Adhyaya 8: Harishchandra’s Trial: Truth, the Sale of Family, and Bondage to a Chandala

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे द्रौपदेयोत्पत्तिर्नाम सप्तमोऽध्यायः । अष्टमोऽध्यायः । जैमिनिरुवाच । भवद्भिरिदमाख्यातं यथाप्रश्नमनुक्रमात् । महत् कौतूहलं मेऽस्ति हरिश्चन्द्रकथां प्रति ॥

Así, en el venerable Mārkaṇḍeya Purāṇa, concluye el séptimo capítulo llamado “El nacimiento de Draupadeya”. Ahora comienza el octavo capítulo. Dijo Jaimini: «Me lo has relatado en el debido orden, exactamente conforme a mis preguntas. Sin embargo, en mí permanece una gran curiosidad acerca de la historia de Hariścandra».

Verse 2

अहो महात्मना तेन प्राप्तं कृच्छ्रमनुत्तमम् । कच्चित् सुखमनुप्राप्तं तादृगेव द्विजोत्तमाः ॥

¡Ah! Aquel magnánimo ha soportado una adversidad sin igual. Oh el mejor de los nacidos dos veces, ¿ha alcanzado ya la dicha—la misma que le corresponde—o no?

Verse 3

पक्षिण ऊचुः विश्वामित्रवचः श्रुत्वा स राजा प्रययौ शनैः । शैव्यानुगतो दुःखी भार्यया बलपुत्रया ॥

Dijeron las aves: Tras oír las palabras de Viśvāmitra, aquel rey partió lentamente. Siguió a Śaivyā, afligido por la pena, acompañado de su esposa y de su hijo pequeño.

Verse 4

स गत्वा वसुधापालो दिव्यां वाराणसीं पुरीम् । नैषा मनुष्यभोग्येति शूलपाणेः परिग्रहः ॥

Al llegar a la ciudad divina de Vārāṇasī, aquel soberano de la tierra comprendió: «Este no es un lugar destinado al deleite humano; es posesión de Śūlapāṇi (Śiva, el portador del tridente)».

Verse 5

जगाम पद्भ्यां दुःखार्तः सह पत्न्यानुकूलया । पुरीप्रवेशे ददृशे विश्वामित्रमुपस्थितम् ॥

Afligido por la pena, prosiguió a pie, acompañado de su esposa devota. A la entrada de la ciudad vio a Viśvāmitra de pie allí.

Verse 6

तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं विनयावनतोऽभवत् । प्राह चैवाञ्जलिं कृत्वा हरिश्चन्द्रो महामुनिम् ॥

Al ver llegar al gran sabio, Hariścandra se inclinó con humildad; y, juntando las palmas en señal de reverencia, se dirigió al mahāmuni.

Verse 7

इमे प्राणाः सुतश्चायमियं पत्नी मुने मम । येन ते कृत्यमस्त्याशु तद्गृहाणार्घ्यमुत्तमम् ॥

«Estos son mis propios alientos vitales; este es mi hijo, y esta mi esposa, oh sabio. Sea cual sea la tarea que tengas, acepta pronto este excelente arghya (ofrenda de honor)».

Verse 8

यद्वान्यत् कार्यमस्माभिस्तदनुज्ञातुमर्हसि ।

Si hay alguna otra tarea que debamos realizar, dígnate complacerte en permitirla y autorizarla.

Verse 9

विश्वामित्र उवाच । पूर्णः स मासो राजर्षे दीयतां मम दक्षिणा । राजसूयनिमित्तं हि स्मर्यते स्ववचो यदि ॥

Viśvāmitra dijo: «Oh sabio real, ese mes ya se ha cumplido; entréguese mi honorario sacerdotal (dakṣiṇā). Pues se recuerda que, a causa del Rājasūya, corresponde un don—si en verdad tienes presente tu propia palabra».

Verse 10

हरिश्चन्द्र उवाच ब्राह्मन्नद्यैव सम्पूर्णो मासोऽम्लानतपोधन । तिष्ठत्येतद् दानार्धं यत्तत् प्रतीक्षस्व माचिरम् ॥

Hariścandra dijo: «Oh brāhmaṇa, hoy mismo se ha cumplido por entero un mes, oh tú cuya riqueza es una austeridad inagotable. Este asunto queda por la dádiva; por tanto, espera por ello—no esperes mucho».

Verse 11

विश्वामित्र उवाच एवमस्तु महाराज आगमिष्याम्यहं पुनः । शापं तव प्रदास्यामि न चेदद्य प्रदास्यसि ॥

Viśvāmitra dijo: «Así sea, oh gran rey. Volveré de nuevo. Si no lo concedes hoy, te impondré una maldición».

Verse 12

पक्षिण ऊचुः इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रो राजा चाचिन्तयत् तदा । कथमस्मै प्रदास्यामि दक्षिणां या प्रतिश्रुता ॥

Dijeron las aves: Habiendo hablado así, el brāhmaṇa se marchó. Entonces el rey reflexionó: «¿Cómo he de darle la dakṣiṇā, la retribución sacerdotal que le prometí?»

Verse 13

कुतः पुष्टानि मित्राणि कुतोऽर्थः साम्प्रतं मम । प्रतिग्रहः प्रदुष्टो मे नाहं यायामधः कथम् ॥

«¿De dónde, ahora, he de sostener a mis amigos, y de dónde vendrá para mí la riqueza en este momento? Mi aceptación de dádivas se ha manchado—¿cómo no he de caer en la ruina?»

Verse 14

किमु प्राणान् विमुञ्चामि कां दिशं याम्यकिञ्चनः । यदि नाशं गमिष्यामि अप्रदाय प्रतिश्रुतम् ॥

«¿He de renunciar entonces a mi vida? ¿O, quedando totalmente despojado, hacia qué rumbo iré? Si estoy destinado a la ruina, que no sea antes de cumplir lo que he prometido.»

Verse 15

ब्रह्मस्वहृत्कृमिः पापो भविष्याम्यधमाधमः । अथवा प्रेष्यतां यास्ये वरमेवात्मविक्रयः ॥

«Me convertiré en un gusano pecador—ladrón de los bienes de un brahmán—el más vil entre los viles. O, si no, caeré en servidumbre; en verdad, venderse a uno mismo (como esclavo) es mejor que eso.»

