Puruṣottama-māhātmya (The Greatness of Puruṣottama Kṣetra)

Verse 1

मोहिन्युवाच । धन्योऽसि विप्रवर्य त्वं कृपालुः सर्वदेहिषु । यच्छ्रुतं ते मुखांभोजात्काशीमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ १ ॥

Mohinī dijo: «Dichoso eres tú, oh el mejor de los brāhmaṇas—compasivo con todos los seres encarnados—pues de tu boca, semejante a un loto, he escuchado la suprema gloria de Kāśī».

Verse 2

अधुनाहं कृतार्थास्मि त्वया हि प्रतिबोधिता । कृपालुना निपतिताभ्युद्धता भवसागरात् ॥ २ ॥

Ahora estoy colmado, pues tú me has despertado de verdad; por tu compasión, yo—que había caído—he sido alzado desde el océano del saṃsāra, el devenir mundano.

Verse 3

अधुना श्रोतुमिच्छामि हरेः क्षेत्रस्य मानद । माहात्म्यं यत्र गमनात्कृतार्थो जायते नरः ॥ ३ ॥

Ahora deseo escuchar, oh dispensador de honor, la grandeza del santo kṣetra de Hari—adonde, al ir, el hombre alcanza la plenitud de la vida.

Verse 4

पुरुषोत्तमविष्णोस्तु क्षेत्रं मुक्तिविधायकम् । श्रूयते हि पुराणेषु वर्णितं मुनिभिर्द्विजैः ॥ ४ ॥

El kṣetra de Puruṣottama Viṣṇu es un campo sagrado que otorga liberación. En verdad, así se oye en los Purāṇas, descrito por sabios y por los eruditos dos veces nacidos.

Verse 5

तत्कथ्यतां महाभाग शिष्याहं यदि ते प्रिया । साधवः सर्वलोकस्य सततोपकृतौ स्थिताः ॥ ५ ॥

Por tanto, oh afortunado y noble, dímelo. Si te soy querido, soy tu discípulo. Los virtuosos siempre permanecen dedicados al bien constante de todos los mundos.

Verse 6

वसुरुवाच । श्रृणु देवि प्रवक्ष्यामि तुभ्यं माहात्म्यमुत्तमम् । पुरुषोत्तमनाम्नस्तु क्षेत्रस्य ब्रह्मणोदितम् ॥ ६ ॥

Dijo Vasu: «Escucha, oh Diosa. Te declararé la gloria suprema del kṣetra llamado Puruṣottama, una grandeza proclamada por Brahmā».

Verse 7

पृथिव्यां भारतं वर्षं कर्मभूमिरुदाहृता । तत्रास्ते भारते वर्षे दक्षिणोदधितीरगः ॥ ७ ॥

En la tierra, la región llamada Bhārata-varṣa es proclamada como karma-bhūmi, el campo de la acción sagrada. Allí, en Bhārata-varṣa, Él mora en la orilla del océano del sur.

Verse 8

उत्कलेति समाख्यातः स्वर्गमोक्षप्रदायकः । समुद्रादुत्तरं तावद्यावद्विरजमंडलम् ॥ ८ ॥

Esa región es conocida como Utkala, otorgadora tanto del cielo como de la liberación. Se extiende al norte desde el océano hasta el Viraja-maṇḍala.

Verse 9

देशोऽसौ पुण्यशीलानां गुणैः सर्वैरलंकृतः । सर्वतीर्थानि पुण्यानि पुण्यान्यायतनानि च ॥ ९ ॥

Esa tierra está adornada con todas las virtudes de los justos; en ella se hallan todos los tīrtha santos que otorgan mérito, y todos los sagrados santuarios que por sí mismos son meritorios.

Verse 10

उत्कले तु विशालाक्षि वेदितव्यानि तानि तु । समुद्रस्योत्तरे तीरे तस्मिन्देशेऽखिलोत्तमे ॥ १० ॥

Oh señora de grandes ojos, esas cosas deben conocerse en Utkala: en la ribera septentrional del océano, en esa tierra suprema entre todas las regiones.

Verse 11

आस्ते गुह्यं परं क्षेत्रं मुक्तिदं पापनाशनम् । सर्वत्र वालुकाकीर्णे पवित्रं धर्मकामदम् ॥ ११ ॥

Allí existe un kṣetra (tīrtha) secreto y supremo, que concede liberación y destruye los pecados. Por doquier está cubierto de arena; es puro y otorga dharma y el cumplimiento de los deseos.

Verse 12

दशयोजनविस्तीर्णं क्षेत्रंम परमदुर्लभम् । नक्षत्राणां यथा सोमः सरसां सागरो यथा ॥ १२ ॥

Una región sagrada que se extiende por diez yojanas es sumamente rara de alcanzar; así como Soma (la Luna) es la principal entre las constelaciones, y así como el océano es el principal entre las aguas.

Verse 13

तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरषोत्तमम् । वसूनां पावको यद्वद्रुद्राणां शंकरो यथा ॥ १३ ॥

Así también, entre todos los tīrthas, Puruṣottama es el más excelso; como Pāvaka (el Fuego) es el principal entre los Vasus, y como Śaṅkara es el principal entre los Rudras.

