Anuvaka 2
આ અનુવાકમાં પ્રાણશક્તિ અને ગૃહ-ક્ષેત્રનું રક્ષણ કરવા માટે શત્રુતા પાછી શત્રુ તરફ ફેરવતા તથા રક્ષા (અપોત્રોપાયિક) વિધિઓ વર્ણવાયા છે. તેમાં દ્વેષ-પ્રતિપ્રસવ દ્વારા શત્રુ/પ્રતિસ્પર્ધીનો ક્ષય (ભ્રાતૃવ્ય-ક્ષયણ), આયુષ્યવિધિઓથી પ્રાણ–અપાનને સ્થિર કરી મૃત્યુને દૂર કરવું, ભૂત–રાક્ષસાદિ અને સ્ત્રી-પીડકો સામે ઘરેલું રક્ષણ, દ્યાવા–પૃથિવી–અંતરિક્ષને ક્ષેત્રની રક્ષાત્મક સીમાઓ/કવચ તરીકે સ્થાપિત કરવું, તેમજ ઇન્દ્રિય-સંસ્થાપન (ઇન્દ્રિયો/શક્તિઓની સ્થાપના અથવા પુનઃસ્થાપના) જેવા ઉપવિષયો સમાવિષ્ટ છે.
Suktas in Anuvaka 2
Sukta 11
AV 2.11 સ્પર્ધા અને શત્રુતા (દ્વેષ) સામેનું સંક્ષિપ્ત અથર્વણીય મંત્ર-ચર્મ છે. તે શત્રુનો દ્વેષ પાછો દ્વેષ કરનાર પર જ ફેરવી દે છે અને યજમાન/આશ્રયદાતાને ‘શ્રેયસ્’ (ઉત્તમ ભાગ્ય) પ્રાપ્ત કરાવી, પ્રતિસ્પર્ધીની સમકક્ષ સ્થિતિને વટાવી આગળ વધવાની શક્તિ આપે છે. પાંચ અનુષ્ટુભ્-સદૃશ મંત્રોમાં વિનાશક એજન્સીઓને (બગાડ, શસ્ત્ર, ક્રોધ) ફરીથી નામ આપી નિયંત્રિત કરવામાં આવે છે; ત્યારબાદ કર્તા/યજમાનને તેજ અને પ્રકાશથી પુનઃઅભિષેક/પુનઃપ્રતિષ્ઠિત કરવામાં આવે છે. મંત્રબળ આક્રમણને પરત ઠેલે છે અને શ્રેષ્ઠ સમૃદ્ધિ તથા ઉચ્ચ ભાગ્ય સુનિશ્ચિત કરે છે—એવો આ સૂક્તનો દાવો છે.
Sukta 12
AVŚ 2.12 એક મિશ્ર હેતુવાળું અથર્વણિક સૂક્ત છે. તેમાં કર્તાનું જીવિત ક્ષેત્ર (ક્ષેત્ર) દ્યાવા–પૃથિવી અને અંતરિક્ષ જેવા મહા બ્રહ્માંડિય આવરણોમાં ગોઠવાઈ, શત્રુજન્ય પીડા/અભિચાર મોકલનાર પર જ પાછું વળે એવી રચના થાય છે. તેમાં અપોત્રોપૈક પ્રતિ-અભિચાર સામેલ છે—તપસ દ્વારા આક્રમકને ‘પાછું દાઝાવી’ પ્રહાર કરવો, ઇન્દ્ર દ્વારા મનને હાનિ કરનારને પાડી દેવું—અને અંતે પુનઃસ્થાપનાત્મક વળાંક, જેમાં અગ્નિ જાતવેદસ પીડિતનું સ્થિર પગથિયું, પ્રાણ (અસુ) અને વાણી (વાક્) ફરી સ્થાપિત કરે છે.
