Adhyaya 29

Verse 1

। नारद उवाच । व्रजंती गिरिजाऽपश्यत्सखीं मातुर्महाप्रभाम् । कुसुमामोदिनींनाम तस्य शैलस्य देवताम्

Dijo Nārada: Mientras Girijā avanzaba, vio a una amiga de su madre, de gran resplandor—la deidad de aquel monte—llamada Kusumāmodinī.

Verse 2

सापि दृष्ट्वा गिरिसुतां स्नेहविक्लवमानसा । क्वपुनर्गच्छसीत्युच्चैरालिंग्योवाच देवता

Al ver a la Hija de la Montaña, la diosa, con el corazón conmovido por el afecto, la abrazó y exclamó en voz alta: «¿Adónde vas otra vez?»

Verse 3

सा चास्यै सर्वमाचख्यौ शंकरात्कोपकारणम् । पुनश्चोवाच गिरिजा देवतां मातृसंमताम्

Y ella le contó a aquella diosa todo—la causa de la ira de Śaṅkara. Luego Girijā habló de nuevo a la diosa tenida por madre.

Verse 4

नित्यं शैलाधिराजस्य देवता त्वमनिंदिते । सर्वं च सन्निधानं च मयि चातीव वत्सला

“Oh intachable, tú eres por siempre la deidad del Señor de las Montañas; estás plenamente presente junto a él y me muestras un afecto inmenso.”

Verse 5

तदहं संप्रवक्ष्यामि यद्विधेयं तवाधुना । अथान्य स्त्रीप्रवेशे तु समीपे तु पिनाकिनः

“Por eso ahora te diré lo que debes hacer. Pero en cuanto a que otra mujer entre en las cercanías del Pinākin (Śiva)…”

Verse 6

त्वयाख्येयं मम शुभे युक्तं पश्चात्करोम्यहम् । तथेत्युक्ते तया देव्या ययौ देवी गिरिं प्रति

“Dime, oh auspiciosa, lo que es conveniente; después obraré en consecuencia.” Cuando la diosa respondió: “Así sea”, la Devī partió hacia la montaña.

Verse 7

रम्ये तत्र महाशृंगे नानाश्चर्योपशोभिते । विभूषणादि संन्यस्य वृक्षवल्कलधारिणी

Allí, en una hermosa gran cumbre adornada con múltiples maravillas, renunció a los ornamentos y a todo lo demás, y vistió ropas de corteza de árbol.

Verse 8

तपस्तेपे गिरिसुता पुत्रेण परिपालिता । ग्रीष्मे पंचाग्निसंतप्ता वर्षासु च जलोषिता

La Hija de la Montaña practicó austeridades, protegida por su hijo. En el verano soportó el ardor de los cinco fuegos; y en las lluvias permaneció empapada en el agua.

Verse 9

स्थंडिलस्था च हेमंते निराहारा तताप सा । एतस्मिन्नंतरे दैत्यो ह्यंधकस्य सुतो बली

En invierno permaneció sobre la tierra desnuda y se mortificó sin alimento. Entretanto, apareció un poderoso Daitya, hijo de Andhaka.

Verse 10

ज्ञात्वा गतां गिरिसुतां पितुर्वैरमनुस्मरन् । आडिर्नाम बकभ्राता रहस्यांतरप्रेक्षकः

Al saber que la Hija de la Montaña había partido y recordando la enemistad de su padre, hubo uno llamado Āḍi—hermano de Baka—que espiaba los secretos desde dentro.

Verse 11

जिते किलांधके दैत्ये गिरिशेनामरद्विषि । आडिश्चकार विपुलं तपो हरजिगीषया

Cuando Andhaka, el Daitya—enemigo de los dioses—fue en verdad vencido por Giriśa (Śiva), Āḍi emprendió una inmensa austeridad, deseando conquistar a Hara (Śiva).

Verse 12

तमागत्याब्रवीद्ब्रह्मा तपसा परितोषितः । ब्रूहि किं वासुरश्रेष्ठ तपसा प्राप्तुमिच्छसि

Complacido por su austeridad, Brahmā se acercó a él y dijo: «Habla, oh el mejor de los Asuras: ¿qué deseas obtener mediante este tapas?»

Verse 13

ब्रह्माणमाह दैत्यस्तु निर्मृत्युत्वमहं वृणे । ब्रह्मोवाच । न कश्चिच्च विना मृत्युं जंतुरासुर विद्यते

El Daitya dijo a Brahmā: «Elijo quedar libre de la muerte». Brahmā respondió: «Oh Asura, ningún ser encarnado existe sin muerte».

Verse 14

यतस्ततोऽपि दैत्येंद्र मृत्युः प्राप्यः शरीरिणा । इत्युक्तस्तं तथेत्याह तुष्टः कमलसंभवम्

«Sea como fuere, oh señor de los Daityas, la muerte es inevitable para quien tiene cuerpo.» Dicho esto, él respondió al Nacido del Loto: «Así sea», satisfecho.

Verse 15

रूपस्य परिवर्तो मे यदा स्यात्पद्मसंभव । तदा मृत्युर्मम भवेदन्यथा त्वमरो ह्यहम्

«Oh Nacido del Loto, sólo cuando mi forma sufra un cambio vendrá a mí la muerte; de otro modo, en verdad soy inmortal.»

Verse 16

इत्युक्तस्तं तथेत्याह तुष्टः कमलसंभवः । इत्युक्तोऽमरतां मेने दैत्यराज्यस्थितोऽसुरः

Dicho esto, el Nacido del Loto, complacido, respondió: «Así sea». Al oírlo, el Asura, afianzado en el reino de los Daityas, se creyó inmortal.

Verse 17

आजगाम स च स्थानं तदा त्रिपुरघातिनः । आगतो ददृशे तं च वीरकं द्वार्यवस्थितम्

Entonces llegó a la morada del Destructor de Tripura (Śiva). Al arribar, vio a Vīraka apostado en la puerta.

Verse 18

तं चासौ वंचयित्वा च आडिः सर्पशरीरभृत् । अवारितो वीरकेण प्रविवेश हरांतिकम्

Engañándolo, Āḍi—que llevaba cuerpo de serpiente—entró sin que Vīraka lo detuviera y se presentó ante Hara (Śiva).

Verse 19

भुजंगरूपं संत्यज्य बभूवाथ महासुरः । उमारूपी छलयितुं गिरिशं मूढचेतनः

Abandonando la forma de serpiente, aquel gran asura tomó otro disfraz: asumió la figura de Umā para engañar a Giriśa (Śiva), con la mente extraviada.

Verse 20

कृत्वोमायास्ततो रूपमप्रतर्क्यमनोहरम् । सर्वावयवसंपूर्णं सर्वाभिज्ञानसंवृतम्

Entonces, mediante māyā, forjó una figura de encanto inconcebible, completa en cada miembro y revestida de todas las señales de reconocimiento, como si fuese auténtica.

Verse 21

चक्रे भगांतरे दैत्यो दंतान्वज्रोपमान्दृढान् । तीक्ष्णाग्रान्बुद्धिमोहेन गिरिशं हंतुमुद्यतः

Cegado por el extravío, el daitya forjó en la parte íntima de ella dientes duros como el vajra, de puntas agudas, decidido a matar a Giriśa (Śiva).

Verse 22

कृत्वोमारूपमेवं स स्थितो दैत्यो हरांतिके । तां दृष्ट्वा गिरिशस्तुषुटः समालिंग्य महासुरम्

Así, tomando la forma de Umā, el daitya se quedó junto a Hara (Śiva). Al verla, Giriśa se complació y abrazó a aquel gran asura.

Verse 23

मन्यमानो गिरिसुतां सर्वै रवयवांतरैः । अपृच्छत्साधु ते भावो गिरिपुत्री ह्यकृत्रिमा

Creyéndola Girisutā (Pārvatī) en cada miembro y rasgo, la interrogó: «Tu disposición es en verdad adecuada—oh hija de la montaña, ciertamente sin fingimiento»។

Verse 24

या त्वं मदशयं ज्ञात्वा प्राप्तेह वरवर्णिनि । त्वया विरहितः शून्यं मन्योस्मिन्भुवनत्रये

«Puesto que tú, oh dama de hermosa tez, has comprendido mi corazón y has venido aquí, sin ti consideraría vacío este entero triple mundo.»

Verse 25

प्राप्ता प्रसन्ना या त्वं मां युक्तमेवंविधं त्वयि । इत्युक्ते गूहयंश्चेष्टामुमारूप्यसुरोऽब्रवीत्

Dicho esto, el asura—tomando la forma de Umā y ocultando su verdadera intención—dijo: «Puesto que has venido, benévola y complacida conmigo, tal proceder es lo propio en ti.»

Verse 26

यातास्मि तपसश्चर्तुं कालीवाक्यात्तवातुलम् । रतिश्च तत्र मे नाभूत्ततः प्राप्ता तवांतिकम्

«Fui a realizar una austeridad incomparable, movida por las palabras de Kālī. Mas allí no hallé gozo; por eso he vuelto a tu presencia.»