Verse 14

तथा श्रेष्ठं हि तीर्थानां सर्वेषां पुरुषोत्तमम् । वर्णानां ब्राह्मणो यद्वद्वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥ १४ ॥

Del mismo modo, entre todos los lugares de peregrinación, Puruṣottama es en verdad el supremo; como el Brāhmaṇa es el primero entre los varṇas, y como Vainateya (Garuḍa) es preeminente entre las aves.

Verse 15

तथा समस्ततीर्थानां वरिष्ठं पुरुषोत्तमम् । सेनानीनां यथा स्कंदः सिद्धानां कपिलो यथा ॥ १५ ॥

Asimismo, entre todos los lugares de peregrinación, Puruṣottama es el más excelente; como Skanda es el primero entre los comandantes, y como Kapila es el primero entre los Siddhas.

Verse 16

ऐरावतो गजेंन्द्राणां महर्षीणां भृगुर्यथा । मेरुः शिखरिणां यद्वन्नगानां च हिमालयः ॥ १६ ॥

Airāvata es el primero entre los elefantes señores; Bhṛgu es el primero entre los grandes sabios; Meru es el primero entre las montañas; y entre las cordilleras, el Himalaya es supremo.

Verse 17

उच्चैः श्रवा यथाश्वानां कवीनामुशना यथा । मुनीनां च यथा व्यासः कुबेरो यक्षरक्षसाम् ॥ १७ ॥

Así como Uccaiḥśravā es el primero entre los caballos, Uśanā (Śukrācārya) entre los poetas, Vyāsa entre los sabios, y Kubera entre los Yakṣas y Rākṣasas—del mismo modo, aquel que aquí es alabado se entiende como preeminente en su propio ámbito.

Verse 18

इंद्रियाणां मनो यद्वद्भूतानामवनी यथा । अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां पवनः पवतां यथा ॥ १८ ॥

Así como la mente es la primera entre los sentidos, y la tierra entre todos los seres; así como el aśvattha (higuera sagrada) es el primero entre los árboles, y el viento entre todo lo que sopla—del mismo modo, ese principio supremo ha de ser tenido por preeminente.

Verse 19

अरुंधती यथा स्त्रीणां शस्त्राणां कुलिशं यथा । अकारः सर्ववर्णानां गायत्री छंदसां यथा ॥ १९ ॥

Así como Arundhatī es la primera entre las mujeres, y el vajra (kuliśa, rayo) entre las armas; del mismo modo, la letra «A» es la primera entre todos los sonidos, y la Gāyatrī es la primera entre los metros védicos.

Verse 20

सर्वांगेभ्यो यथा श्रेष्ठमुत्तमांगं विधातृजे । यथा समस्तविद्यानां मोक्षविद्या परा स्मृता ॥ २० ॥

Oh hijo de Brahmā, así como la cabeza es lo más excelente entre todos los miembros, del mismo modo, entre todas las ciencias, la ciencia que conduce a la mokṣa (liberación) es recordada como suprema.

Verse 21

मनुष्याणां यथा राजा धेनूनां कामधुग्यथा । सुवर्णं सर्वधातूनां सर्पाणां वासुकिर्यथा ॥ २१ ॥

Así como un rey es el primero entre los hombres, como Kāmadhenu, la vaca que concede deseos, entre el ganado; como el oro entre todos los metales, y como Vāsuki entre las serpientes—del mismo modo, (esto) se declara preeminente.

Verse 22

प्रह्लादः सर्वदैत्यानां रामः शस्त्रभृतां यथा । झषाणां मकरो यद्वन्मृगाणां मृगराड् यथा ॥ २२ ॥

Así como Prahlāda es el primero entre todos los Daitya, como Rāma es el primero entre los que empuñan armas, como el makara es jefe entre los peces, y como el león es rey entre las bestias.

Verse 23

वरुणो यादसां यद्वद्यमः संयमिनां यथा । क्षीरोदः सागराणां च देवर्षिणां च नारदः ॥ २३ ॥

Así como Varuṇa es el primero entre los seres acuáticos, y Yama entre los que hacen guardar la disciplina, y el Océano de Leche entre los mares, así también Nārada es el primero entre los devarṣi, los sabios celestiales.

Verse 24

पुरोधसां यथा जीवः कालः कलयतां यथा । ग्रहाणां भास्करो यद्वन्मंत्राणां प्रणवो यथा ॥ २४ ॥

Así como el jīva, el principio vital, es lo primero entre los sacerdotes; como el Tiempo (Kāla) es lo primero entre los que calculan; como el Sol es lo primero entre los planetas; así el Praṇava, “Oṁ”, es lo primero entre los mantras.