Sukta 13
AVŚ 2.13 દીર્ઘાયુ અને રક્ષણ માટેનું સૂક્ત છે. તેમાં અગ્નિને ‘આયુર્દાઃ’ (જીવનદાતા) તરીકે પ્રાર્થના કરીને, પરિપક્વ વૃદ્ધાવસ્થા (જરસ) આપવાની અને પિતા જેમ પોતાના બાળકોને ઘેરીને રક્ષે તેમ ગ્રહીતાને સુરક્ષિત રાખવાની વિનંતી કરવામાં આવે છે. અગ્નિના પોષક ‘ઘી–મધ’ના પ્રતીકો સાથે, શાપો અને હાનિ સામે લઈ જઈ શકાય તેવી ઢાલરૂપે ‘વસ્ત્ર’ (વાસઃ)ને રક્ષાકવચ તરીકે સ્થાપે છે; જેથી ઘર અને પશુધન માટે કલ્યાણ, ધન અને વૃદ્ધિ સીલ થઈ સ્થિર થાય છે.
Sukta 14
AVŚ 2.14 એક રક્ષોઘ્ન ઘર-રક્ષણ સૂક્ત છે. તે ઘર અને તેના નાજુક સાંધા—પાયો/આધાર, ગૌશાળા, ગાડું/ધરી—માંથી ભૂતો, રાક્ષસો અને નામે ઉલ્લેખિત સ્ત્રી-પીડકોને બળપૂર્વક હાંકી કાઢે છે. તેમાં વજ્રધારી ઇન્દ્રને નિવાસ પર ઊભા રહેનારા રક્ષક તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે, જ્યારે ભૂતપતિ શત્રુત્વપૂર્ણ સત્તાઓને નિયંત્રિત કરીને બહાર ધકેલનાર અધિપતિ તરીકે કાર્ય કરે છે. સૂક્તની શક્તિ સંપૂર્ણ બેહકાલી તરીકે રજૂ થાય છે—ઘુસણખોરોને ઘર-સીમાઓની પાર ધકેલીને, ઘરને ‘સીલ’ કરીને સુરક્ષિત અવકાશ બનાવે છે.
Sukta 15
આ સંક્ષિપ્ત અથર્વવેદીય ભૈષજ્ય–રક્ષા સૂક્ત પ્રાણ (જીવશ્વાસ) ને સીધું સંબોધીને, દર્દીમાં તે સ્થિર, નિર્ભય અને અહત રહી રહે એવી આજ્ઞા આપે છે. દિવસ–રાત, બ્રહ્મન–ક્ષત્ર, ભૂત–ભવિષ્ય જેવા અખંડિત બ્રહ્માંડિય અને સામાજિક આદર્શો સાથે દર્દીના પ્રાણને સમન્વિત કરીને, આઘાત, ગભરાટ અને ધરાશાયી થવા પહેલાં થતું પ્રાણનું જોખમી ‘પલાયન’ અટકાવે છે. ‘યથા… એવં…’ જેવી પુનરાવર્તિત, સ્થિરતા આપતી ઉપમાઓમાં જ તેની શક્તિ રહેલી છે; વિધિ દ્વારા પ્રાણને ફરી દૃઢતા અને સતતતા માં ‘સ્થાપિત’ કરવામાં આવે છે.
Sukta 16
આ સંક્ષિપ્ત આથર્વણ મંત્ર પ્રાણ અને અપાન જેવા જીવનવાયુઓને મૃત્યુ (મરણ)ના આગમન સામે સ્થિર રાખતો, આયુષ્ય-રક્ષણ (આયુષ્ય) માટેનો સંક્ષિપ્ત ઉપાય છે. ‘સ્વાહા’થી મુદ્રિત આવાહનો દ્વારા જીવનવાયુઓને તથા વિશ્વના રક્ષકોને—સૂર્યનું નેત્ર, અગ્નિ વૈશ્વાનર અને સર્વદેવો—આહ્વાન કરીને તે રક્ષાકવચ સ્થાપે છે; અકાળ અથવા હિંસક મૃત્યુ દૂર કરવું અને જીવિત વ્યક્તિમાં સ્થિરતા પુનઃસ્થાપિત કરવી એ તેનો આશય છે.