Verse 27

इत्युक्तः शंकरः शंकां किंचित्प्राप्यवधारयत् । कुपिता मयि तन्वंगी प्रत्यक्षा च दृढव्रता

Al oír esto, Śaṅkara sintió cierta sospecha y reflexionó: «Esa de miembros esbeltos está abiertamente airada conmigo, y es firme en su voto.»

Verse 28

अप्राप्तकामा संप्राप्ता किमेतत्संशयो मम । रहसीति विचिंत्याथ अभिज्ञानाद्विचारयन्

«Ella que no había alcanzado su anhelo ha venido ahora—¿por qué, entonces, dudo yo?» Pensando: «Esto es asunto secreto», comenzó a examinarlo mediante el reconocimiento y las señales.

Verse 29

नापश्यद्वामपार्श्वे तु तस्यांकं पद्मलक्षणम् । लोम्नामावर्तचरितं ततो देवः पिनाकधृक्

No vio en su costado izquierdo la señal del muslo marcada con loto, ni el distintivo remolino del vello. Por ello, el Dios, portador del arco Pināka, conoció la verdad.

Verse 30

बुद्धा तां दानवीं मायां किंचित्प्रहसिताननः । मेढ्रे रौद्रास्त्रमाधाय चक्रे दैत्यमनोरथम्

Al comprender que era una māyā demoníaca, sonrió levemente; luego, aplicando el arma Raudra sobre el órgano del daitya, llevó su deseo a un amargo final.

Verse 31

स रुदन्भैरवाज्रावानवसादं गतोऽसुरः । अबुध्यद्वीरको नैतदसुरेंद्रनिषूदनम्

Llorando con alaridos espantosos, el asura cayó en la desesperación. Aquel Vīraka no comprendió que ese poder era el matador de los señores de los asuras.

Verse 32

हते च मारुतेनाशुगामिना नगदेवता । अपरिच्छिन्नतत्त्वार्था शैलपुत्र्यां न्यवेदयत्

Cuando fue muerto por el Viento de rápido curso, la deidad de la montaña—incapaz de comprender el verdadero sentido de lo ocurrido—informó el asunto a Śailaputrī (Pārvatī).

Verse 33

श्रुत्वा वायुमुखाद्देवी क्रोधरक्तातिलोचना । अपस्यद्वीरकं पुत्रं हृदयेन विदूयता

Al oírlo de la boca de Vāyu, la Diosa—con los ojos enrojecidos por la ira—contempló a su hijo Vīraka, con el corazón ardiendo de aflicción.

Verse 34

मातरं मां परित्यज्य यस्मात्त्वं स्नेहविह्वलाम् । विहितावसरः स्त्रीणां शंकरस्य रहोविधौ

«Puesto que me has abandonado—a mí, tu madre—cuando yo temblaba de amor, y puesto que te has entrometido en momento indebido en el rito secreto de Śaṅkara, que debe guardarse con el debido decoro,»

Verse 35

तस्मात्ते परुषा रूक्षा जडा हृदय वर्जिता । गणेशाक्षरसदृशा शिला माता भविष्यति

«Por ello, para ti, una madre se volverá piedra—áspera, seca, insensible y sin ternura—como la sílaba de Gaṇeśa.»

Verse 36

एवमुत्सृष्टशापाया गिरिपुत्र्यास्त्वनंतरम् । निर्जगाम मुखात्क्रोधः सिंहरूपी महाबलः

Así, en el mismo instante en que Giriputrī lanzó su maldición, su propia ira brotó de su boca, tomando la forma de un león de gran poder.

Verse 37

पश्चात्तापं समश्रित्य तया देव्या विसर्जितः । स तु सिंहः करालास्यो महाकेसरकंधरः

Luego, movida por el arrepentimiento, la Diosa lo despidió; y aquel león tenía una boca terrible y una gran melena en torno al cuello.

Verse 38

प्रोद्धूतबललांगूलदंष्ट्रोत्कट गुहामुखः । व्यावृतास्यो ललज्जिह्वः क्षामकुक्षिश्चिखादिषुः

Su poderosa cola se alzó en lo alto; sus mandíbulas y colmillos eran terribles, como la boca de una caverna; con la boca muy abierta, la lengua vibrante y el vientre enjuto, permanecía siempre hambriento de presa.

Verse 39

तस्यास्ये वर्तितुं देवी व्यवस्यत सती तदा । ज्ञात्वा मनोगतं तस्या भगवांश्चतुराननः

Entonces la Diosa Satī resolvió entrar en su boca. Conociendo la intención que albergaba en su mente, el Bienaventurado de Cuatro Rostros (Brahmā) …

Verse 40

आजगामाश्रमपंद संपदामाश्रयं ततः । आगम्योवाच तां ब्रह्मा गिरिजां मृष्टया गिरा

Entonces Brahmā llegó a aquel āśrama, morada de prosperidad. Al arribar, habló a Girijā con palabras suaves y bien escogidas.

Verse 41

किं देवी प्राप्तुकामासि किमलभ्यं ददामि ते । तच्छ्रुत्वोवाच गिरिजा गुरुगौरवगर्भितम्

“Diosa, ¿qué deseas obtener? ¿Qué hay que sea inalcanzable? Te lo concederé.” Al oírlo, Girijā respondió con palabras llenas de peso y solemne dignidad.

Verse 42

तपसा दुष्करेणाप्तः पतित्वे शंकरो मया । स मां श्यामलवर्णेति बहुशः प्रोक्तवान्भवः

“Mediante austeridades severas y difíciles obtuve a Śaṅkara por esposo. Sin embargo, Bhava me llamó muchas veces ‘de tez oscura’.”

Verse 43

स्यामहं कांचनाकारा वाल्लभ्येन च संयुता । भर्तुर्भूतपतेरंगे ह्येकतो निर्विशंकिता

Aunque soy de tez oscura, poseo un fulgor dorado y estoy colmada de gracia amorosa; sin embargo, en el cuerpo de mi esposo, el Señor de los seres, permanezco a un lado, sin confianza.

Verse 44

तस्यास्तद्भाषितं श्रुत्वा प्रोवाच जलजासनः । एवं भवतु भूयस्त्वं भर्तुर्देहार्धधारिणी

Al oír sus palabras, el Sentado en el Loto (Brahmā) dijo: «Así sea. Que de nuevo seas tú quien sostenga la mitad del cuerpo de tu esposo».

Verse 45

ततस्तस्याः शरीरात्तु स्त्री सुनीलांबुजत्विषा । निर्गता साभवद्भीमा घंटाहस्ता त्रिलोचना

Entonces, de su cuerpo surgió una mujer con el brillo de un loto azul profundo; apareció imponente y temible: de tres ojos, con una campana en la mano.

Verse 46

नानाभरणपूर्णांगी पीतकौशेयवासिनी । तामब्रवीत्ततो ब्रह्मा देवीं नीलांबुजत्विषम्

Con todo el cuerpo colmado de variados ornamentos y vestida de seda amarilla, aquella diosa de resplandor de loto azul fue entonces interpelada por Brahmā.

Verse 47

अस्माद्भूधरजा रदेहसंपर्कात्त्वं ममाज्ञया । संप्राप्ता कृतकृत्यत्वमेकानंशा पुराकृतिः

«Por mi mandato, mediante el contacto con este cuerpo nacido de la montaña, has alcanzado la plenitud de tu propósito: una porción única y antigua (de la Diosa) manifestada de nuevo»

Verse 48

य एष सिंहः प्रोद्भूतो देव्याः क्रोधाद्वरानने । स तेस्तु वाहनो देवी केतौ चास्तु महाबलः

Oh, de bello rostro, este león que brotó de la ira de la Diosa: sea tu montura, oh Devī, y sea también tu poderoso emblema y estandarte.

Verse 49

गच्छ विंध्याचले तत्र सुरकार्यं करिष्यति । अत्र शुंभनिशुंभौ च हत्वा तारकसैन्यपौ

Ve al monte Vindhya; allí cumplirás la obra de los dioses. Aquí, después de dar muerte a Śumbha y Niśumbha, los caudillos de las huestes de Tāraka…

Verse 50

पांचालोनाम यक्षोऽयं यक्षलक्षपदानुगः । दत्तस्ते किंकरो देवी महामायाशतैर्युतः

Este Yakṣa llamado Pāñcāla, seguido por cientos de miles de Yakṣas, te es entregado, oh Devī, como servidor, dotado de centenares de grandes poderes de Mahāmāyā.

Verse 51

इत्युक्ता कौशिकी देवी ततेत्याह पितामहम् । निर्गतायां च कौशिक्यां जाता स्वैराश्रिता गुणैः

Así interpelada, la diosa Kauśikī respondió a Pitāmaha (Brahmā): «Así sea». Y cuando Kauśikī partió, surgió otra forma, autónoma y asentada en sus propias cualidades.

Verse 52

सर्वैः पूर्वभवोपात्तैस्तदा स्वयमुपस्तितैः । उमापि प्राप्तसंकल्पा पश्चात्तापपरायणा

Entonces, todas las consecuencias acumuladas de existencias anteriores se presentaron por sí mismas; y Umā también afirmó su propósito, entregada por completo al arrepentimiento.