Verse 16

पक्षिण ऊचुः राजानं व्याकुलं दीनं चिन्तयानमधोमुखम् । प्रत्युवाच तदा पत्नी बाष्पगद्गदयाि गिरा ॥

Dijeron las aves: Entonces el rey—agitado, abatido y caviloso, con el rostro inclinado—fue respondido por su esposa; sus palabras, ahogadas y temblorosas, estaban llenas de lágrimas.

Verse 17

त्यज चिन्तां महाराज स्वसत्यमनुपालय । श्मशानवद् वर्जनीयो नरः सत्यबहिष्कृतः ॥

Abandona la ansiedad, oh gran rey; mantén tu propia verdad. Al hombre expulsado de la verdad se le debe evitar—como a un campo de cremación.

Verse 18

नातः परतरं धर्मं वदन्ति पुरुषस्य तु । यादृशं पुरुषव्याघ्र स्वसत्यपरिपालनम् ॥

Declaran que, para un hombre, no hay dharma más alto que éste: guardar y proteger la propia verdad (la palabra empeñada), oh tigre entre los hombres.

Verse 19

अग्निहोत्रमधीतं वा दानाद्याश्चाखिलाः क्रियाः । भजन्ते तस्य वैफल्यम् यस्य वाक्यमकारणम् ॥

Sea el sacrificio Agnihotra, el estudio de los Vedas o todos los actos que comienzan con la caridad: todo ello se vuelve estéril para quien habla sin causa (sin propósito, sin fundamento).

Verse 20

सत्यमत्यन्तमुदितं धर्मशास्त्रेषु धीमताम् । तारणायानृतं तद्वत् पातनायाकृतात्मनाम् ॥

En los Dharma-śāstra, los sabios han ensalzado la verdad como supremamente beneficiosa. Asimismo, se dice que la falsedad salva del peligro al inestable, pero provoca la caída de quienes carecen de disciplina interior (no están formados moralmente).

Verse 21

सप्ताश्वमेधानाहृत्य राजसूयं च पार्थिवः । कृतिर्नाम च्युतः स्वर्गादसत्यवचनात् सकृत् ॥

Un rey, habiendo realizado siete sacrificios Aśvamedha y también el Rājasūya, vio caer del cielo a un hombre llamado Kṛti, por haber pronunciado una sola falsedad.

Verse 22

राजन् जातमपत्यं मे इत्युक्त्वा प्ररुरोद ह । बाष्पाम्बुप्लुतनेत्रान्तामुवाचेदं महीपतिः ॥

Diciendo: «Oh Rey, me ha nacido un hijo», rompió en llanto. Entonces el soberano le dirigió estas palabras, a ella, cuyos ojos estaban llenos y desbordaban de lágrimas.

Verse 23

हरिश्चन्द्र उवाच विमुञ्च भद्रे सन्तापमयं तिष्ठति बालकः । उच्यतां वक्तुकामासि यद्वा त्वं गजगामिनि ॥

Dijo Harīścandra: «Oh señora auspiciosa, abandona tu pena; el niño está aquí, abatido por la aflicción. Di lo que deseas decir—oh tú, de andar semejante al del elefante».

Verse 24

पत्नी उवाच राजन् जातम् अपत्यं मे सतां पुत्रफलाः स्त्रियः । स मां प्रदाय वित्तेन देहि विप्राय दक्षिणाम् ॥

La esposa dijo: «Oh rey, me ha nacido un hijo. Para los virtuosos, las mujeres alcanzan el fruto de (tener) un hijo varón. Por ello, después de proveerme con riquezas, entrega a un brahmán sacerdote la debida remuneración sacrificial (dakṣiṇā).»

Verse 25

पक्षिण ऊचुः एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ययौ मोहं महीपतिः । प्रतिलभ्य च संज्ञां स विललापातिदुःखितः ॥

Las aves dijeron: Al oír esas palabras, el rey cayó en el extravío. Y cuando recobró el sentido, se lamentó, abrumado por un dolor intensísimo.

Verse 26

महद्दुःखमिदं भद्रे यत् त्वमेवं ब्रवीषि माम् । किं तव स्मितसंलापा मम पापस्य विस्मृताः ॥

«Oh señora auspiciosa, es un gran dolor que me hables de este modo. ¿Acaso tus palabras sonrientes y tu conversación suave han olvidado mi pecado (mi falta)?»

Verse 27

हा हा कथं त्वया शक्यं वक्तुमेतत् शुचिस्मिते । दुर्वाच्यमेतद्वचनं कर्तुं शक्नोम्यहं कथम् ॥

«¡Ay, ay! ¿Cómo puedes decir esto, oh tú de sonrisa pura? Es una expresión dura e impropia; ¿cómo podría yo obligarme a pronunciar tales palabras?»

Verse 28

इत्युक्त्वा स नरश्रेष्ठो धिग्धिगित्यसकृद्ब्रुवन् । निपपात महीपृष्ठे मूर्च्छयाभिपरिप्लुतः ॥

Habiendo hablado así, aquel varón preeminente, exclamando una y otra vez: «¡Vergüenza! ¡Vergüenza!», cayó sobre la faz de la tierra, vencido e inundado por el desmayo.

Verse 29

शयानं भुवि तं दृष्ट्वा हरिश्चन्द्रं महीपतिम् । उवाचेदं सकरुणं राजपत्नी सुदुःखिता ॥

Al ver al rey Hariścandra tendido en el suelo, la reina—profundamente afligida—pronunció estas palabras con compasión.

Verse 30

पत्नी उवाच । हा महाराज कस्येदमपध्यानमुपस्थितम् । यत् त्वं निपतितो भूमौ राङ्कवास्तरणोचितः ॥

Dijo la esposa: «¡Ay, oh gran rey! ¿Qué infortunio o influencia funesta ha caído sobre ti, para que tú—digno de manta y lecho—hayas caído sobre la tierra desnuda?»

Verse 31

येन कोट्यग्रगोवित्तं विप्राणामपवर्जितम् । स एष पृथिवीनाथो भूमौ स्वपिति मे पतिः ॥

Aquel que otorgó a los brahmanes riquezas en forma de innumerables vacas y tesoros—ese mismo señor de la tierra, mi esposo—ahora yace dormido sobre el suelo.