Sukta 17
AVŚ 2.17 એક સંક્ષિપ્ત આથર્વણિક “ઇન્દ્રિય-પ્રતિષ્ઠા” સૂક્ત છે. તેમાં વ્યક્તિમય ઇન્દ્રિય-શક્તિઓને સીધું સંબોધીને દર્દીમાં જીવનશક્તિઓને ફરીથી સ્થિર રીતે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે. ખાસ કરીને આયુઃ (જીવન) અને શ્રોત્ર (શ્રવણશક્તિ) માટેના ટૂંકા ‘સ્વાહા’ સૂત્રો દ્વારા, ઇન્દ્રિયક્ષમતાનું પુનઃસ્થાપન, પ્રાણબળનું સ્થિરકરણ, અને આગળની ક્ષતિથી બચાવવા માટે રક્ષણાવરણ (પરિપાણ)નું વિસ્તરણ—આ તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ છે.
Sukta 18
અથર્વવેદ 2.18 સ્વાહા-ચિહ્નિત, સંક્ષિપ્ત આહુતિપ્રધાન કાર્યમંત્રોનો સમૂહ છે, જે શત્રુ પ્રતિસ્પર્ધીઓને—ખાસ કરીને ભ્રાતૃવ્ય (સ્પર્ધક/દાવેદાર) અને અરાય (વૈરી શક્તિ)—ક્ષીણ કરવા (ક્ષયણ) અને દૂર હાંકી કાઢવા (ચાતન) માટે રચાયેલો છે. દરેક મંત્રમાં વિધિનું સાધન/કૃત્ય જ શત્રુનાશક બળ તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે અને એ બળ યજમાનમાં રક્ષણ, વિજય અને અખંડ સુરક્ષા રૂપે સ્થાનાંતરિત થાય એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે. વારંવાર આવતું ‘સ્વાહા’ આ મંત્રને અગ્નિહોમ-પ્રદર્શન તરીકે ફ્રેમ કરે છે; તેમાં મંત્રશક્તિ (બ્રહ્મન) અગ્નિ દ્વારા વહન થઈ ‘મુદ્રિત’ થાય છે.
Sukta 19
આ ટૂંકું અગ્નિ-સૂક્ત અથર્વણી પરંપરાનું સંક્ષિપ્ત પ્રતિમંત્ર છે. અગ્નિના અર્ચિષ્ (જ્વાળા), શોચિષ્ (દાહક તાપ) અને તેજસ્ (પ્રભા)ને સાધન બનાવી, શત્રુભાવનો આશય તેના મોકલનાર પર જ પાછો ફેરવવો (પ્રત્ય્-) એ તેનો હેતુ છે. વિધિરૂપ ‘ઉલટ પ્રહાર’ તરીકે આ સૂક્ત સાધકને દ્વેષ કરનારને દહન કરવું, સળગાવવું અને તેની શક્તિ નિષ્પ્રભ કરવી એવી કામના કરે છે; સાથે નિયંત્રિત અગ્નિશક્તિ દ્વારા ગૃહનું રક્ષણ પણ કરે છે.
Sukta 20
AVŚ 2.20 એક સંક્ષિપ્ત શત્રુનાશન (શત્રુ-દમન) સૂક્ત છે. તેમાં વાયુને પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે કે તે પોતાની તપસ્યા, શોચિષ્ (દહતી જ્વાળા) અને તેજસનો પ્રયોગ કરીને દ્વેષ કરનાર પર જ વૈરભાવને પલટાવી દે. “યો ’સ્માન્ દ્વેષ્ટિ યં વયં દ્વિષ્મઃ” એવો પુનરાવર્તિત ધ્રુવપદ આ વિધિને પ્રતિશોધાત્મક પલટાવ તરીકે ગોઠવે છે: વિરોધીના દ્વેષને વાયુની દહનશક્તિથી પ્રતિઉત્તર મળે છે અને શત્રુની હાનિકારક શક્તિ/પ્રભાવ છીનવી લેવાય છે.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