Verse 53

मुहुः स्वं परिनिंदंती जगाम गिरिशांतिकम् । संप्रयांतीं च तां द्वारी अपवार्य समाहितः

Una y otra vez, culpándose a sí misma, fue a la presencia de Girīśa. Cuando se acercaba, el atento guardián avanzó al umbral y le cerró el paso.

Verse 54

रुरोध वीरको देवीं हेमवेत्रलताधरः । तामुवाच च कोपेन तिष्ठ तिष्ठ क्व यासि च

Vīraka, empuñando una vara dorada como un sarmiento, bloqueó a la Diosa y, airado, le dijo: «¡Detente, detente! ¿Adónde vas?»

Verse 55

प्रयोजनं न तेऽस्तीह गच्छ यावन्न भर्त्स्यसे । देव्या रूपधरो दैत्यो देवं वंचयितुं त्विह

«Aquí no tienes asunto alguno: vete antes de que seas reprendido. Pues aquí un demonio, tomando la forma de la Diosa, pretende engañar al Señor.»

Verse 56

प्रविष्टो न च दृष्टोऽसौ स च देवेन घातितः । घातिते चाहमाक्षिप्तो नीलकण्ठेन धीमता

«Se deslizó adentro sin ser visto, y el Señor lo abatió. Y cuando fue muerto, el sabio Nīlakaṇṭha me reprendió.»

Verse 57

कापि स्त्री नापि मोक्तव्या त्वया पुत्रेति सादरम् । तस्मात्त्वमत्र द्वारिस्था वर्षपूगान्यनेकशः

«A ninguna mujer has de dejar entrar, aunque se te hable con afecto llamándote “hijo”. Por eso permanecerás aquí, en la puerta, durante incontables años.»

Verse 58

भविष्यसि न चाप्यत्र प्रवेशं लप्स्यसे व्रज । एका मे प्रविशेदत्र माता या स्नेहवत्सला

«Así será—y aquí no se te concederá entrada. Vete. Sólo una puede entrar aquí: mi madre, colmada de afecto.»

Verse 59

नगाधिराजतनया पार्वती रुद्रवल्लभा । इत्युक्ता तु ततो देवी चिंतयामास चेतसा

Así interpelada: «Pārvatī, hija del rey de las montañas, amada de Rudra», la Diosa entonces meditó en su corazón.

Verse 60

न सा नारी तु दैत्योऽसौ वायोर्नैवावबासत । वृथैव वीरकः शप्तो मया क्रोधपरीतया

«No era una mujer: era un daitya, un demonio; y ni siquiera Vāyu lo advirtió. Cegada por la ira, maldije a Vīraka en vano.»

Verse 61

अकार्यं क्रियते मूढैः प्रायः क्रोधसमन्वितैः । क्रोधेन नश्यते कीर्तिः क्रोधो हंति स्थिरां श्रियम्

Los necios, dominados por la ira, suelen hacer lo que no debe hacerse. Por la ira perece la buena fama; la ira destruye incluso la prosperidad estable.

Verse 62

अपरिच्छिन्नसर्वार्था पुत्रं शापितवत्यहम् । विपरीतार्थबोद्धॄणां सुलभा विपदो यतः

Oh hijo, como no comprendí plenamente la verdad de todos los asuntos, acabé maldiciéndote. Pues para quienes entienden las cosas de modo torcido o erróneo, las calamidades llegan con facilidad.

Verse 63

संचिंत्यैवमुवाचेदं वीरकं प्रति शैलजा । अधो लज्जाविकारेण वदनेनांबुजत्विषा

Tras meditar así, Śailajā habló a Vīraka: su rostro, luminoso como un loto, se inclinó, transfigurado por el pudor.

Verse 64

अहं वीरक ते माता मा तेऽस्तु मनसो भ्रमः । शंकरस्यास्मि दयिता सुता तु हिमभूभृतः

Vīraka, yo soy tu madre: no haya confusión en tu mente. Soy la amada de Śaṅkara y la hija de Himabhūbhṛt, Señor de las montañas nevadas.

Verse 65

मम गात्रस्थितिभ्रांत्या मा शंकां पुत्र भावय । तुष्टेन गौरता दत्ता ममेयं पद्मयोनिना

Hijo mío, no albergues duda por la confusión nacida de mi condición corporal. Esta blancura mía me fue otorgada por Padmayoni (Brahmā) cuando quedó complacido.

Verse 66

मया शप्तोऽस्यविदिते वृत्तांते दैत्यनिर्मिते । ज्ञात्वा नारीप्रवेशं तु शंकरे रहसि स्तिते

Lo maldije sin conocer la verdad del suceso, urdido por un daitya. Mas al saber de la intervención de la mujer, mientras Śaṅkara permanecía en secreto—

Verse 67

न निवर्तयितुं शक्यः शापः किं तु ब्रवीमि ते । मानुष्यां तु शिलायां त्वं शिलादात्संभविष्यसि

La maldición no puede revocarse; con todo, te digo esto: nacerás en forma humana de una piedra, nacido de Śilād (Śilāda).

Verse 68

पुण्ये चाप्यर्बुदारण्ये स्वर्गमोक्षप्रदे नृणाम् । अचलेश्वरलिंगं तु वर्तते यत्र वीरक

En el santo Arbudāraṇya, que otorga a los hombres cielo y liberación, se alza allí el liṅga de Acaleśvara, oh Vīraka.

Verse 69

वाराणस्यां विश्वनाथसमं तत्फलदं नृणाम् । प्रभासस्य च यात्राभिर्दशभिर्यत्फलं नृणाम्

Para los hombres, su fruto es igual al culto de Viśvanātha en Vārāṇasī; y concede el mismo mérito que diez peregrinaciones a Prabhāsa.

Verse 70

तदेकयात्रया प्रोक्तमर्बुदस्य महागिरेः । यत्र तप्त्वा तपो मर्त्या देहधातून्विहाय च

Ese mismo mérito se declara nacido de una sola peregrinación al gran monte Arbuda, donde los mortales, tras practicar austeridades, dejan atrás los elementos del cuerpo.

Verse 71

संसारी न पुनर्भूयान्महेश्वरवचो यथा । अर्बुदो यदि लभ्येत सेवितुं जन्मदुःखितैः

Para que uno no vuelva a errar en el saṃsāra—tal como habló Maheśvara—¡si tan solo Arbuda pudiera alcanzarse y ser servido por quienes sufren la pena de los nacimientos repetidos!

Verse 72

वाराणसीं च केदारं किं स्मरंति वृथैव ते । तत्राराध्य भवं देवं भवान्नन्दीति नामभृत्

¿Por qué recuerdan en vano Vārāṇasī y Kedāra? Allí, tras adorar al Señor Bhava (Śiva), llegó a ser célebre con el nombre de Bhavān-nandī.

Verse 73

शीघ्रमेष्यसि चात्रैव प्रतीहारत्वमाप्स्यसि । एवमुक्ते हृष्टरोमा वीरकः प्रणिपत्य ताम्

«Volverás pronto, y aquí mismo alcanzarás el cargo de guardián de la puerta (pratīhāra).» Dicho esto por ella, Vīraka—con el vello erizado de gozo—se postró ante ella.

Verse 74

संस्तूय विविधैर्वाक्यैर्मातरं समभाषत । धन्योऽहं देवि यो लप्स्ये मानुष्यमतिदुर्लभम्

Alabando a la Madre con diversas palabras, le dijo: «Dichoso soy, oh Diosa, pues obtendré el nacimiento humano, tan sumamente difícil de alcanzar.»

Verse 75

शापोऽनुग्रहरूपोऽयं विशेषादर्बुदाचले । समीपे यस्य पुण्योऽस्ति महीसागरसंगमः

Esta “maldición” es, en verdad, una forma de gracia—especialmente en el monte Arbuda—cerca del cual se halla la santa confluencia de la tierra y el océano.

Verse 76

ऊधः पृथिव्या देशोऽयं यो गिरेश्चार्णवांतरे । तत्र गत्वा महत्पुण्यमवाप्य भवभक्तितः

Esta región es como la «ubre de la Tierra», situada entre la montaña y el océano. Quien va allí alcanza gran mérito por la devoción a Bhava (Śiva).

Verse 77

पुनरेष्यामि भो मातरित्युक्त्वाभूच्छिलासुतः । देवी च प्रविवेशाथ भवनं शशिमौलिनः

Diciendo: «Volveré de nuevo, oh Madre», el hijo de la roca partió. Y la Diosa entró entonces en la morada del Señor de la luna en la frente (Śiva).

Verse 78

इत्यार्बुदाख्यानम् । ततो दृष्ट्वा च तां प्राह धिग्नार्य इति त्र्यंबकः

Así concluye el relato de Arbuda. Luego, al verla, Tryambaka (Śiva) dijo: «¡Vergüenza sobre ti, oh mujer!»