Verse 32

हा कष्टं किं तवानॆन कृतं देव! महीक्षिताः | यदिन्द्रोपेन्द्रतुल्योऽयं नीतः प्रस्वापनीं दशाम् ||

«¡Ay, qué dura aflicción! Oh Señor, ¿qué te han hecho estos gobernantes de la tierra, para que tú—igual a Indra y a Upendra—hayas sido llevado a este estado de sueño profundo?»

Verse 33

इत्युक्त्वा सापि सुश्रोणी मूर्च्छिता निपपात ह । भर्तृदुःखमहाभारेणासह्येन निपीडिता ॥

Habiendo hablado así, aquella dama de hermosas caderas, vencida por el duelo, se desvaneció y cayó al suelo, abatida por la insoportable y pesada carga de la pena por su esposo.

Verse 34

तौ तथा पतितौ भूमावनाथौ पितरौ शिशुः । दृष्ट्वात्यन्तं क्षुधाविष्टः प्राह वाक्यं सुदुःखितः ॥

Al ver a sus padres tendidos así en el suelo, desvalidos, el niño—vencido por un hambre intensa—pronunció una frase, hondamente afligido.

Verse 35

तात तात ! ददस्वान्नमम्बाम्ब ! भोजनं दद / क्षुन्मे बलवती जाता जिह्वाग्रं शुष्यते तथा ॥

«¡Padre, padre! Dadme comida; ¡madre, madre! Dadme algo que comer. Mi hambre se ha vuelto muy fuerte, y también se me está secando la punta de la lengua.»

Verse 36

पक्षिण ऊचुः । एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो विश्वामित्रो महातपाः । दृष्ट्वा तु तं हरिश्चन्द्रं पतितं भुवि मूर्च्छितम् ॥

Dijeron las aves: Entretanto llegó el gran asceta Viśvāmitra. Al ver al rey Hariścandra caído en tierra e inconsciente,

Verse 37

स वारिणा समभ्युक्ष्य राजानमिदमब्रवीत् । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र तां ददस्वेष्टदक्षिणाम् ॥

Tras rociar al rey con agua, dijo: «Levántate, levántate, oh señor de los reyes; concédele la dakṣiṇā deseada (la ofrenda o don sacrificial).»

Verse 38

ऋणं धारयतो दुःखमह्न्यहनि वर्धन्ते । आप्याय्यमानः स तदा हिमशीतन वारिणा ॥

Para quien carga una deuda no saldada, el sufrimiento crece día tras día. Aunque se le mantenga con sustento, en ese tiempo es como si lo sostuviera un agua helada, fría como el hielo.

Verse 39

अवाप्य चेतनां राजा विश्वामित्रमवेक्ष्य च । पुनर्मोहं समापेदे स च क्रोधं ययौ मुनिः ॥

Al recobrar el sentido, el rey miró a Viśvāmitra; de nuevo cayó en el engaño, y aquel sabio, por su parte, se encendió en ira.

Verse 40

स समाश्वास्य राजानं वाक्यमाह द्विजोत्तमः । दीयतां दक्षिणा सा मे यदि धर्ममवेक्षसे ॥

Habiendo así consolado al rey, el más eminente de los dos veces nacidos dijo: «Si tienes consideración por el dharma, entrégame esa dakṣiṇā, el honorario ritual».

Verse 41

सत्येनार्कः प्रतपति सत्ये तिष्ठति मेदिनी । सत्यं चोक्तं परो धर्मः स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः ॥

Por la verdad el Sol otorga calor y luz; sobre la verdad la Tierra se mantiene firme. La verdad es proclamada como el dharma supremo, y el mismo cielo está establecido sobre la verdad.

Verse 42

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥

Mil sacrificios Aśvamedha y la Verdad fueron puestos en una balanza; en verdad, la Verdad pesa más que mil Aśvamedhas.

Verse 43

अथवा किं ममैतेन साम्ना प्रोक्तेन कारणम् । अनार्ये पापसङ्कल्पे क्रूरे चानृतवादिनि ॥

«Si no, ¿qué propósito me sirve hablarte con palabras conciliadoras? Eres vil, inclinado a designios pecaminosos, cruel y hablador de falsedad».

Verse 44

त्वयि राज्ञि प्रभवति सद्भावः श्रूयतामयम् । अद्य मे दक्षिणां राजन् न दास्यति भवान् यदि ॥

«Oh rey, en ti prevalece la recta intención—escucha esto. Si hoy no me entregas mi dakṣiṇā, la ofrenda debida al sacerdote, oh rey…»

Verse 45

अस्ताचलं प्रयातेर्'के शप्स्यामि त्वां ततो ध्रुवम् । इत्युक्त्वा स ययौ विप्रो राजा चासीद्भयातुरः ॥

«Cuando el sol se haya ido a la montaña occidental (al ocaso), entonces ciertamente te maldeciré.» Dicho esto, el brahmán se marchó; y el rey quedó afligido por el temor.

Verse 46

काण्डिग्भूतोऽधमो निःस्वो नृशंसधनिनार्दितः । भार्यास्य भूयः प्राहेदं क्रियतां वचनं मम ॥

«Reducido a un estado miserable—vil y desposeído—y atormentado por un rico cruel, la esposa de aquel hombre volvió a decir: “Que se cumplan mis palabras”.»

Verse 47

मा शापानलनिर्दग्धः पञ्चत्वमुपयास्यसि । स तथा चोद्यमा‍नस्तु राजा पत्न्या पुनः पुनः ॥

«¡No lo hagas! Quemado por el fuego de la maldición, hallarás la destrucción (serás reducido a los cinco elementos).» Aunque su esposa le amonestaba una y otra vez, el rey, sin embargo, continuó.