Verse 25

कृत्यानां धर्मकार्यंच तद्वच्छ्रीपुरुषोत्तमम् । पुरुषाख्यं सकृद्दृष्ट्वा सागरांतः सकृन्मतः ॥ २५ ॥

Así también, para el cumplimiento de los deberes obligatorios y de las obras de dharma: quien haya contemplado хотя sea una sola vez a Śrī Puruṣottama—llamado “Puruṣa”—en Sāgarānta, queda al instante firmemente establecido en la recta comprensión.

Verse 26

ब्रह्मविद्यां सकृज्ज्ञात्वा गर्भवासो न विद्यते । एवं सर्वगुणोपेतं क्षेत्रं परमदुर्लभम् ॥ २६ ॥

Habiendo conocido хотя sea una sola vez la Brahma-vidyā, el conocimiento de Brahman, ya no hay retorno a morar en el vientre (es decir, no hay renacimiento). Por ello, un kṣetra santo, colmado de todas las excelencias, es sumamente difícil de obtener.

Verse 27

आस्ते यत्र वरारोहे विख्यातं पुरुषोत्तमम् । जगव्द्यापी स विश्वात्मा देवेशः पुरुषोत्तमः ॥ २७ ॥

Oh dama de hermosas caderas, allí donde mora el célebre Puruṣottama: Él es el Señor que todo lo penetra en el universo, el Sí mismo de todos, el Dios de los dioses, Puruṣottama.

Verse 28

जगद्योनिर्जगन्नाथस्तत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । अजः शक्रश्च रुद्रश्च देवाश्चाग्निपुरोगमाः ॥ २८ ॥

Él es el seno (fuente) del universo y el Señor del mundo; en Él todo queda firmemente establecido. Brahmā, Indra y Rudra, y todos los dioses con Agni a la cabeza, moran en ese Supremo.

Verse 29

निवसंति महाभागे तस्मिन्देशे सदैव हि । गंधर्वाप्सरसः सिद्धाः पितरो देवमानुषाः ॥ २९ ॥

Oh muy afortunado, en esa tierra moran siempre los Gandharvas y las Apsaras, los Siddhas, los Pitṛs, y tanto dioses como seres humanos.

Verse 30

यक्षा विद्याघराश्चैव मुनयः शंसितव्रताः । ऋषयो वालखिल्याद्याः कश्यपाद्याः प्रजेश्वराः ॥ ३० ॥

Allí están los Yakṣas y los Vidyādharas, y también los sabios firmes en votos dignos de alabanza: Ṛṣis como los Vālakhilyas, y los señores progenitores (Prajāpatis) comenzando por Kaśyapa.

Verse 31

सुपर्णाः किन्नरा नागास्तथान्ये स्वर्गवासिनः । सांगा वेदाश्च चत्वारो शास्त्राणि विविधानि च ॥ ३१ ॥

Allí moran los Suparṇas (Garudas), los Kinnaras, los Nāgas y otros habitantes del cielo; y allí también están los cuatro Vedas con sus miembros auxiliares (Vedāṅgas) y diversos tratados sagrados.

Verse 32

इतिहासपुराणानि यज्ञाश्च बहुदक्षिणाः । नद्यश्च विविधाः पुण्यास्तीर्थान्यायतनानि च ॥ ३२ ॥

Los Itihāsa y los Purāṇa, los sacrificios (yajña) acompañados de abundantes dádivas sagradas (dakṣiṇā), los muchos ríos santos, los tīrtha (vados de peregrinación) y los āyatana (santuarios) también—todo ello es proclamado.

Verse 33

सागराश्च तथा शैलास्तस्मिन्देशे व्यवस्थिताः । एवं पुण्यतमे देशे देवर्षिपितृसेविते ॥ ३३ ॥

También los océanos y las montañas están establecidos en esa región. Así, en esa tierra supremamente sagrada—servida y frecuentada por los devarṣi y por los pitṛs (antepasados)—todas estas realidades quedan dispuestas.

Verse 34

सर्वोपभोगसहिते वासः कस्य न रोचते । श्रेष्ठत्वं तस्य देवस्य किं चान्यदधिकं ततः ॥ ३४ ॥

¿Quién no se deleitaría en una morada provista de todo goce? Con eso solo queda establecida la supremacía de esa Deidad—¿qué podría haber más alto que ello?

Verse 35

आस्ते यत्र जगद्देवो मुक्तिदः पुरुषोत्तमः । धन्यास्ते विबुधप्रख्या ये वसंत्युत्कले नराः ॥ ३४ ॥

Allí donde mora el Señor del universo, Puruṣottama, dador de liberación, bienaventurados—en verdad semejantes a los dioses—son los hombres que habitan en Utkala.

Verse 36

तीर्थराजजले स्नात्वा पश्यंति पुरुषोत्तमम् । स्वर्गे वसंति ते मर्त्या न तु ते राजसालये ॥ ३६ ॥

Tras bañarse en las aguas de Tīrtharāja y contemplar a Puruṣottama, esos mortales moran en el cielo—y no en la morada de los reyes mundanos.

Verse 37

ये वसंत्युत्कले क्षेत्रे पुण्ये श्रीपुरुषोत्तमे । सफलं जीवितं तेषामौत्कलानां सुमेधसाम् ॥ ३७ ॥

Para los sabios de Utkala que moran en esa región santa—en la morada sagrada de Śrī Puruṣottama—su vida se vuelve verdaderamente fructífera.