Verse 79

सा च प्रण्म्य तं प्राह सत्यमेतन्न मिथ्यया । जडः प्रकृतिभागोयं नार्यश्चार्हंति निन्दनाम्

Ella también, inclinándose ante él, dijo: «Esto es verdad, no mentira. Esta torpeza es una porción de Prakṛti; y las mujeres, en verdad, merecen censura.»

Verse 80

पुरुषाणां प्रसादेन मुच्यंते भवसागरात् । ततः प्रहृष्टस्तामाह हरो योग्याऽधुना शुभे

Por el favor de los varones, ellas quedan libres del océano del devenir mundano. Entonces Hara, complacido, le dijo: «Oh bienaventurada, ahora eres digna.»

Verse 81

पुत्रं दास्यामि येन त्वं ख्यातिमाप्स्यसि शोभने । ततो रेम हि देव्या स नानाश्चर्यालयो हरः

«Te daré un hijo, por quien alcanzarás fama, oh hermosa.» Entonces Hara —morada de innumerables maravillas— se regocijó en verdad con la Diosa.

Verse 82

ततो वर्षसहस्रेषु देवास्त्वरितमानसाः । ज्वलनं नोदयामासुर्ज्ञातुं शंकरचेष्टितम्

Luego, tras pasar miles de años, los dioses —ansiosos e inquietos de corazón— apremiaron a Agni (Jvalana) a avanzar, deseosos de conocer el misterioso designio y obrar de Śaṅkara.

Verse 83

द्वारि स्थितं प्रतिहारं वंचयित्वा च पावकः । पारावतस्य रूपेण प्रविवेश हरांतिकम्

Engañando al guardián estacionado en la puerta, Pāvaka (Agni) entró en la presencia íntima de Hara, asumiendo la forma de una paloma.

Verse 84

ददृशे तं च देवेशो विनतां प्रेक्ष्य पार्वतीम् । ततस्तां ज्वलनं प्राह नैतद्योग्यं त्वया कृतम्

El Señor de los dioses lo vio y, al ver a Pārvatī inclinada, se dirigió a Jvalana (Agni): “Este acto que has cometido no es apropiado”.

Verse 85

यदिदं भुक्षुतं स्थानान्मम तेजो ह्यनुत्तमम् । गृहाण त्वं सुदुर्बुद्धे नो वा धक्ष्यामि त्वां रुषा

“Puesto que has consumido de este lugar mi insuperable energía divina, tómala de vuelta, oh necio de mente; de lo contrario, con ira, te quemaré.”

Verse 86

भीतस्ततोऽसौ जग्राह सर्वदेवमुखं च सः । तेन ते वह्निसहिता विह्वलाश्च सुराः कृताः

Entonces, asustado, se apoderó de las bocas de todos los dioses; y por ello, esas deidades —junto con Agni— se vieron sumidas en la angustia y la confusión.

Verse 87

विपाट्य जठराण्येषां वीर्यं माहेश्वरं ततः । निष्क्रांतं तत्सरो जातं पारदं शतयोजनम्

Desgarrando sus vientres, la potencia de Māheśvara fluyó hacia fuera; de eso surgió un lago de mercurio (pārada), extendiéndose por cien yojanas.

Verse 88

वह्निश्च व्याकुलीभूतो गंगायां मुमुचे सकृत् । दह्यमाना च सा देवी तरंगैर्वहिरुत्सृजत्

Agni también, turbado y agitado, lo soltó una vez en el Gaṅgā. Y la Diosa, abrasada por el fuego, arrojó las llamas hacia afuera por medio de sus olas.

Verse 89

जातस्त्रिभुवनक्यातस्तेन च श्वेतपर्वतः । एतस्मिन्नंतरे वह्निराहूतश्च हिमालये

De ello surgió el célebre Śveta-parvata, la Montaña Blanca, renombrada en los tres mundos. Entretanto, Agni fue también convocado al Himālaya.

Verse 90

सप्तर्षिभिर्वह्निहोमं कुर्वद्भिर्मंत्रवीर्यतः । आगत्य तत्र जग्राह वह्निर्भागं च तं हुतम्

Cuando los Siete Ṛṣis, por el poder del mantra, realizaban el homa ofreciendo en el fuego, Agni llegó allí y tomó su parte de aquella oblación ofrecida.

Verse 91

गतेऽह्न्यत्वस्मिंश्च तत्रस्थः पत्नी स्तेषामपश्यत । सुवर्णकदलीस्तंभनिभास्ताश्चंद्रलेखया

Pasado aquel día, las esposas de esos sabios, allí presentes, los vieron como troncos de platanera de oro, señalados por una línea en forma de creciente lunar.

Verse 92

पश्यमानः प्रफुल्लाक्षो वह्निः कामवशं गतः । स भूयश्चिंतयामास न न्याय्यं क्षुभितोऽस्मि यत्

Al contemplar con los ojos abiertos por el arrebato, Agni cayó bajo el dominio del deseo. Luego reflexionó una y otra vez: «No es justo que yo haya quedado tan perturbado».

Verse 93

साध्वीः पत्नीर्द्विजेंद्राणामकामाः कामयाम्यहम् । पापमेतत्कर्म चोग्रं नश्यामि तृमवत्स्फुटम्

«Deseo a las esposas castas de los mejores de los dos veces nacidos, mujeres que no me desean. Este acto es pecado y terrible; quedaré arruinado por completo, como una brizna de hierba»។

Verse 94

कृत्वैतन्नश्यते कीर्तिर्यावदाचंद्रतारकम् । एवं संचिंत्य बहुधा गत्वा चैव वनांतरम्

«Si hago esto, mi buena fama—destinada a perdurar mientras haya luna y estrellas—será destruida.» Pensando así una y otra vez, se internó en lo hondo del bosque.

Verse 95

संयन्तुं नाभवच्छक्त उपायैर्बहुभिर्मनः । ततः स कामसंतप्तो मूर्छितः समपद्यत

Sin embargo, su mente no pudo ser contenida, ni aun con muchos medios. Entonces, abrasado por el deseo, cayó desvanecido.

Verse 96

ततः स्वाहा च भार्यास्य बुबुधे तद्विचेष्टितम् । ज्ञात्वा च चिंतयामास प्रहृष्टा मनसि स्वयम्

Entonces Svāhā, su esposa, comprendió su proceder. Al saberlo, reflexionó en su interior, secretamente complacida en su mente.

Verse 97

स्वां भार्यामथ मां त्यक्त्वा बहुवासादवज्ञया । भार्याः कामयते नूनं सप्तर्षीणां महात्मनाम्

«Por el desprecio nacido de la larga familiaridad, ha desdeñado a su propia esposa—yo—; y sin duda desea ahora a las esposas de los siete grandes Ṛṣis, de ánimo magnánimo.»

Verse 98

तदासां रूपमाश्रित्य रमिष्ये तेन चाप्यहम् । ततस्त्वंगिरसो भार्या शिवानामेति शोभना

«Asumiendo sus formas, yo también me recrearé con él». Entonces se adelantó la hermosa esposa de Aṅgiras, llamada Śivā.

Verse 99

तस्या रूपं समाधाय पावकं प्राप्य साब्रवीत् । मामग्ने कामसंतप्तां त्वं कामयितुमर्हसि

Tomando su figura, Svāhā se acercó a Pāvaka (Agni) y dijo: «Oh Agni, ardo consumida por el deseo; tú debes desearme».

Verse 100

न चेत्करिष्यसे देव मृतां मामुपधारय । अहमंगिरसो भार्या शिवानाम हुताशन

«Si no lo haces, oh dios, considérame muerta. Yo soy la esposa de Aṅgiras, llamada Śivā, oh Hutāśana (Agni)».

Verse 101

सर्वाभिः सहिता प्राप्ता ताश्च यास्यंत्यनुक्रमात् । अस्माकं त्वं प्रियो नित्यं त्वच्चित्ताश्च वयं तथा

«He venido acompañada de todas ellas, y ellas también vendrán una tras otra, por turno. Tú nos eres siempre querido, y así también nuestras mentes están entregadas a ti».

Verse 102

ततः स कामसंतप्तः संबभूव तया सह । प्रीते प्रीता च सा देवी निर्जगाम वनांतरात्

Entonces él, abrasado por el deseo, se unió a ella. Cuando quedó satisfecho, aquella diosa, también complacida, salió de lo hondo del bosque.

Verse 103

चिंतयंती ममेदं चेद्रूपं द्रक्ष्यंति कानने । ते ब्राह्मणीनामनृतं दोषं वक्ष्यंति पावकात्

Pensó ella: «Si en el bosque ven esta forma mía, declararán que Pāvaka, el dios del Fuego, ha incurrido en la falta de falsedad a causa de las esposas de los brāhmaṇas»។

Verse 104

तस्मादेतद्रक्षमाणा गरुडी संभवाम्यहम् । सुपर्णा सा ततो भूत्वा ददृशे श्वेतपर्वतम्

Por ello, para salvaguardar aquello, dijo: «Me convertiré en una Garuḍī». Y, hecha entonces Suparṇā, ave de grandes alas, contempló la Montaña Blanca (Śvetaparvata).