Verse 49

प्राह भद्रे करोम्येष विक्रयं तव निर्घृणः । नृशंसैरपि यत् कर्तुं न शक्यं तत् करोम्यहम् ॥ यदि मे शक्यते वाणी वक्तुमीदृक् सुदुर्वचः । एवमुक्त्वा ततो भार्यां गत्वा नागरमातुरः । बाष्पापिहितकण्ठाक्षस्ततो वचनमब्रवीत् ॥

Él dijo: «Oh buena señora, yo—sin piedad—voy a venderte. Hago lo que ni siquiera los hombres crueles se atreven a hacer. Si mi voz es siquiera capaz de pronunciar palabras tan ásperas…». Dicho esto, fue luego a su esposa; afligido, con la garganta y los ojos ahogados en lágrimas, habló de nuevo.

Verse 50

राजोवाच भो भो नागरिकाḥ सर्वे शृणुध्वं वचनं मम । किं मां पृच्छथ कस्त्वं भो नृशंसोऽहममानुषः ॥

El rey dijo: «¡Ho! ¡Ho! Vosotros, habitantes de la ciudad, escuchad mis palabras. ¿Por qué me preguntáis: “¿Quién eres?”? Soy un cruel; no soy en absoluto un (verdadero) hombre».

Verse 51

राक्षसो वातिकठिनस्ततः पापतरोऽपि वा । विक्रेतुं दयितां प्राप्तो यो न प्राणांस्त्यजाम्यहम् ॥

«Aunque alguien sea un rākṣasa—duro como el viento—y aún más pecador; con todo, si ha llegado al extremo de vender a su amada, yo no entregaré mi vida (mi aliento vital), no cederé».

Verse 52

यदि वः कस्यचित् कार्यं दास्या प्राणेष्टया मम । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत् सन्धारयाम्यहम् ॥

Si alguno de vosotros tiene algún asunto que tratar con mi querida sierva, que lo diga pronto, mientras aún la retengo.

Verse 53

पक्षिण ऊचुः अथ वृद्धो द्विजः कश्चिदागत्याह नराधिपम् । समर्पयस्व मे दासीमहम् क्रेता धनप्रदः ॥

Dijeron las aves: Entonces llegó cierto brāhmaṇa anciano y dijo al rey: «Entrégame a la sirvienta; yo soy el comprador y pagaré el dinero».

Verse 54

अस्ति मे वित्तमस्तोके सुकुमारी च मे प्रिया । गृहकर्म न शक्नोति कर्तुमस्मात् प्रयच्छ मे ॥

«Poseo abundante riqueza y también a mi amada esposa, joven y delicada. Ella no puede cumplir los deberes del hogar; por ello, concédeme ayuda para salir de esta necesidad».

Verse 55

कर्मण्यता-वयो-रूप-शीलानां तव योषितः । अनुरूपमिदं वित्तं गृहाणार्पय मेऽबलाम् ॥

«¡Oh Señora! Para tus mujeres, dotadas de destreza en el trabajo, juventud, belleza y buena conducta, acepta esta riqueza que les conviene. Te ofrezco a mi hija doncella.»

Verse 56

एवमुक्तस्य विप्रेण हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः । व्यदीर्यत मनो दुःखान्न चैनं किञ्चिदब्रवीत् ॥

Cuando el brahmán hubo hablado así, la mente del rey Hariśchandra quedó desgarrada por el dolor; sin embargo, no le dijo absolutamente nada.

Verse 57

ततः स विप्रो नृपतेर्वल्कलान्ते दृढं धनम् । बद्ध्वा केशेष्वथादाय नृपपत्नीमकर्षयत् ॥

Entonces aquel brahmán, tras atar firmemente la riqueza del rey en el borde de una vestidura de corteza, y asiendo a la esposa del rey por el cabello, la arrastró lejos.

Verse 58

रुरोद रोहिताश्वोऽपि दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । हस्तेन वस्त्रमाकर्षन् काकपक्षधरः शिशुः ॥

Rohitāśva también rompió a llorar al ver a su madre arrastrada; el niño, con el cabello peinado al estilo de “alas de cuervo”, tiró con la mano de su vestidura.

Verse 59

राजपत्नी उवाच । मुञ्चार्य मुञ्च तावन्मां यावत्पश्याम्यहं शिशुम् । दुर्लभं दर्शनं तात पुनरस्य भविष्यति ॥

La reina dijo: «Libérame, venerable señor—libérame al menos hasta que pueda ver al niño. Pues, amado, volver a contemplarlo será difícil de conseguir».

Verse 60

पश्यैहि वत्स मामेवं मातरं दास्यतां गताम् । मां मा स्प्रार्क्षो राजपुत्र ! अस्पृश्याहं तवाधुना ॥

«Mira, hijo querido, mírame a mí—tu madre—reducida a la condición de una sirvienta. No me toques, oh príncipe; pues ahora soy intocable para ti.»

Verse 61

ततः स बालः सहसा दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । समभ्यधावदम्बेति रुदन् सास्त्राविलेक्षणः ॥

Entonces el niño, al ver de pronto que arrastraban a su madre, corrió llorando: «¡Ambā! (¡Madre!)», con el rostro desfigurado y empañado por las lágrimas que corrían.

Verse 62

तमागतं द्विजः क्रोधाद्वालमभ्याहनत् पदाः । वदंस्तथापि सोऽम्बेति नैवामुञ्चत मातरम् ॥

Cuando llegó el brāhmaṇa, airado golpeó al niño con el pie. Pero el niño seguía llorando: «¡Madre!», y no soltaba a su madre.

Verse 63

राजपत्नी उवाच । प्रसादं कुरु मे नाथ क्रीणीष्वेमं च बालकम् । क्रीतापि नाहं भवतो विनैनं कार्यसाधिकाः ॥

La reina dijo: «Muéstrame favor, mi señor—compra también a este niño. Aunque yo sea comprada, sin él no puedo servir para cumplir tus propósitos.»

Verse 64

इत्थं ममाल्पभाग्यायाः प्रसादसुमुखो भव । मां संयोजय बालेन वत्सेनेव पयस्विनीम् ॥

«Así pues, sé compasivo y benévolo conmigo, mujer de escasa fortuna. Reúneme con mi hijo, como la vaca que da leche se une a su ternero».