Verse 38

ये पश्यंति सुताम्रौष्ठप्रसन्नायतलोचनम् । चारुभ्रूकेशमुकुटं चारुकर्णलतांचितम् ॥ ३८ ॥

Quienes contemplan a Aquel—de labios suavemente rojo-cobrizos, de ojos largos serenos y radiantes; con cejas, cabellera y corona de exquisita belleza, y orejas adornadas con graciosos pendientes—son bendecidos por esa visión auspiciosa.

Verse 39

चारुस्मितं चारुदंतं चारुकुंडलमंडितम् । सुनासं सुकपोलं च सुललाटं सुलक्षणम् ॥ ३९ ॥

Con sonrisa encantadora y dientes hermosos; adornado con graciosos pendientes; de nariz bien formada y mejillas radiantes; de frente noble y provisto de signos auspiciosos.

Verse 40

त्रैलोक्यानंदजननं कृष्णस्य मुखपंकजम् । पुरा कृतयुगे देवि शक्रतुल्यपराक्रमः ॥ ४० ॥

¡Oh Diosa! En el antiguo Kṛta Yuga hubo uno cuyo valor igualaba al de Indra, y que contempló y celebró el rostro de loto de Kṛṣṇa, fuente de dicha para los tres mundos.

Verse 41

बभूव नृपतिः श्रीमानिंद्रद्युम्न इति श्रुतः । सत्यवादी शुचिर्दक्षः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ ४१ ॥

Entonces surgió un rey glorioso, conocido con el nombre de Indradyumna: veraz, puro, diestro, y el más excelso entre todos los que empuñaban armas.

Verse 42

रूपवान्सुंभगः शूरो दाता भोक्ता प्रियंवदः । यष्टा समस्तयज्ञानां ब्रह्मण्यः सत्यसंगरः ॥ ४२ ॥

Es hermoso y auspicioso, heroico, generoso dador y gozoso disfrutador, de palabra dulce; ejecutor de todos los sacrificios, devoto de los bráhmanas y de la ley sagrada, y firme en la verdad y en la recta determinación.

Verse 43

धनुर्वेदे च वेदे च शास्त्रे च निपुणः कृती । वल्लभो नरनारीणां पौर्णमास्यां यथा शशी ॥ ४३ ॥

Diestro y consumado en el Dhanurveda, en los Vedas y en los śāstras, llega a ser amado por hombres y mujeres, como la luna en la noche de luna llena.

Verse 44

आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यो मधुरश्चंद्रमा इव । वैष्णवः सत्यसंपन्नो जितक्रोधो जितेंद्रियः ॥ ४४ ॥

El verdadero vaiṣṇava es como el Sol—difícil de mirar por su resplandor espiritual; y como la Luna—suave y dulce. Está colmado de veracidad, ha vencido la ira y ha dominado sus sentidos.

Verse 45

अध्यात्मविद्यानिरतो युयुत्सुर्धर्मतत्परः । एवं स पालयेत्पृथ्वीं राजा सर्वगुणाकरः ॥ ४५ ॥

Absorbido en el conocimiento espiritual, dispuesto a afrontar el conflicto cuando sea necesario y enteramente dedicado al dharma, así debe un rey —tesoro de todas las virtudes— proteger y gobernar la tierra.

Verse 46

तस्य बुद्धिः समुत्पन्ना विष्णोराराधनं प्रति । कथमाराधयिष्यामि देवदेवं जनार्दनम् ॥ ४६ ॥

Entonces surgió su entendimiento, volviéndose hacia la adoración de Viṣṇu: «¿Cómo he de adorar a Janārdana, el Dios de los dioses?»

Verse 47

कस्मिन्क्षेत्रेऽथवा तीर्थे नदीतीरे तथाश्रमे । एवं चिंतापरः सोऽथ निरीक्ष्य मनसा महीम् ॥ ४७ ॥

Absorto en profunda reflexión, recorrió la tierra con la mente y se preguntó: «¿A qué región sagrada (kṣetra), o a qué lugar de peregrinación (tīrtha), o a qué ribera de río, o a qué ermita (āśrama) he de ir?»

Verse 48

आलोक्य सर्वतीर्थानि यानि पापहराणि च ॥ । तानि सर्वाणि संचित्य जगाम मनसा पुनः ॥ ४८ ॥

Tras contemplar todos los tīrthas que disipan el pecado, como si los reuniera a todos en su interior, volvió una vez más únicamente por la mente.

Verse 49

विख्यातं परमं क्षेत्रं मुक्तिदं पुरुषोत्तमम् । स गत्वा नृपतिस्तत्र समृद्धबलवाहनः ॥ ४९ ॥

Aquel kṣetra supremo—célebre por doquier, dador de liberación y perteneciente a Purushottama—fue alcanzado por el rey; y al llegar allí, venía con abundantes fuerzas y vehículos.