Verse 105

शरस्तंबैः सुसंपृक्तं रक्षोभिश्च पिशाचकैः । सा तत्र सहसा गत्वा शैलपूष्ठं सुदुर्गमम्

Aquel lugar estaba densamente cubierto de cañas y plagado de rākṣasas y piśācas. Ella fue allí de improviso, hacia una cresta montañosa sumamente inaccesible.

Verse 106

प्राक्षिपत्कांचने कुंडे शुक्रं तद्धारणेऽक्षमा । शिष्टानामपि देवीनां सप्तर्षीणां महात्मनाम्

Incapaz de soportarlo, arrojó aquel semen en un recipiente de oro: una carga que aun las nobles diosas y los Siete Ṛṣis, de gran alma, apenas podían sostener.

Verse 107

पत्नीसरूपतां कृत्वा कामयामास पावकम् । दिव्यं रूपमरूंधत्याः कर्तुं न शकितं तया

Tomando la apariencia de una esposa, deseó a Pāvaka (Agni) con anhelo; pero no pudo forjar para sí la forma divina de Arundhatī.

Verse 108

तस्यास्तपःप्रभावेण भर्तुः शुश्रूषणेन च । षट्कृत्वस्तत्तु निक्षिप्तमग्निरेतः कुरुद्वह

Por el poder de su austeridad y por su devoto servicio al esposo, la semilla de Agni fue depositada en verdad seis veces, oh portador de los Kurus.

Verse 109

कुंडेऽस्मिंश्चैत्रबहुले प्रतिपद्येव स्वाहया । ततश्च पावको दुःखाच्छुशोच च मुमोह च

En este recipiente—en el Pratipadā, primer día de la quincena luminosa del mes de Caitra—por obra de Svāhā. Entonces Pāvaka, herido por el dolor, se lamentó y cayó en confusión.

Verse 110

आः पापं कृतमित्येव देहन्यासेऽकरोन्मतिम् । ततस्तं खेचरी वाणी प्राह मा मरणं कुरु

«¡Ay, he cometido pecado!»—pensando así, resolvió abandonar su cuerpo. Entonces una voz celestial le dijo: «No te entregues a la muerte».

Verse 111

भाव्यमेतच्च भाव्यर्थात्को हि पावक मुच्यते । भाव्यर्थेनापि यत्ते च परदारोप सेवनम्

«Esto estaba destinado; por aquello que ha de suceder—¿quién, oh Pāvaka, puede escapar al destino? Y aun así, el acudir a la esposa de otro es una falta».

Verse 112

कृतं तच्चेतसा तेन त्वामजीर्णं प्रवेक्ष्यति । श्वेतकेतोर्महायज्ञे घृतधाराभितर्पितम्

Porque él lo ha resuelto en su mente, entrará en ti mientras aún no estés digerido—tú que fuiste saciado por corrientes de ghee (ghṛta) en el gran sacrificio de Śvetaketu.

Verse 113

शोकं च त्यज नैतास्ताः स्वाहै वेयं तव प्रिया । श्वेतपर्वतकुंडस्थं पुत्रं त्वं द्रष्टुमर्हसि । ततो वह्निस्तत्र गत्वा ददृशे तनयं प्रभुम्

«Abandona tu pena: ellas no son tus esposas; ésta es Svāhā, tu amada. Debes ir y contemplar a tu hijo, que mora en el estanque de Śvetaparvata». Entonces Agni fue allí y vio a su hijo, el Señor.

Verse 114

अर्जुन उवाच । कस्मात्स्वाहा करोद्रूपं षण्णां तासां महामुने

Arjuna dijo: «Oh gran sabio, ¿por qué razón Svāhā asumió las formas de aquellas seis (esposas)?»

Verse 115

यत्ता भर्तृपराः साध्व्यस्तपस्विन्योग्निसंनिभाः । न बिभेति च किं ताभ्यः षड्भ्यः स्वाहाऽपराधिनी । भर्तृभक्त्या जगद्दग्धुं यतः शक्ताश्च ता मुने

Esas mujeres están entregadas a sus esposos: virtuosas ascetas, radiantes como el fuego. Oh sabio, ¿por qué la culpable Svāhā no temió a aquellas seis, si por su devoción conyugal son capaces de abrasar el mundo?

Verse 116

नारद उवाच । सत्यमेतत्कुरुश्रेष्ठ श्रृणु तच्चापि कारणम् । येन तासां कृतं रूपं न वा शापं ददुश्च ताः

Nārada dijo: «Así es, oh el mejor de los Kurus. Escucha también la causa: por qué Svāhā tomó sus formas y por qué aquellas mujeres no pronunciaron maldición.»

Verse 117

यत्र तद्वह्निना क्षिप्तं रुद्रतेजः सकृत्पुरा । गंगायां तत्र सस्नुस्ताः षटत्न्योऽज्ञनाभावतः

En el lugar donde Agni había arrojado antaño el fulgor de Rudra, allí mismo las seis esposas se bañaron en el Gaṅgā, sin saber lo ocurrido.

Verse 118

ततस्ता विह्वलीभूतास्तेजसा तेन मोहिताः । लज्जया च स्वभर्तॄणां गंगातीरस्थिता रहः

Entonces quedaron sobrecogidas, ofuscadas por aquel resplandor; y, por pudor ante sus esposos, permanecieron en secreto a la orilla del Gaṅgā.

Verse 119

एतदंतमालोक्य चिकीर्षंती मनीषितम् । स्वाहा शरीरमाविश्यतासां तेजो जहार तत्

Al ver cómo estaban las cosas y deseando cumplir su propósito, Svāhā entró en sus cuerpos y les arrebató aquel tejas, aquel fulgor.

Verse 120

चिक्रीड वह्निजायापि यथा ते कथितं मया

Así, incluso la esposa de Agni actuó con juego y astucia, tal como te lo he relatado.

Verse 121

उपकारमिमं ताभिः स्मरंतीभिश्च भारत । न शप्ता सा यतः शापो न देयश्चोपकारिणि

Oh Bhārata, recordando aquella ayuda recibida, no la maldijeron; pues no debe darse maldición a quien ha sido benefactor.

Verse 122

ततः सप्तर्षयो ज्ञात्वा ज्ञानेनासुचितां गताः । तत्यजुः षट् तदा पत्नीर्विना देवीमरुंधतीम्

Entonces los Siete Sabios (Saptarṣi), al conocer la verdad por su visión interior, se vieron caídos en impureza; y abandonaron a sus seis esposas, excepto a la diosa Arundhatī.

Verse 123

विश्वामित्रस्तु भगवान्कुमारं शरणं गतः । स्तवं दिव्यं संप्रचक्रे महासेनस्य चापि सः

El venerable Viśvāmitra se acogió como refugio a Kumāra, y también compuso un himno divino en alabanza de Mahāsena.

Verse 124

अष्टोत्तरशतं नाम्नां श्रृणु त्वं तानि फाल्गुन । जपेन येषां पापानि यांति ज्ञानमवाप्नुयात्

Oh Phālguna, escucha esos ciento ocho nombres; al recitarlos en japa, los pecados se disipan y se alcanza el conocimiento espiritual.

Verse 125

त्वं ब्रह्मवादी त्वं ब्रह्मा ब्राह्मणवत्सलः । ब्रह्मण्यो ब्रह्मदेवश्च ब्रह्मदो ब्रह्मसंग्रहः

Tú eres el proclamador de Brahman; tú eres Brahmā; eres afectuoso con los brāhmaṇas. Eres el sostenedor del orden brahmánico; eres el Señor divino de Brahman; otorgas la sabiduría de Brahman; eres el receptáculo de Brahman.

Verse 126

त्वं परं परमं तेजो मंगलानां च मंगलम् । अप्रमेयगुणश्चैव मंत्राणां मंत्रगो भवान्

Tú eres el resplandor supremo y más alto, la auspiciosidad en todo lo auspicioso. Tus cualidades son inconmensurables, y tú eres el morador interior y la esencia de todos los mantras.

Verse 127

त्वं सावित्रीमयो देव सर्वत्रैवापराजितः । मंत्र शर्वात्मको देवः षडक्षरवतां वरः

Oh Dios, tú estás hecho del poder de Sāvitrī (Gāyatrī) y en todas partes eres invencible. Oh Dios, tú eres el mantra y el propio Ser de Śarva (Śiva), el más excelso entre quienes poseen el mantra de seis sílabas.

Verse 128

माली मौली पताकी च जटी मुंडी शिखंड्यपि । कुण्डली लांगली बालः कुमारः प्रवरो वरः

Tú estás enguirnaldado, coronado y portador de estandarte; de cabellera enmarañada, de cabeza rapada y también con penacho. Llevas pendientes; portas el arado; eres el Joven Divino—Kumāra—el más excelente y supremo.