Verse 65

ब्राह्मण उवाच गृह्यतां वित्तमेतत् ते दीयतां बालको मम । स्त्रीपुंसोर्धर्मशास्त्रज्ञैः कृतमेव हि वेतनम् । शतं सहस्रं लक्षं च कोटिमूल्यं तथा परैः ॥

Dijo el brāhmaṇa: «Acepta esta riqueza; que me sea devuelto mi muchacho. Pues en los asuntos de mujer y varón, quienes conocen los Dharmaśāstras han fijado ciertamente un “salario/tasa” como arreglo lícito. Unos lo establecen en cien, otros en mil, en un lakh, y otros incluso en el valor de un crore».

Verse 66

पक्षिण ऊचुः तथैव तस्य तद्वित्तं बद्ध्वोत्तरपटे ततः । प्रगृह्य बालकं मात्रा सहैकस्थमबन्धयत् ॥

Dijeron las aves: «Del mismo modo, tras atar su riqueza en un paño superior, y tomando al niño junto con su madre, los ató a ambos en un mismo lugar».

Verse 67

नीयमानौ तु तौ दृष्ट्वा भार्यापुत्रौ स पार्थिवः । विललाप सुदुःखार्तो निःश्वस्योष्णं पुनः पुनः ॥

Pero cuando el rey vio a los dos —a su esposa y a su hijo— ser llevados, lanzó lamentos, abatido por un dolor intenso, y una y otra vez exhaló ardientes suspiros.

Verse 68

यां न वायुर्न चादित्यो नेन्दुर्न च पृथग्जनः । दृष्टवन्तः पुरा पत्नीं सेयं दासीत्वमागता ॥

Aquella a quien ni el Viento, ni el Sol, ni la Luna —ni la gente común— habían visto antes como esposa: esa misma ha llegado ahora a la condición de esclava.

Verse 69

सूर्यवंशप्रसूतो 'यं सुकुमारकराङ्गुलिः । सम्प्राप्तो विक्रयं बालो धिङ्मामस्तु सुदुर्मतिम् ॥

«Este niño—nacido en la dinastía Solar, de manos y dedos aún tiernos—ha venido para ser vendido. ¡Vergüenza para mí, de entendimiento pervertido!»

Verse 70

हा प्रिये! हा शिशो! नत्स! ममानार्यस्य दुर्नयैः । दैवाधीनां दशां प्राप्तो न मृतोऽस्मि तथापि धिक् ॥

«¡Ay, amada mía! ¡Ay, hijo mío! ¡Ay, Natsa! Por mi conducta malvada—yo, hombre vil—he caído en una condición dependiente del destino. Y, sin embargo, no he muerto; aun así, ¡vergüenza para mí!»

Verse 71

पक्षिण ऊचुः एवम् विलपतो राज्ञः स विप्रोऽन्तरधीयत । वृक्षगेहादिभिस्तुङ्गैस्तावादाय त्वरान्वितः ॥

Dijeron las aves: Mientras el rey se lamentaba así, aquel brahmán desapareció de la vista. Luego, tomando con presteza a los dos, se apresuró hacia lugares elevados—casas en los árboles y otros refugios altos.

Verse 72

विश्वामित्रस्ततः प्राप्तो नृपं वित्तमयाचत । तस्मै समर्पयामास हरिश्चन्द्रोऽपि तद्धनम् ॥

Entonces llegó Viśvāmitra y pidió riquezas al rey; y Hariścandra también le entregó esas riquezas.

Verse 73

तद्वित्तं स्तोकमालोक्य दारविक्रयसम्भवम् । शोकाभिभूतं राजानं कुपितः कौशिकोऽब्रवीत् ॥

Al ver que su riqueza era exigua y provenía de vender leña, y al ver al rey abrumado por el dolor, Kauśika—airado—le habló.

Verse 74

क्षत्रबन्धो! ममेमां त्वं सदृशीं यज्ञदक्षिणाम् । मन्यसे यदि तत्क्षिप्रं पश्य त्वं मे बलं परम् ॥

«¡Oh deshonra de los kṣatriyas! Si te crees digno de recibir esta dakṣiṇā, la retribución del sacrificio que me corresponde, contempla pronto mi poder supremo.»

Verse 75

तपसोऽत्र सुतप्तस्य ब्राह्मण्यस्यामलस्य च । मत्प्रभावस्य चोग्रस्य शुद्धस्याध्ययनस्य च ॥

Aquí, en este himno/recitación, está el fruto de la austeridad bien realizada, de la santidad brahmánica sin mancha, de mi propio poder feroz y puro, y del estudio sagrado purificado (adhyayana).

Verse 76

अन्यां दास्यामि भगवन् ! कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम् । साम्प्रतं नास्ति विक्रीता पत्नी पुत्रश्च बालकः ॥

«Daré a otra mujer/sierva, oh señor venerable; aguarde un poco. Por ahora, mi esposa y mi hijo pequeño aún no han sido vendidos.»

Verse 77

विश्वामित्र उवाच चतुर्भागः स्थितो योऽयं दिवसस्य नराधिप । एष एव प्रतीक्ष्यो मे वक्तव्यं नोत्तरं त्वया ॥

Viśvāmitra dijo: «Oh señor de los hombres, esta porción —la cuarta parte del día— que ahora resta: espérame sólo por tanto. Hasta entonces, no has de pronunciar respuesta alguna más.»

Verse 78

पक्षिण ऊचुः तमेवमुक्त्वा राजेन्द्रं निष्ठुरं निर्घृणं वचः । तदादाय धनं तूर्णं कुपितः कौशिको ययौ ॥

Las aves dijeron: Habiendo así hablado al señor de los reyes con palabras ásperas e implacables, Kauśika, airado, tomó rápidamente la riqueza y se marchó.

Verse 79

विश्वामित्रे गते राजा भयशोकाब्धिमध्यगः । सर्वाकारं विनिश्चित्य प्रोवाचोच्चैरधोमुखः ॥

Cuando Viśvāmitra se hubo marchado, el rey—sumido en el océano del temor y del duelo—habiendo resuelto firmemente cada asunto, habló en voz alta con el rostro inclinado.

Verse 80

वित्तक्रीतेन यो ह्यर्थो मया प्रेष्येण मानवः । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत् तपति भास्करः ॥

“Oh hombre, cualquier asunto que yo, tu mensajero, haya asegurado mediante pago—que él lo informe de inmediato, con urgencia, mientras el Sol aún brille (antes de que termine el día).”