Verse 50

अयजच्चाश्वमेधेन विधिवद्भूरिदक्षिणः । कारयित्वा महोत्सेधं प्रासादं भूरिदक्षिणम् ॥ ५० ॥

Celebró debidamente el sacrificio del Aśvamedha, otorgando abundantes dakṣiṇās; y también mandó edificar un palacio alto y magnífico, con generosas dádivas y dotaciones.

Verse 51

तत्र संकर्षणं कृष्णं सुभद्रां स्थाप्य वीर्यवान् । पंचतीर्थं च विधिवत्कृत्वा तत्र महीपतिः ॥ ५१ ॥

Allí, el rey valeroso instaló a Saṅkarṣaṇa, a Kṛṣṇa y a Subhadrā; y, tras establecer debidamente el Pañca-tīrtha conforme al rito, el señor de la tierra permaneció allí, habiendo consumado la disposición sagrada.

Verse 52

स्नानं दानं जपं होमं देवताप्रेक्षणं तथा । भक्त्या चाराध्य विधिवत्प्रत्यहं पुरुषोत्तमम् । प्रसादाद्देवदेवस्य ततो मोक्षमवाप्तवान् ॥ ५२ ॥

Practicó el baño ritual, la caridad, la recitación de mantras, las ofrendas al fuego y la reverente contemplación de la Deidad; y, adorando cada día a Puruṣottama con bhakti y conforme a los ritos debidos, por la gracia de aquel Dios de dioses alcanzó después la liberación (mokṣa).

Verse 53

मोहिन्युवाच । तस्मिन् क्षेत्रे वरे पुण्ये वैष्णवे पुरुषोत्तमे ॥ ५३ ॥

Mohinī dijo: «En aquel kṣetra excelente y sagrado—de naturaleza vaiṣṇava, consagrado a Puruṣottama, el Supremo…»

Verse 54

किं तत्र प्रतिमा पूर्वं सुस्थिता वैष्णवी प्रभो । येनासौ नृपतिस्तत्र गत्वा सबलवाहनः ॥ ५४ ॥

¡Oh Señor! ¿Qué imagen vaiṣṇava (de Viṣṇu) había sido antes bien establecida allí, por la cual aquel rey fue a ese lugar junto con su ejército y sus monturas?

Verse 55

स्थापयामास कृष्णं च रामं भद्रां शुभप्रदाम् । संशयोऽस्ति महांस्तत्र विस्मयश्च द्विजोत्तम ॥ ५५ ॥

Él instaló las imágenes de Kṛṣṇa y de Rāma, junto con Bhadrā, dadora de auspiciosidad. Pero en este asunto, oh el mejor de los dos veces nacidos, surge una gran duda y también un profundo asombro.

Verse 56

श्रोतुमिच्छामि तत्सर्वं ब्रूहि तत्कारणं च यत् । वसुरुवाच । श्रृणुष्व पूर्ववृत्तांतं कथां पापप्रणशिनीम् ॥ ५६ ॥

«Deseo oírlo todo: dímelo, y también la causa de ello.» Vasu dijo: «Escucha el relato de antaño, una historia que destruye el pecado.»

Verse 57

प्रवक्ष्यामि समासेन श्रिया पृष्टं च यत्पुरा । सुमेरोः कांचने श्रृंगे सर्वाश्चर्यसमन्विते ॥ ५७ ॥

Ahora relataré, en breve, lo que antaño preguntó Śrī (Lakṣmī) en la cumbre dorada del monte Sumeru, morada colmada de toda maravilla.

Verse 58

तत्र स्थितं जगन्नाथं जगत्स्रष्टारमव्ययम् । प्रणम्य शिरसा देवी लोकानां हितकाम्यया ॥ ५८ ॥

Allí la Diosa, deseando el bien de todos los mundos, inclinó la cabeza en reverencia ante Jagannātha—Señor del universo, creador del mundo, el imperecedero—que estaba presente.

Verse 59

पप्रच्छेदं महाप्रश्नं भूमौ स्थानमनुत्तमम् । श्रीरुवाच । ब्रूहि त्वं सर्वलोकेश संशयं मे हृदि स्थितम् ॥ ५९ ॥

Entonces formuló una gran pregunta acerca del lugar sagrado sin igual sobre la tierra. Dijo Śrī: «Oh Señor de todos los mundos, háblame: disipa la duda que mora en mi corazón».

Verse 60

मर्त्यलोके महाश्चर्ये भूमौ कर्मसुदुर्लभे । लोभमोहमहाग्राहे कामक्रोधमहार्णवे ॥ ६० ॥

En el asombroso mundo de los mortales—en esta tierra donde la recta acción es tan difícil—uno es apresado por los grandes cocodrilos de la codicia y el engaño, y arrojado al vasto océano del deseo y la ira.

Verse 61

येन मुच्येत आत्मेश दुर्गसंसारसागरात् । त्वामृते नास्ति लोकेऽस्मिन्वक्ता संशयनिर्णये ॥ ६१ ॥

Oh Señor del ser, ¿por qué medio puede uno liberarse del difícil océano del saṃsāra? Aparte de ti, en este mundo no hay quien pueda hablar y resolver las dudas de manera definitiva.