Verse 129

गवांपुत्रः सुरारिघ्नः संभवो भवभावनः । पिनाकी शत्रुहा श्वेतो गूढः स्कन्दः कराग्रणीः

Tú eres “el hijo de las vacas”, el matador de los enemigos de los dioses; el que nace por sí mismo, el que despierta el devenir. Eres el portador de Pināka, el destructor de adversarios; el Blanco, el Oculto; Skanda, el guía al frente de la acción.

Verse 130

द्वादशो भूर्भुवो भावी भुवः पुत्रो नमस्कृतः । नागराजः सुधर्मात्मा नाकपृष्ठः सनातनः

Tú eres el Ser de doce aspectos; tú eres Bhūr y Bhuvaḥ; tú eres el que ha de llegar a ser. Eres el hijo de Bhuvaḥ, digno de reverentes salutaciones. Eres el rey de los nāgas, cuya naturaleza es el recto dharma; estás asentado en las alturas del cielo, el Eterno.

Verse 131

त्वं भर्ता सर्वभूतात्मा त्वं त्राता त्वं सुखावहः । शरदक्षः शिखी जेता षड्वक्त्रो भयनाशनः

Tú eres el sustentador, el Ser interior de todos los seres; tú eres el salvador, el que trae dicha. Tus ojos son claros y agudos como la limpidez del otoño; eres el crestado (de estandarte de pavo real), el vencedor; el de Seis Rostros que destruye el temor.

Verse 132

हेमगर्भो महागर्भो जयश्च विजयेश्वरः । त्वं कर्ता त्वं विधाता च नित्यो नित्यारिमर्दनः

Tú eres Hemagarbha, el Germen de Oro; Mahāgarbha, el Gran Seno de poder; Jaya, el espíritu mismo de la victoria, y Vijayeśvara, Señor del triunfo. Tú eres el hacedor y el ordenador; eterno en verdad, y el perpetuo aplastador de las fuerzas hostiles.

Verse 133

महासेनो महातेज वीरसेनश्च भूपतिः । सिद्धासनः सुराध्यक्षो भीमसेनो निरामयः

Tú eres Mahāsena, caudillo del gran ejército; Mahātejas, de inmenso resplandor; Vīrasena, guía de los héroes, y Bhūpati, soberano señor. Tú eres Siddhāsana, entronizado entre los perfectos; Surādhyakṣa, supervisor de los dioses; Bhīmasena, de fuerza temible; y Nirāmaya, el que disipa toda aflicción.

Verse 134

शौरिर्यदुर्महातेजा वीर्यवान्सत्यविक्रमः । तेजोगर्भोऽसुररिपुः सुरमूर्तिः सुरोर्ज्जितः

Tú eres Śauri y Yadu—noble en linaje y valor—de vasto fulgor; poderoso en fuerza, cuya proeza es veraz e inquebrantable. Tú eres Tejogarbha, seno del resplandor; enemigo de los asuras; la misma encarnación de los dioses; y fortalecido por el poder divino.

Verse 135

कृतज्ञो वरदः सत्यः शरण्यः साधुवत्सलः । सुव्रतः सूर्यसंकाशो वह्निगर्भः कणो भुवः

Tú eres agradecido y no olvidas el servicio; dador de dones; la Verdad misma; refugio de quienes buscan amparo; y amante de los virtuosos. Tú eres firme en los votos sagrados, radiante como el sol; de esencia nacida del fuego; y presente incluso como la sutil partícula que impregna la tierra.

Verse 136

पिप्पली शीघ्रगो रौद्री गांगेयो रिपुदारणः । कार्त्तिकेयः प्रभुः क्षंता नीलदंष्ट्रो महामनाः

Tú eres Pippalī; el de rápido curso; el terrible en poder; Gāṅgeya, nacido del Gaṅgā; y el que hiende a los enemigos. Tú eres Kārttikeya, el Señor—paciente y tolerante—de colmillos azules y de gran alma.

Verse 137

निग्रहो निग्रहाणां च नेता त्वं सुरनंदनः । प्रग्रहः परमानंदः क्रोधघ्नस्तार उच्छ्रितः

Tú eres el castigador, y la contención incluso de los que contienen; tú eres el guía, oh deleite de los dioses. Tú eres la rienda que conduce, la dicha suprema misma; el destructor de la ira; una estrella salvadora, exaltada en lo alto.

Verse 138

कुक्कुटी बहुली दिव्यः कामदो भूरिवर्धनः । अमोघोऽमृतदो ह्यग्निः शत्रुघ्नः सर्वमोदनः

Tú eres Kukkuṭī y Bahulī; el Ser divino; otorgador de deseos justos; acrecentador de abundancia. Infalible, dador de vida cual néctar; el Fuego mismo; destructor de enemigos; y dispensador de gozo para todos.

Verse 139

अव्ययो ह्यमरः श्रीमानुन्नतो ह्यग्निसंभवः । पिशाचराजः सूर्याभः शिवात्मा शिवनंदनः

Eres imperecedero, inmortal y glorioso; excelso y nacido del fuego. Eres rey de los piśācas; resplandeciente como el sol; de la misma esencia de Śiva; y el amado hijo que colma de dicha a Śiva.

Verse 140

अपारपारो दुर्ज्ञेयः सर्वभूतहिते रतः । अग्राह्यः कारणं कर्ता परमेष्ठी परं पदम्

No tienes orilla cercana ni lejana: eres ilimitado y difícil de comprender, siempre entregado al bien de todos los seres. Inaprehensible, eres la causa y el hacedor; el Soberano supremo y la meta más alta.

Verse 141

अचिंत्यः सर्वभूतात्मा सर्वात्मा त्वं सनातनः । एवं स सर्वभूतानां संस्तुतः परमेश्वरः

Eres inconcebible: el Ser interior de todos los seres, el Ser de todo, el Eterno. Así es alabado por todos los seres ese Señor supremo.

Verse 142

नाम्नामष्टशतेनायं विश्वामित्रमहर्षिणा । प्रसन्नमूर्तिराहेदं मुनींद्रं व्रियतामिति

Con semblante complacido, el Señor dijo: “Este himno de ochocientos nombres ha sido compuesto por el gran sabio Viśvāmitra. Sea aceptado y honrado este príncipe de los munis.”

Verse 143

मम त्वया द्विजश्रेष्ठ स्तुतिरेषा निरूपिता । भविष्यति मनोऽभीष्टप्राप्तये प्राणिनां भुवि

Oh, el mejor de los nacidos dos veces, tú has expuesto este himno mío; en la tierra será un medio para que los seres alcancen los anhelos de su corazón.

Verse 144

विवर्धते कुले लक्ष्मीस्तस्य यः प्रपठेदिमम् । न राक्षसाः पिशाचा वा न भूतानि न चापदः

Aquel que recite esto verá crecer en su linaje la prosperidad de Lakṣmī; ni rākṣasas ni piśācas, ni espíritus ni calamidades podrán perturbarlo.

Verse 145

विघ्नकारीणि तद्गेहे यत्रैव संस्तुवंति माम् । दुःस्वप्नं च न पश्येत्स बद्धो मुच्यते बंधनात्

En la casa donde me alaban, no surgen obstáculos; no se ven sueños funestos, y quien está atado queda libre de sus ataduras.

Verse 146

स्तवस्यास्य प्रभावेण दिव्यभावः पुमान्भवेत् । त्वं च मां श्रुतिसंस्कारैः सर्वैः संस्कर्तुमर्हसि

Por el poder de este himno, el hombre adquiere una disposición divina. Y tú eres digno de conferirme todas las consagraciones prescritas por la Śruti, el Veda.

Verse 147

संस्काररहितं जन्म यतश्च पशुवत्स्मृतम् । त्वं च मद्वरदानेन ब्रह्मर्षिश्च भविष्यसि

Pues un nacimiento sin ritos de saṃskāra se considera como el de un animal. Pero por la gracia que te concedo, tú también llegarás a ser un Brahmarṣi.

Verse 148

ततो मुनिस्तस्य चक्रे जातकर्मादिकाः क्रियाः । पौरोहित्यं तथा भेजे स्कंदस्यैवाज्ञया प्रभुः

Entonces el sabio celebró para él los ritos sagrados, comenzando por el jātakarma, la ceremonia del nacimiento. Y por mandato del propio Skanda, aquel venerable asumió también el oficio de sacerdote (purohita).

Verse 149

ततस्तं वह्निरभ्यागाद्ददर्श च सुतं गुहम् । षट्छीर्षं द्विगुणश्रोत्रं द्वादशाक्षिभुजक्रमम्

Entonces el Fuego se acercó y contempló a Guha, su hijo: de seis cabezas, con orejas dobles y con el ordenado conjunto de doce ojos y doce brazos.

Verse 150

एकग्रीवं चैककायं कुमारं स व्यलोकयत् । कलिलं प्रथमे चाह्नि द्वितीये व्यक्तितां गतम्

Lo contempló como al Kumāra de un solo cuello y un solo cuerpo. El primer día era una masa informe; el segundo día alcanzó una forma definida.

Verse 151

दृतीयायां शिशुर्जातश्चतुर्थ्यां पूर्ण एवच । पंचम्यां संस्कृतः सोऽभूत्पावकं चाप्यपश्यत

Al tercer día nació como un infante; al cuarto quedó plenamente formado. Al quinto recibió los ritos de consagración (saṃskāra) y también contempló al Fuego, Agni.