Verse 81

अथाजगाम त्वरितो धर्मश्चाण्डालरूपधृक् । दुर्गन्धो विकृतो रूक्षः श्मश्रुलो दन्तुरो घृणी ॥

Entonces Dharma llegó con presteza, habiendo asumido la forma de un caṇḍāla (un paria). Maloliente, deforme, áspero, barbado, de dientes torcidos y repulsivo, así apareció.

Verse 82

कृष्णो लम्बोदरः पिङ्गरूक्षाक्षः परुषाक्षरः । गृहीतपक्षिपुञ्जश्च शवमाल्यैरलङ्कृतः ॥

De tez negra, barrigón, con ojos pardos y feroces, y con una voz áspera y chirriante—sostenía un manojo de aves y estaba adornado con guirnaldas de cadáveres.

Verse 83

कपालहस्तो दीर्घास्यो भैरवोऽतिवदन् मुहुः । श्वगणाभिवृतो घोरो यष्टिहस्तो निराकृतिः ॥

Bhairava—portando un cráneo, de boca alargada—rugía una y otra vez. Terrible, rodeado de jaurías de perros, con un bastón en la mano y de forma extraña (sobrenatural), apareció en la escena de batalla.

Verse 84

चाण्डाल उवाच अहमार्थो त्वया शीघ्रं कथयस्वात्मवेतनम् । स्तोकेन बहुना वापि येन वै लभ्यते भवान् ॥

El Caṇḍāla dijo: «Tengo un propósito para preguntar. Dime pronto tu propia “retribución” (lo que exiges). Sea en breve o con amplitud, declara aquello por lo cual en verdad se te alcanza (es decir, cómo puede uno obtener tu auxilio y cumplimiento)».

Verse 85

पक्षिण ऊचुः तं तादृशमथालक्ष्य क्रूरदृष्टिं सुनिष्ठुरम् । वदन्तमतिदुःशीलं कस्त्वमित्याह पार्थिवः ॥

Dijeron las aves: Al verlo así—de mirada feroz, sumamente áspero y hablando con conducta muy vil—el rey preguntó: «¿Quién eres tú?»

Verse 86

चण्डाल उवाच चण्डालोऽहमिहाख्यातः प्रवीरेति पुरोत्तमे । विख्यातो वध्यवधको मृतकम्बलहारकः ॥

El Caṇḍāla dijo: «Aquí se me conoce como Pravīra, oh el mejor de los hombres. Soy tristemente célebre como verdugo de los condenados a muerte y como quien se lleva las mantas de los difuntos».

Verse 87

हरिश्चन्द्र उवाच नाहं चण्डालदासत्वमिच्छेयं सुविगर्हितम् । वरं सापाग्निना दग्धो न चण्डालवशं गतः ॥

Hariścandra dijo: «No deseo convertirme en esclavo de un Caṇḍāla, cosa del todo vergonzosa. Mejor que me queme el fuego de una maldición, antes que caer bajo el dominio de un Caṇḍāla».

Verse 88

पक्षिण ऊचुः तस्यैवं वदतः प्राप्तो विश्वामित्रस्तपोनिधिः । कोपामर्षविवृताक्षः प्राह चेदं नराधिपम् ॥

Dijeron las aves: Mientras hablaba de ese modo, llegó Viśvāmitra—tesoro de austeridad. Con los ojos muy abiertos por la ira y la indignación, entonces dirigió al rey estas palabras.

Verse 89

विश्वामित्र उवाच । चण्डालोऽयमनल्पं ते दातुं वित्तमुपस्थितः । कस्मान्न दीयते मह्यमशेषा यज्ञदक्षिणा ॥

Viśvāmitra dijo: «Este caṇḍāla ha venido con no poca riqueza para que tú la entregues. ¿Por qué, entonces, no se me da íntegra la remuneración sacrificial (yajña-dakṣiṇā)?»

Verse 90

हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् । सूर्यवंशोत्थमात्मानं वेद्मे कौशिक । कथं चाण्डालदासत्वं गमिष्ये वित्तकामुकः ॥

Hariścandra dijo: «Oh bienaventurado, oh Kauśika, sé que he nacido de la dinastía solar. ¿Cómo, aun deseando riqueza, podría yo llegar al estado de ser esclavo de un caṇḍāla?»

Verse 91

विश्वामित्र उवाच यदि चाण्डालवित्तं त्वमात्मविक्रयजं मम । न प्रदास्यसि कालेन शाप्स्यामि त्वामसंशयम् ॥

Viśvāmitra dijo: «Si no me entregas, en el tiempo debido, esa riqueza de un caṇḍāla—riqueza nacida de venderse a sí mismo—entonces ciertamente te maldeciré.»

Verse 92

पक्षिण ऊचुः हरिश्चन्द्रस्ततो राजा चिन्तावस्थितजीवितः । प्रसीदेति वदन् पादावृषेरजग्राह विह्वलः ॥

Las aves dijeron: Entonces el rey Hariścandra—con la vida misma atenazada por pensamientos de angustia—se turbó y, diciendo «Séme propicio», se aferró a los pies del sabio.

Verse 93

दासोऽस्म्यार्तोऽस्मि भीतोऽस्मि त्वद्भक्तश्च विशेषतः । कुरु प्रसादं विप्रर्षे कष्टश्चण्डालसङ्करः ॥

«Soy tu siervo; estoy afligido; tengo miedo; y, sobre todo, soy tu devoto. Oh sabio entre los brāhmaṇas, muéstrame favor, pues mi condición es penosa por mi trato con gentes mezcladas y fuera de casta.»

Verse 94

भवेयं वित्तशेषेण सर्वकर्मकरॊ वशः । तवैव मुनिशार्दूल ! प्रेष्यश्चित्तानुवर्तकः ॥

Con la riqueza que aún me quede, me haré tu siervo obediente, cumpliendo toda tarea—oh tigre entre los sabios—como tu asistente, siguiendo tu intención en todo.

Verse 95

विश्वामित्र उवाच यदि प्रेष्यो मम भवान् चण्डालाय ततो मया । दासभावमनुप्राप्तो दत्तो वित्तार्बुदेन वै ॥

Dijo Viśvāmitra: «Si eres mi siervo, entonces en verdad te he entregado a un Caṇḍāla. Habiendo caído así en condición de esclavitud, fuiste dado a él a cambio de un arbuda de riqueza».