Verse 62

श्रुत्वैवं वचनं तस्या देवदेवो जनार्दनः । प्रोवाच परया प्रीत्या परं सारामृतोपमम् । सुखोपायं सुसाध्यं च निरायासं महाफलम् ॥ ६२ ॥

Al oír sus palabras, Janārdana—Dios de los dioses—habló con inmenso afecto y reveló una enseñanza suprema, semejante a la esencia del néctar: un medio dichoso, fácil de realizar, sin esfuerzo, y aun así de gran fruto.

Verse 63

श्रीभगवानुवाच । आस्ते तीर्थवरं देवि विख्यातं पुरुषोत्तमम् ॥ ६३ ॥

Dijo el Señor Bienaventurado: «Oh Diosa, existe un tīrtha excelso, célebre con el nombre de Puruṣottama».

Verse 64

न तेन सदृशं किंचित्त्रिषु लोकेषु विद्यते । कीर्तनाद्यस्य देवेशि मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ६४ ॥

Nada se le compara en los tres mundos. Oh Diosa, por el kīrtana—la glorificación—y actos afines hacia ese Señor, uno queda liberado de todos los pecados.

Verse 65

न विज्ञातो नरैः सर्वैर्न दैत्यैर्न च दानवैः । मरीच्याद्यैर्मुनिवरैर्दर्शितोऽयं वरानने ॥ ६५ ॥

Esto no es conocido por todos los hombres, ni por los Daityas ni por los Dānavas. Sólo los más excelsos sabios—Marīci y los demás—lo han revelado, oh de bello rostro.

Verse 66

दक्षिणस्योदधेस्तीरे न्यग्रोधो यत्र तिष्ठति । यस्तु कल्पे समुत्पन्ने महदुल्कानिबर्हणे ॥ ६६ ॥

En la orilla del océano del sur se alza un nyagrodha, el baniano. Es el mismo árbol que surgió en un kalpa antiguo, cuando un gran ulkā—una bola de fuego celeste—fue destruido y apagado.

Verse 67

विनाशं नैव चाभ्येति स्वयं तत्रैव संस्थितः । दृष्टमात्रे वटे तस्मिञ्छायामाश्रित्य चासकृत् ॥ ६७ ॥

Él no cae en destrucción; permanece allí mismo. Con solo ver aquel baniano, una y otra vez se acoge al amparo de su sombra.

Verse 68

ब्रह्मह्त्या प्रमुच्येत पापेष्वन्येषु का कथा । प्रदक्षिणं कृतं यैस्तु नमस्कारैस्तु जंतुभिः ॥ ६८ ॥

Aun el pecado de brahmahatyā (matar a un brāhmaṇa) se desprende de los seres que realizan pradakṣiṇā (circunvalación) junto con namaskāra (postración reverente); ¿qué decir entonces de otros pecados?

Verse 69

सर्वे विधूतपापास्ते गता वै केशवालयम् । न्यग्रोधस्योत्तरे किंचिद्दक्षिणे केशवस्य तु ॥ ६९ ॥

Todos ellos, con sus pecados lavados, fueron en verdad a Keśavālaya, la morada (templo) de Keśava, situada un poco al norte del Nyagrodha (baniano) y al sur de Keśava.

Verse 70

प्रासादे तत्र तिष्ठेत्तु पदं धर्ममयं हि तत् । प्रतिमां तत्र तां दृष्ट्वा स्वयं देवेन निर्मिताम् ॥ ७० ॥

Debe uno permanecer en aquel templo‑palacio, pues ese lugar está verdaderamente colmado de dharma. Al contemplar allí esa imagen sagrada, formada por el propio Deva, (queda uno establecido en la rectitud).

Verse 71

अनायासेन वै यांति भवनं मे ततो नराः । गच्छन्नेव तु तं दृष्ट्वा एकदा धर्मराट् स्वयम् ॥ ७१ ॥

Desde allí, en verdad, los hombres llegan a Mi morada sin esfuerzo. Una vez, mientras iba de camino, el propio Dharma‑rāja lo vio.

Verse 72

मदंतिकमनुप्राप्य प्रणम्य शिरसाब्रवीत् । नमस्ते भगवन्देव लोकनाथाय तेजसे ॥ ७२ ॥

Acercándose a mí, inclinó la cabeza en reverencia y dijo: «¡Salve a Ti, oh Bhagavān, Deva bendito—Señor de los mundos, resplandeciente en gloria!»

Verse 73

क्षीरोदवासिनं देवं शेषभोगोरुशायिनम् । वरं वरेण्यं वरदं कर्तारं ह्यक्षयं प्रभुम् ॥ ७३ ॥

Yo adoro a aquel Señor divino que mora en el Océano de Leche y reposa sobre las vastas espiras de Śeṣa; el supremo, el más digno de elección, dador de dones, verdadero Creador—el Soberano imperecedero, el Prabhu eterno.