Verse 152

ततस्तं पावकः पार्थ आलिलिंग चुचुंब च । पुत्रेति चोक्त्वा तस्मै स शक्त्यस्त्रम ददात्स्वयम्

Entonces Pāvaka (Agni) lo abrazó y lo besó; y, llamándolo “hijo mío”, le otorgó personalmente el arma arrojadiza llamada Śakti.

Verse 153

स च शक्तिं समादाय नमस्कृत्य च पावकम् । श्वेतश्रृंगं समारूढो मुखैः पश्यन्दिशो दश

Tomando la Śakti y postrándose ante Pāvaka (Agni), montó en Śvetaśṛṅga; y con sus rostros contempló las diez direcciones.

Verse 154

व्यनदद्भैरवं नादं त्रास यन्सासुरं जगत् । ततः श्वेतगिरेः श्रृंगं रक्षः पद्मदशावृतम्

Lanzó un bramido terrible, como de Bhairava, que aterrorizó al mundo junto con los asuras. Luego vio la cumbre de Śvetagiri, cercada por diez formaciones semejantes a lotos, con rākṣasas apostados en torno a ella.

Verse 155

बिभेद तरसा शक्त्या शतयोजनविस्तृतम् । तदेकेन प्रहारेण खंडशः पतितं भुवि

Con un ímpetu de fuerza, con la Śakti hendió aquella masa inmensa, extendida por cien yojanas; de un solo golpe cayó a la tierra hecha pedazos.

Verse 156

चूर्णीकृता राक्षसास्ते सततं धर्मशत्रवः । ततः प्रव्यथिता भूमिर्व्यशीर्यत समंततः

Aquellos rākṣasas —enemigos perpetuos del dharma— quedaron reducidos a polvo. Entonces la tierra, sacudida con violencia, comenzó a resquebrajarse por todas partes.

Verse 157

भीताश्च पर्वताः सर्वे चुक्रुशुः प्रलयाद्यथा । भूतानि तत्र सुभृशं त्राहित्राहीति चोज्जगुः

Todas las montañas, aterradas, clamaron como en el tiempo del pralaya. Los seres allí gimieron con fuerza: «¡Sálvanos! ¡Sálvanos!».

Verse 158

एवं श्रुत्वा ततो देवा वासवं सह तेऽब्रुवन् । येनैकेन प्रहारेण त्रैलोक्यं व्याकुली कृतम्

Al oír esto, los dioses hablaron al unísono a Vāsava (Indra): «¿Quién es aquel que, con un solo golpe, ha puesto en zozobra a los tres mundos?»

Verse 159

स संक्रुद्धः क्षणाद्विश्वं संहरिष्यति वासव । वयं च पालनार्थाय सृष्टा देवेन वेधसा

«Si él se enfurece, oh Vāsava, en un instante destruirá el universo. Y nosotros fuimos creados por el dios Vedhas (Brahmā) precisamente para protegerlo.»

Verse 160

तच्च त्राणं सदा कार्यं प्राणैः कंठगतैरपि । अस्माकं पश्यतामेवं यदि संक्षोभ्यते जगत्

«Por ello, el acto de rescate debe emprenderse siempre, aun si el aliento vital sube hasta la garganta. Pues si, ante nuestros propios ojos, el mundo es sacudido de este modo…»

Verse 161

धिक्ततो जन्म वीराणां श्लाघ्यं हि मरणं क्षणात् । तदस्माभिः सहैनं त्वं क्षतुमर्हसि वासव

«¡Maldita sea la vida de los héroes si rehúye su deber! En verdad, morir en un instante es digno de alabanza. Por eso, junto con nosotros, debes contenerlo, oh Vāsava.»

Verse 162

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा देवैः सार्धं तमभ्ययात् । विधित्सुस्तस्य वीर्यं स शक्रस्तूर्णतरं तदा

Así interpelado, Indra respondió: «Así sea», y al instante avanzó hacia él junto con los dioses; entonces Śakra se movió aún con mayor rapidez, decidido a poner a prueba el poder de aquel héroe.

Verse 163

उग्रं तच्च महावेगं देवानीकं दुरासदम् । नर्दमानं गुहऋ प्रेक्ष्य ननाद जलधिर्यथा

Al ver aquel ejército de los dioses, terrible, de ímpetu vehemente e inexpugnable, que rugía, Guha rugió en respuesta, como el mismo océano.

Verse 164

तस्य नादेन महता समुद्धूतोदधिप्रभम् । बभ्राम तत्रतत्रैव देव सैन्यमचेतनम्

Por aquel poderoso rugido, el ejército de los dioses, sacudido como el océano alzado en tumulto, se tambaleó sin sentido, vagando de un lado a otro.

Verse 165

जिघांसूनुपसंप्राप्तान्देवान्दृष्ट्वा स पावकिः । विससर्ज्ज मुखात्तत्र प्रवृद्धाः पावकार्चिषः

Al ver a los dioses acercarse con intención de matar, Pāvaki, hijo del Fuego, lanzó allí mismo desde su boca lenguas de llama crecidas y feroces.

Verse 166

अदहद्देवसैन्यानि चेष्ट मानानि भूतले । ते प्रदीप्तशिरोदेहाः प्रदीप्तायुधवाहनाः

Él abrasó a los ejércitos de los dioses mientras se debatían en el suelo; sus cabezas y cuerpos ardían, y también sus armas y monturas se encendían en llamas.

Verse 167

प्रच्युताः सहसा भांति दिवस्तारागणा इव । दह्यमानाः प्रपन्नास्ते शरणं पावकात्मजम्

Caídos de pronto, resplandecían como racimos de estrellas que se desprenden del cielo; ardiendo, se rindieron y buscaron refugio en el hijo del Fuego.

Verse 168

देवा वज्रधरं प्रोचुस्त्यज वज्रं शतक्रतो । उक्तो देवैस्तदा शक्रः स्कंदे वज्रवासृजत्

Los dioses dijeron al portador del rayo: «¡Arroja el vajra, oh Śatakratu!» Así instado por los dioses, Indra lanzó entonces su rayo contra Skanda.

Verse 169

तद्विसृष्टं जघानाशु पार्श्व स्कंदस्य दक्षिणम् । बिभेद च कुरुश्रेष्ठ तदा तस्य महात्मनः

El vajra, una vez arrojado, golpeó al instante el costado derecho de Skanda y lo atravesó—oh el mejor de los Kurus—sí, perforó el flanco de aquel magnánimo.

Verse 170

वज्रप्रहारात्स्कंदस्य संजातः पुरुषोऽपरः । युवा कांचनसन्नाहः शक्तिधृग्दिव्य कुंडलः

Del golpe del vajra sobre Skanda brotó otra persona: un joven guerrero con armadura de oro, portador de la śakti (lanza), adornado con pendientes divinos.

Verse 171

शाख इत्यभिविख्यातः सोपि व्यनददद्भुतम् । ततश्चेंद्रः पुनः क्रुद्धो हृदि स्कंदं व्यदारयत्

Conocido con el nombre de Śākha, él también lanzó un rugido prodigioso. Entonces Indra, de nuevo airado, hirió y rasgó el pecho de Skanda.

Verse 172

तत्रापि तादृशो जज्ञे नैगमेय इति श्रुतः । ततो विनद्य स्कंदाद्याश्चत्वारस्तं तदाभ्ययुः

Allí también nació otro de la misma índole, conocido en la tradición como Naigameya. Entonces, lanzando un gran clamor, Skanda y los otros tres jefes se precipitaron a la vez contra él.

Verse 173

तदेंद्रो वज्रमुत्सृज्य प्रांजलिः शरणं ययौ । तस्याभयं ददौ स्कंदः सहसैन्यस्य सत्तमः

Entonces Indra, dejando a un lado su rayo (vajra), acudió en busca de refugio con las palmas juntas. Skanda—el mejor entre los caudillos de ejércitos—le concedió la ausencia de temor, la garantía de protección.

Verse 174

ततः प्रहृष्टास्त्रभिदशा वादित्राण्यभ्यवादयन् । वज्रप्रहारात्कन्याश्च जज्ञिरेऽस्य महाबलाः

Luego los dioses portadores de armas, llenos de júbilo, hicieron resonar los instrumentos musicales. Y del golpe del vajra nacieron también de él doncellas de gran poder.

Verse 175

या हरं ति शिशूञ्जातान्गर्भस्थांश्चैव दारुणाः । काकी च हिलिमा चैव रुद्रा च वृषभा तथा

Son seres terribles que arrebatan a los recién nacidos, e incluso a los que aún están en el vientre. Entre ellas se cuentan Kākī, Hilimā, Rudrā y también Vṛṣabhā.

Verse 176

आया पलाला मित्रा च सप्तैताः शिशुमातरः । एतासांवीर्यसंपन्नः शिशुश्चाभूत्सुदारुणः

Āyā, Palālā y Mitrā—en total siete—son llamadas las «madres de los niños». Dotado de su potencia, nació también un niño, sumamente feroz.

