઈ રિયાયત ન આપવી, અને ‘અડગ’ રહેવું—ઇન્દ્રના આ આદર્શ પરાક્રમોનું પુનઃસ્મરણ કરાવી, આ સૂક્ત યજમાન/પોષકના કાર્યને મજબૂત કરે છે, શત્રુ દબાણને દૂર હંકારાવે છે અને નિર્ણાયક વિજય સુનિશ્ચિત કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.
Sukta 35
આ ત્રિષ્ટુભ સ્તોત્ર યુદ્ધમય ઇન્દ્ર-સ્તુતિ છે. વૃત્રવધના પુરાણને અપોત્રોપાયિક શક્તિ તરીકે કાર્યરત કરી, ઇન્દ્રના વજ્રને શત્રુના “પ્રાણસ્થાન”ને શોધી અવરોધને ચીરી ખોલવા માટે પ્રેરિત કરે છે. ઇન્દ્રની સ્વશાસિત મહિમા અને જળમોચનનું સ્તવન કરીને વિજયને સમૃદ્ધિમાં ફેરવે છે—જ્યાં અવરોધ રહ્યો હતો ત્યાં પ્રવાહ, વરસાદ, ધન અને જીવનશક્તિ ફરી પુનઃસ્થાપિત થાય છે.
Sukta 36
AV 20.36 ત્રિષ્ટુભ છંદમાં રચાયેલ ઇન્દ્ર-સ્તુતિ છે. ઋગ્વેદીય સ્ત્રોતમાંથી અથર્વવેદના ૨૦મા કાંડમાં સંરક્ષિત આ સૂક્ત અથર્વણ પ્રયોગમાં યુદ્ધ-રક્ષા અને વિઘ્નભેદક, શત્રુનિવારક મંત્રરૂપે વપરાય છે. તેમાં ઇન્દ્રને—અર્પણોનો એકમાત્ર યોગ્ય ગ્રાહી અને દૃઢ કિલ્લા/દુર્ગોને પણ અપ્રતિહત રીતે ભેદી નાખનાર—રૂપે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે; અને શત્રુઓ વાળી ન શકે એવા વિશિષ્ટ સહાયસાધનો સાથે તે ત્વરિત આવી પહોંચે એવી પ્રેરણા આપવામાં આવે છે. સૂક્તની શક્તિ ઇન્દ્રની જ તરીકે રજૂ થાય છે: વિચાર જેટલી ઝડપી રણનીતિ, સ્વભાવજ બળ અને સાહસી પરાક્રમ—જે ગાઢ રીતે જમેલા વિરોધને ચીરીને યજમાન માટે વિજય અને સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરે છે.
Sukta 37
AV 20.37 ઋગ્વેદીય પરંપરામાંથી પુનઃગ્રહિત ત્રિષ્ટુભ છંદનું ઇન્દ્ર-સ્તુતિ સૂક્ત છે. તેમાં વજ્રહસ્ત ઇન્દ્રને બંધનો/આવરણો તોડનાર અને અવરોધક શક્તિઓ (વૃત્ર, નમુચિ, દસ્યુ-બળો)નો સંહાર કરનાર તરીકે આહ્વાન કરવામાં આવે છે. કિલ્લાઓ ભાંગવા, શત્રુ કુળોને પરાજિત કરવા અને નિવેશન (વસાહત/વસતિ)ને સુરક્ષિત કરવા જેવા ઇન્દ્રના પૂર્વકર્મોનું સ્મરણ કરીને, સ્તુતિ અને અર્પણોને યજમાન સમુદાય માટે રક્ષણ, વિજય અને સમૃદ્ધિમાં પરિવર્તિત કરતું આ સૂક્ત છે.
Sukta 38
AV 20.38 ઋગ્વેદીય સામગ્રીમાંથી લેવાયેલું ઇન્દ્ર-સ્તુતિ સૂક્ત છે. વિધિમાં ઇન્દ્રને આહ્વાન કરી, તેને બર્હિસ પર આસન આપીને, સમુદાયના વધુ પ્રબળ સ્તવન દ્વારા તેની કૃપા મેળવવી એ તેનો હેતુ છે. સોમ-અર્પણ, ઋત્વિજોની (યાજકોની) વૈધતા, તેમજ ગાથાગાયક, સ્તોત્રઘડનાર કવિઓ અને “વાણીઓ” જેવા અનેક સ્વરોની પ્રશંસાને આગળ રાખીને, આ સૂક્ત સમૃદ્ધિ અને વિજય વધારનાર શક્તિ-વર્ધક રૂપે કાર્ય કરે છે અને યજમાનોને ઇન્દ્રની જયશક્તિ સાથે સંલગ્ન કરે છે.
Sukta 39
આ સંક્ષિપ્ત ઇન્દ્ર-સ્તુતિ સ્તોત્રબળ દ્વારા શક્તિને એકાગ્ર કરે છે, જેથી ઇન્દ્રની સહાય માત્ર યજમાનના પક્ષ તરફ જ વિશેષરૂપે વળે અને પ્રતિસ્પર્ધી જનોથી દૂર રહે. ગાયો બહાર કાઢી અને વલાને દૂર ઠેલનાર ઇન્દ્રના આદર્શ, આદિ વિજયને સ્મરીને, તે વર્તમાન સ્પર્ધાને સંપત્તિ, પ્રકાશ અને ગતિની પ્રાચીન મુક્તિનું પુનરાવર્તન તરીકે ગોઠવે છે. સ્તોમ પોતે જ ધસી આવતી લહેર સમાન ઇન્દ્રના ઉલ્લાસને ઝડપી કરે છે; તેથી વિજય અને લાભ પાઠક માટે ‘ઝબકીને’ પ્રગટ થાય છે, એમ આ સૂક્ત દર્શાવે છે.
Sukta 40
AV 20.40 ઋગ્વેદમાંથી ઉતરી આવેલી સંક્ષિપ્ત ત્રયી છે; તેમાં ઇન્દ્રપ્રદત્ત નિર્ભયતા અને યજ્ઞતેજને પિતૃમુખી અગ્નિક્રિયા સાથે જોડવામાં આવે છે, અને સ્વધાને “ક્રમશઃ દહન” કરાવી પુનઃદેહધારણાના રૂપકો દ્વારા સતતતા પુનઃસ્થાપિત થાય છે. આ સૂક્તની શક્તિ એમાં છે કે—ઇન્દ્રના ગણોના આધારથી વિજયી, દોષરહિત યજ્ઞબળ (મખ)ને અગ્નિ અને સ્વધાની રૂપાંતરકારી કાર્યશક્તિ સાથે જોડીને વિધિને એક સાથે રક્ષાત્મક અને સતતતા-ઉત્પાદક બનાવે છે. ત્રણ પગલાંમાં તે—પ્રગટ ઉપસ્થિતિ અને સહપ્રભા, પછી અવરોધો જીતતો યાગ, અને અંતે પ્રભાવશાળી “યજ્ઞનામ”ને ફરી સ્થાપિત કરતું નિર્ણાયક દહન—એ રીતે આગળ વધે છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