Verse 74

विश्वेश्वरमजं विष्णुं सर्वज्ञमपराजितम् । नीलोत्पलदलश्यामं पुंडरीकनिभेक्षणम् ॥ ७४ ॥

Me inclino ante Viṣṇu—Señor del universo, no nacido, omnisciente e invencible—oscuro como el pétalo del loto azul y de ojos de loto.

Verse 75

सर्वंगं निर्गुणं शांतं जगद्वातारमव्ययम् । सर्वलोकविधातारं लोकनाथं सुखावहम् ॥ ७५ ॥

Él lo penetra todo, está más allá de las guṇas y es sereno; el sustentador imperecedero del universo. Él ordena todos los mundos, es el Señor de los mundos y concede la dicha verdadera.

Verse 76

पुराणपुरुषं वेद्यं व्यक्ताव्यक्तं सनातनम् । पुरा पुराणं स्रष्टारं लोकतीर्थँ जगद्गुरुम् ॥ ७६ ॥

Reconoce al Puruṣa eterno de los Purāṇas—manifiesto y no manifiesto a la vez—el Antiguo entre los antiguos: el Creador, el tīrtha sagrado de todos los mundos y el Gurú del universo.

Verse 77

श्रीवत्सवक्षसा युक्तं वनमाला विभूषितम् । पीतवस्त्रं चतुर्बाहुं शंखचक्रगदाधरम् ॥ ७७ ॥

Con la marca de Śrīvatsa en el pecho, adornado con la guirnalda del bosque, vestido de amarillo, de cuatro brazos, portando la caracola, el disco y la maza.

Verse 78

हारकेयूरसंयुक्तं मुकुटांगदधारिणम् । सर्वलक्षणसंयुक्तं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् ॥ ७८ ॥

Adornado con collares y brazaletes, llevando corona y ornamentos en los brazos; dotado de todos los signos auspiciosos, y sin embargo trascendiendo todas las facultades sensoriales.

Verse 79

कूटस्थमचलं सूक्ष्मं ज्योतीरूपं सनातनम् । भावाभावविनिर्मुक्तं व्यापिनं प्रकृतेः परम् ॥ ७९ ॥

Él es el Kūṭastha, inmutable e inmóvil, sutil, Luz eterna; libre del ser y del no-ser, omnipenetrante y más allá de Prakṛti (la naturaleza material).

Verse 80

तं नमस्ये जगन्नाथमीश्वरं सुखदं प्रभुम् । इत्येवं धर्मराजस्तु पुरा न्यग्रोधसन्निधौ ॥ ८० ॥

«Me postro ante Él: Jagannātha, el Señor del universo; Īśvara, el Soberano; dador de dicha, el Supremo Amo». Así habló antaño Dharmarāja en presencia del sagrado nyagrodha (banyán).

Verse 81

स्तुत्वा नानाविधैः स्तोत्रैः प्रणाममकरोत्तदा । तं दृष्ट्वा च महाभागे प्रणतं प्राञ्जलिं स्थितम् ॥ ८१ ॥

Tras alabar con himnos de muchas clases, entonces ofreció su postración. Y al ver a aquel noble bienaventurado de pie—inclinado, con las manos juntas en reverencia—(el otro respondió como correspondía).

Verse 82

स्तोत्रस्य कारणं देवि पृष्टवानहमन्तकम् । वैवस्वत महाबाहो सर्वदेवमयो ह्यसि ॥ ८२ ॥

Oh Diosa, pregunté a Antaka (Yama) la causa de este himno. Oh Vaivasvata, de brazos poderosos: en verdad estás constituido por todos los dioses.

Verse 83

किमर्थं स्तुतवानित्थं संक्षेपाद् ब्रूहि तन्मम ॥ ८३ ॥

¿Con qué propósito ofreciste alabanza de este modo? Dímelo, brevemente.

Verse 84

यम उवाच । अस्मिन्नायतने पुण्ये विख्याते पुरुषोत्तमे । इंद्रिनीलमयी सृष्टा प्रतिमा सार्वकामिकी ॥ ८४ ॥

Yama dijo: En este santuario sagrado, célebre como Puruṣottama, fue labrada una imagen hecha de indranīla (zafiro azul), un ídolo que concede el cumplimiento de todos los deseos.

Verse 85

तां दृष्ट्वा पुंडरीकाक्ष भावेनैकेन श्रद्धया । श्वेताख्यं भुवनं यांति निष्कामाश्चैव मानवाः ॥ ८५ ॥

Oh Señor de ojos de loto, con sólo contemplarla con devoción unánime y fe, los hombres libres de deseo alcanzan en verdad el mundo llamado Śveta.

Verse 86

अतश्चैवं न शक्नोमि व्यापारमरिसूदन । प्रसीदं त्वं महादेव संहर प्रतिमां विभो ॥ ८६ ॥

Por ello, oh destructor de enemigos, no puedo llevar a cabo esta empresa de este modo. Sé propicio, oh Mahādeva—oh Señor omnipenetrante—retira de nuevo esta forma de ídolo, oh Vibhu.