Verse 177

स्कंदप्रसादजः पुत्रो लोहिताक्षो भयंकरः । एष वीराष्टकः प्रोक्तः स्कंदमातृगणोऽद्भुतः

Por la gracia de Skanda nació un hijo: Lohitākṣa, de aspecto aterrador. Esto se proclama como el «octeto de héroes», la maravillosa hueste de las Madres de Skanda.

Verse 178

पूजनीयः सदा भक्त्या सर्वापस्मारशांतिदः । उपातिष्ठत्ततः स्कंदं हिरण्यकवचस्रजम्

Debe ser adorado siempre con devoción, pues concede la pacificación de todo apasmāra (aflicción o convulsión). Entonces acudió a servir a Skanda, engalanado con armadura de oro y guirnalda resplandeciente.

Verse 179

लोहितांबरसंवीतं त्रैलोक्यस्यापि सुप्रभम् । युवानं श्रीः स्वयं भेजे तं प्रणम्य शरीरिणी

Vestido con ropajes rojos y resplandeciente aun para los tres mundos, aquel joven fue elegido por la misma Śrī (Lakṣmī). Ella, encarnada, se inclinó ante él y lo saludó con reverencia.

Verse 180

श्रिया जुष्टं च तं प्राहुः सर्वे देवाः प्रणम्य वै । हिरण्यवर्ण्ण भद्रं ते लोकानां शंकरो भव

Todos los dioses, postrándose, se dirigieron a aquel favorecido por Śrī: “Oh, de dorado fulgor, bendición para ti; sé bienhechor de los mundos y portador de bienestar.”

Verse 181

भवानिंद्रोऽस्तु नो नाथ त्रैलोक्यस्य हिताय वै

Oh Señor, nuestro amparo, sé tú nuestro Indra, en verdad, para el bien de los tres mundos.

Verse 182

स्कंद उवाच । किमिंद्रः सर्वलोकानां करोतीह सुरोत्तमाः । कथं देवगणांश्चैव पाति नित्यं सुरेश्वरः

Dijo Skanda: “Oh excelsos entre los dioses, ¿qué es lo que Indra realiza aquí para todos los mundos? ¿Y cómo protege continuamente el Señor de los Devas a las huestes divinas?”

Verse 183

देवा ऊचुः । इंद्रो दिशति भूतानां बलं तेजः प्रजाः सुखम् । प्रज्ञां प्रयच्छति तथा सर्वान्दायान्सुरेश्वरः

Los Devas dijeron: «Indra reparte a los seres fuerza y esplendor, descendencia y dicha. Del mismo modo, el Señor de los dioses otorga discernimiento y todas las porciones legítimas».

Verse 184

दुर्वृत्तानां स हरति वृत्तस्थानां प्रयच्छति । अनुशास्ति च भूतानि कार्येषु बलवत्तरः

«A los de mala conducta les arrebata (su poder y fortuna), y a quienes están firmes en la recta conducta les concede (lo que les corresponde). Y, más fuerte que todos en la acción, también disciplina a los seres en sus deberes.»

Verse 185

असूर्ये च भवेत्सूर्यस्तथाऽचंद्रे च चंद्रमाः । भवत्यग्निश्च वायुश्च पृथिव्यां जीवकारणम्

«Donde no hubiera sol, él se vuelve el sol; donde no hubiera luna, él se vuelve la luna. Se vuelve también fuego y viento: en la tierra, la causa misma de la vida.»

Verse 186

एतदिंद्रेण कर्तव्यमिंद्रो हि विपुलं बलम् । त्वं चेंद्रो भव नो वीर तारकं जहि ते नमः

«Esto es lo que Indra debe hacer, pues Indra es poder inmenso. Y tú también, oh héroe, sé Indra para nosotros: mata a Tāraka. ¡Salve, te rendimos homenaje!»

Verse 187

इंद्र उवाच । त्वं भवेंद्रो महाबाहो सर्वेषां नः सुखावहः । प्रणम्य प्रार्थये स्कंद तारकं जहि रक्ष नः

Indra dijo: «Oh, de brazos poderosos, sé Indra, portador de dicha para todos nosotros. Postrándome, te lo ruego, Skanda: mata a Tāraka y protégenos.»

Verse 188

स्कंद उवाच । शाधि त्वमेव त्रैलोक्यं भवानिंद्रोस्तु सर्वदा । करिष्ये चेंद्रकर्माणि न ममेंद्रत्वमीप्सितम्

Skanda dijo: «Tú mismo debes gobernar los tres mundos; sé Indra por siempre. Yo cumpliré las obras de Indra, pero la soberanía de Indra no es lo que deseo».

Verse 189

त्वमेव राजा भद्रं ते त्रैलोक्यस्य ममैव च । करोमि किं च ते शक्रशासनं ब्रूहि तन्मम

«Sólo tú eres el rey —bendición para ti— de los tres mundos y también de mí. ¿Qué he de hacer? Dime tu mandato, oh Śakra; eso me corresponde cumplir.»

Verse 190

इंद्र उवाच । यदि सत्यमिदं वाक्यं निश्चयाद्भाषितं त्वया । अभिषिच्छस्व देवानां सैनापत्ये महाबल । अहमिंद्रो भविष्यामि तव वाक्याद्यशोऽस्तु ते

Indra dijo: «Si estas palabras son verdad y las has pronunciado con firme determinación, oh poderoso, entonces conságrate como comandante del ejército de los dioses. Por tu palabra yo permaneceré como Indra; que la gloria sea tuya.»

Verse 191

स्कंद उवाच । दानवानां विनाशाय देवानामर्थसिद्धये । गोब्राह्मणस्य चार्थाय एवमस्तु वचस्तव

Skanda dijo: «Para la destrucción de los Dānava, para el cumplimiento del propósito de los dioses y para el bien de las vacas y de los brahmanes: así sea, conforme a tu palabra.»

Verse 192

इत्युक्ते सुमहानादः सुराणामभ्यजायत । भूतानां चापि सर्वेषां त्रैलोक्यांकपकारकः

Apenas se pronunció esto, surgió entre los dioses —y también entre todos los seres— un clamor inmenso, que resonó por los tres mundos y los estremeció hasta sus confines.

Verse 193

जयेति तुष्टुवुश्चैनं वादित्राण्यभ्यवादयन् । ननृस्तष्टुवुश्चैवं कराघातांश्च चक्रिरे

Gritando «¡Victoria!», lo alabaron; resonaron los instrumentos musicales. Danzaron y cantaron su gloria, y batieron palmas con júbilo.

Verse 194

तेन शब्देन महता विस्मिता नगनंदिनी । शंकरं प्राह को देव नादोऽयमतिवर्तते

Asombrada por aquel estruendo inmenso, la Hija de la Montaña dijo a Śaṅkara: «Oh Señor, ¿qué es este rugido extraordinario que sobrepasa a todos?»

Verse 195

रुद्र उवाच । अद्य नुनं प्रहृष्टानां सुराणां विविधा गिरः । श्रूयंते च तथा देवी यथा जातः सुतस्तव

Rudra dijo: «Hoy, oh Diosa, se oyen en verdad los diversos clamores de los dioses exultantes, pues tu hijo ha nacido.»

Verse 196

गवां च ब्राह्मणानां च साध्वीनां च दिवौकसाम् । मार्जयिष्यति चाश्रूणि पुत्रस्ते पुण्यवत्यपि

Tu hijo, oh Señora virtuosa, enjugará las lágrimas de las vacas, de los brāhmaṇas, de las mujeres santas y también de los moradores del cielo.

Verse 197

एवं वदति सा देवी द्रष्टुं तमुत्सुकाऽभवत् । शंकरश्च महातेजाः पुत्रस्नेहाधिको यतः

Al decir él esto, la Diosa se llenó de anhelo por verlo. Y Śaṅkara también —aunque de inmenso esplendor— se conmovió aún más por el amor a su hijo.

Verse 198

वृषभं तत आरुह्य देव्या सह समुत्सुकः । सगणो भव आगच्छत्पुत्र दर्शनलालसः

Entonces Bhava (Śiva), montando el toro Vṛṣabha y acompañado por la Diosa, llegó con sus gaṇas, ansioso y lleno de anhelo por contemplar a su hijo.

Verse 199

ततो ब्रह्मा महासेनं प्रजापतिरथाब्रवीत् । अभिगच्छ महादेवं पितरं मातरं प्रभो

Luego Brahmā, el Prajāpati, Señor de las criaturas, dijo a Mahāsena: «Oh Poderoso, ve al encuentro de Mahādeva—tu padre—y de tu madre».

Verse 200

अनयोर्वीर्यसंयोगात्तवोत्पत्तिस्तु प्राथमी । एवमस्त्विति चाप्युक्त्वा महासेनो महेश्वरम्

«Tu primer origen nació de la unión del poder de esos dos.» Dicho esto, y diciendo también: «Así sea», Mahāsena se dispuso a acercarse a Maheśvara.