Verse 96

पक्षिण ऊचुः एकमुक्ते तदा तेन श्वपाको हृष्टमानसः । विश्वामित्राय तद्द्रव्यं दत्त्वा बद्ध्वा नरेश्वरम् ॥

Dijeron las aves: Cuando él pronunció aquella única orden, el paria (śvapāka), con la mente regocijada, entregó esa riqueza a Viśvāmitra y ató al rey.

Verse 97

दण्डप्रहारसम्भ्रान्तमतीव व्याकुलेन्द्रियम् । इष्टबन्धुवियोगार्तम् अनयन् निजपत्तनम् ॥

Con la mente sacudida por los golpes del castigo, los sentidos sumamente agitados y atormentado por la separación de sus amados amigos y parientes, fue conducido de vuelta a su propia ciudad.

Verse 98

हरिश्चन्द्रस्ततो राजा वसञ्चाण्डालपत्तने । प्रातर्मध्याह्नसमये सायञ्चैतदगायत ॥

Entonces el rey Hariścandra, morando en el asentamiento de los parias, cantó esta lamentación por la mañana, al mediodía y de nuevo al atardecer.

Verse 99

बाला दीनमुखी दृष्ट्वा बालं दीनमुखं पुरः । मां स्मरत्यसुखाविष्टा मोचयिष्यति नौ नृपः ॥

Al ver a la joven con el rostro afligido, y al niño ante ella también con el rostro afligido, ella—abrumada por el dolor—se acuerda de mí; y así nos liberará, oh rey.

Verse 100

उपात्तवित्तो विप्राय दत्त्वा वित्तमतोऽधिकम् । न सा मां मृगशावाक्षी वेत्ति पापतरं कृतम् ॥

Habiendo adquirido riquezas, di a un brāhmaṇa aún más que esas riquezas; y, sin embargo, esa mujer de ojos de gacela no conoce el acto todavía más pecaminoso que he cometido.

Verse 101

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः । प्राप्ता चाण्डालताचैवमहो दुःखपरम्परा ॥

«La pérdida de mi reino, el abandono de los amigos, la venta de mi esposa e hijos, y ahora esta caída al estado de caṇḍāla… ¡ay, qué ininterrumpida sucesión de penas!»

Verse 102

एवं स निवसन्नित्यं सस्मार दयितं सुतम् । आर्याञ्चात्मसमाविष्टां हृतसर्वस्व आतुरः ॥

Así, morando allí continuamente, seguía recordando a su amado hijo; y, afligido—privado de todas sus posesiones—pensaba también en su noble esposa, que había penetrado hondamente en su corazón.

Verse 103

कस्यचित्त्वथ कालस्य मृतचेलापहारकः । हरिश्चन्द्रोऽभवद्राजा श्मशाने तद्वशानुगः ॥

Entonces, pasado algún tiempo, el rey Hariścandra llegó a ser quien toma el paño de los muertos en el crematorio, moviéndose en obediencia a esa condición (destino).

Verse 104

चण्डालेनानुशिष्टश्व मृतचेलापहारीणा । शवागमनमन्विच्छन्निह तिष्ठ दिवानिशम् ॥

Instruido por un Caṇḍāla—quien roba la tela de los muertos—él, aguardando la llegada de un cadáver, permaneció allí día y noche.

Verse 105

इदं राज्ञेऽपि देयञ्च षड्भागन्तु शवं प्रति । त्रयस्तु मम भागाः स्युर्द्वौ भागौ तव वेतनम् ॥

«Esto también debe entregarse al rey; en cuanto al cadáver, ha de dividirse en seis partes. Tres partes serán mías; dos partes son tu salario.»

Verse 106

इति प्रतिसमादिष्टो जगाम शवमन्दिरम् । दिशन्तु दक्षिणां यत्र वाराणस्यां स्थितं तदा ॥

Así instruido, fue a la “casa de los cadáveres”, es decir, al crematorio. Entonces se hallaba hacia el sur, donde estaba situado en Vārāṇasī.

Verse 107

श्मशानं घोरसंनादं शिवाशतसमाकुलम् । शवमौलिसमाकीर्णं दुर्गन्धं बहुधूमकम् ॥

El crematorio resonaba con sonidos espantosos, atestado de cientos de chacales; estaba sembrado de cabezas de cadáveres, hediondo y denso de humo.

Verse 108

पिशाच-भूत-वेताल-डाकिनी-यक्षसङ्कुलम् । गृध्रगोमायुसङ्कीर्णं श्ववृन्दपरिवारितम् ॥

Estaba atestado de piśācas, fantasmas, vetālas, ḍākinīs y yakṣas; lleno de buitres y chacales, y rodeado por jaurías de perros.

Verse 109

अस्थिसंघातसङ्कीर्णं महादुर्गन्धसङ्कुलम् । नानामृतसुहृन्नाद-रौद्रकोलाहलायुतम् ॥

Estaba cubierto de montones de huesos, impregnado de un hedor insoportable y cargado de un feroz estruendo: los múltiples lamentos de quienes lloraban a sus seres queridos fallecidos.

Verse 110

हा पुत्र ! मित्र ! हा बन्धो ! भ्रातर् वत्स ! प्रियाद्य मे । हा पते ! भगिनि ! मातर्हा मातुल ! पितामह ॥

‘¡Ay, hijo mío! ¡amigo mío! ¡ay, pariente mío! ¡hermano! ¡querido niño! ¡mi amado! ¡Ay, esposo! ¡hermana! ¡madre—ay! ¡tío! ¡abuelo!’

Verse 111

मातामह ! पितः ! क्व गतोऽस्येहि बान्धव । इत्येवं वदतां यत्र ध्वनिः संश्रूयते महान् ॥

‘¡Abuelo! ¡Padre! ¿a dónde se ha ido? ¡vuelve, pariente!’ Así, donde tal gente hablaba, se escuchaba un gran clamor.

Verse 112

ज्वलन्मांस-वसा-मेदच्छमच्छमितसङ्कुलम् ॥

Estaba lleno de los sonidos ‘chamaccham’ de carne, grasa y tuétano ardiendo.