Verse 87

श्रुत्वा वैवस्वतस्यैतद्वाक्यं तमहमुक्तवान् । यमैतां गोपयिष्यामि सिकताभिः समंततः ॥ ८७ ॥

Al oír estas palabras de Vaivasvata (Yama), le respondí: «Oh Yama, ocultaré este asunto por todos los lados con arena».

Verse 88

ततः सा प्रतिमा देवि वल्लीभिर्गोपिता तथा । यथा तत्र न पश्यंति मनुजाः स्वर्गकांक्षिणः ॥ ८८ ॥

Entonces, oh Diosa, aquella imagen sagrada fue ocultada por enredaderas, de modo que los hombres que anhelaban el cielo no podían verla allí.

Verse 89

प्रच्छाद्य वल्लिकैर्देवि जातरूपपरिच्छदैः । यमं प्रस्थापयामास तां पुरीं दक्षिणां दिशम् ॥ ८९ ॥

Oh Diosa, tras cubrirlo con enredaderas y con ornamentos y atavíos de oro, ella despachó a Yama hacia aquella ciudad en la dirección del sur.

Verse 90

गुप्तायां प्रतिमायां तु इन्द्रनीलस्य वै तदा । तस्मिन्क्षेत्रवरे पुण्ये विख्याते पुरुषोत्तमे ॥ ९० ॥

En aquel tiempo, en el kṣetra excelso y santísimo, célebre como Puruṣottama, había una imagen de Indranīla mantenida en secreto, oculta.

Verse 91

यत्कृतं तत्र वृत्तान्ते देवदेवो जनार्दनः । तत्सर्वं कथयामास स तस्मै भगवान्पुरा ॥ ९१ ॥

En aquel episodio, todo cuanto el Deva de los devas, Janārdana (Viṣṇu), había hecho, Bhagavān se lo narró por completo a él en tiempos antiguos.

Verse 92

इंद्रद्युम्नस्य गमनं क्षेत्रसंदर्शनं तथा । क्षेत्रस्य वर्णनं चैव व्युष्टिं तस्य च मोहिनि ॥ ९२ ॥

Oh hechicera, aquí se narra el viaje del rey Indradyumna—su contemplación del kṣetra sagrado—junto con la descripción de ese lugar santo, y también el alba que allí se manifestó para él.

Verse 93

दर्शनं बलदेवस्य कृष्णस्य च विशेषतः । सुभद्रायाश्च तत्रैव माहात्म्यं चैव सर्वशः ॥ ९३ ॥

En ese lugar sagrado se halla el auspicioso darśana de Baladeva—y, de modo especial, de Kṛṣṇa—junto con el de Subhadrā; y la grandeza (māhātmya) de todo ello se proclama por completo.

Verse 94

दर्शनं नरसिंहस्य व्युष्टिसंकीर्तनं तथा । अनंतवासुदेवस्य दर्शनं गुणकीर्तनम् ॥ ९४ ॥

El auspicioso darśana de Narasiṃha, y asimismo el saṅkīrtana al despuntar el día; y el darśana de Ananta-Vāsudeva, junto con el kīrtana que canta Sus virtudes: todo ello son observancias devocionales meritorias.

Verse 95

श्वेतमाधवमाहात्म्यं स्वर्गद्वारस्य वर्णनम् । उदधेर्दर्शनं चैव स्नानं तर्पणमेव च ॥ ९५ ॥

Este pasaje expone la grandeza de Śveta-Mādhava, la descripción del lugar sagrado llamado Svargadvāra, y también la visión del océano—junto con el baño ritual y la ofrenda de libaciones (tarpaṇa).

Verse 96

समुद्रस्नानमाहात्म्यमिंद्रद्युम्नस्य चापि वै । पंचतीर्थफलं चैव महाज्यैष्ठ्यां तथैव च ॥ ९६ ॥

«Se describirá la grandeza del baño en el océano y también la historia del rey Indradyumna; asimismo el fruto espiritual de los cinco tīrtha (pañca-tīrtha) y, del mismo modo, el de la gran Jyaiṣṭhī.»

Verse 97

स्नानं कृष्णस्य हलिनः सर्वयात्राफलं तथा । वर्णनं विष्णुलोकस्य क्षेत्रस्य च पुनः स्वयम् । पूर्वं कथितवांस्तथ्यं तस्यै स पुरुषोत्तमः ॥ ९७ ॥

Entonces el Ser Supremo (Puruṣottama) le volvió a revelar personalmente el relato veraz: el baño sagrado de Kṛṣṇa y de Halin (Balarāma), el mérito equivalente al fruto de todas las peregrinaciones, y la descripción de la región santa llamada Viṣṇuloka.

Verse 98

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे पुरुषोत्तममाहात्म्ये द्विपंचाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५२ ॥

Así concluye el capítulo quincuagésimo segundo, titulado «La grandeza de Puruṣottama», dentro del diálogo entre Vasu y Mohinī, en el Uttara-bhāga del Śrī Bṛhannāradīya Purāṇa.