Verse 113

अर्धदग्धाः शवाः श्यामाः विकसद्दन्तपङ्क्तयः । हसन्तीवाग्निमध्यस्थाः कायस्येयं दशा त्विति ॥

Cadáveres medio quemados, ennegrecidos, con hileras de dientes expuestos, se alzaban entre el fuego como si rieran, (mostrando) que tal es, en verdad, la condición del cuerpo.

Verse 114

अग्नेश्चटचटाशब्दो वयसामस्थिपङ्क्तिषु । बान्धवाक्रन्दशब्दश्च पुक्कसेषु प्रहर्षजः ॥

Allí se oía el crepitar del fuego entre hileras de huesos donde se congregaban los buitres; y entre los pukkasas, los proscritos, surgió un sonido como el llanto de los parientes, aunque nacido de un deleite macabro.

Verse 115

गायतां भूतवेतालपिशाचगणरक्षसाम् । श्रूयते सुमहान् घोरः कल्पान्त इव निःस्वनः ॥

Mientras cantaban las huestes de bhūtas, vetālas, piśācas y rākṣasas, se oyó un rugido inmenso y terrible—como el estruendo al final de un eón (kalpa).

Verse 116

महामहिषकारीषगोशकृद्राशिसङ्कुलम् । तदुत्थभस्मकूटैश्च वृतं सास्थिभिरुन्नतैः ॥

Aquel lugar estaba atestado de montones de estiércol de grandes búfalos y de vacas; y lo rodeaban túmulos de ceniza nacida de ello, junto con elevados cúmulos de huesos.

Verse 117

नानोपहारस्त्रग्दीपकाकविक्षेपकालिकम् । अनेकशब्दबहुलं श्मशानं नरकायते ॥

Con ofrendas diversas, guirnaldas, lámparas y el revoloteo de cuervos—oscurecido por tales ritos—y espeso de múltiples ruidos, aquel crematorio parecía el mismo infierno.

Verse 118

सवह्निगर्भैरशिवैः शिवारुतैर्निनादितं भीषणरावगह्वरम् । भयं भयस्याप्युपसञ्जनैर्भृशं श्मशानमाक्रन्दविरावदारुणम् ॥

Aquel crematorio resonaba con aullidos infaustos de chacales, cargados de fuego; era una caverna de rugidos espantosos—el miedo mismo, que engendra incluso miedo al miedo—terrible por los lamentos y los alaridos.

Verse 119

स राजा तत्र सम्प्राप्तो दुःखितः शोचनॊद्यतः । हा भृत्या मन्त्रिणो विप्राः तद्राज्यं विधे गतम् ॥

Aquel rey llegó a ese lugar, afligido y a punto de llorar: «¡Ay—mis servidores, mis ministros, mis brāhmaṇas! ¡Ese reino ha sido arruinado por el destino!»

Verse 120

हा शैव्ये पुत्र हा बाल मां त्यक्त्वा मन्दभाग्यकम् । विश्वामित्रस्य दोषेण गताः कुत्रापि ते मम ॥

«¡Ay, Śaivyā! ¡Ay, hijo mío—mi niño! Abandonándome a mí, desdichado como soy, te has ido a algún lugar—por culpa de Viśvāmitra.»

Verse 121

इत्येवं चिन्तयंस् तत्र चण्डालोक्तं पुनः पुनः । मलिनो रूक्षसर्वाङ्गः केशवान् गन्धवान् ध्वजी ॥

Mientras pensaba así allí, se repetían una y otra vez las palabras pronunciadas por un caṇḍāla. Era inmundo, de miembros ásperos por todo el cuerpo, de cabellera larga, hediondo y portador de un estandarte.

Verse 122

लकुटी कालकल्पश्च धावंश्चापि ततस्ततः । अस्मिन् शव इदं मूल्यं प्राप्तं प्राप्स्यामि चाप्युत ॥

Con una maza en la mano, de aspecto semejante a la Muerte, corría de un lado a otro (diciendo): «Por este cadáver, éste es el precio que he obtenido—y ciertamente lo obtendré.»

Verse 123

इदं मम इदं राज्ञे मुख्यचण्डालके त्विदम् । इति धावन् दिशो राजा जीवन् योन्यन्तरं गतः ॥

«Esto es mío; esto pertenece al rey; y esto, al jefe caṇḍāla»—gritando así, el rey corrió en todas direcciones; y, estando aún vivo, pasó a otro vientre (tomó otro nacimiento).

Verse 124

जीर्णकर्पण्टसुग्रन्थिकृतकन्थापरिग्रहः । चिताभस्मरजोलिप्तमुखबाहूदराङ्घ्रकः ॥

Vestía como prenda un harapo remendado y anudado, y su rostro, brazos, vientre, muslos y pies estaban untados con el polvo de ceniza de las piras funerarias.

Verse 125

नानामेदोवसामज्जा लिप्तपाण्यङ्गुलिः श्वसन् । नानाशवोदनकृता हारतृप्तिपरायणः ॥

Respirando con pesadez, con los dedos de las manos untados de diversas grasas, sebo y médula, vivía empeñado en saciar el hambre, alimentándose de arroz preparado a partir de muchos cadáveres (esto es, comida obtenida en relación con los muertos).

Verse 126

तदीयमाल्यसंश्लेषकृतमस्तक मण्डनः । न रात्रौ न दिवा शेते हा हेति प्रवदन् मुहुः ॥

Su cabeza estaba adornada con las guirnaldas que les pertenecían (a los muertos), y no dormía ni de noche ni de día, clamando una y otra vez: «¡Ay! ¡Ay!»

Verse 127

एवं द्वादशमासास्तु नीताः शतसमोपमाः । स कदाचिन्नृपश्रेष्ठः श्रान्तो बन्धुवियोगवान् ॥

Así transcurrieron doce meses, que parecían cien años. Entonces, en cierto momento, aquel rey excelso—agotado y separado de sus parientes—llegó a un punto de quiebre.

Verse 128

निद्राभिभूतो रूक्षाङ्गो निश्चेष्टः सुप्त एव च । तत्रापि शयनीये स दृष्टवानद्भुतं हि मत् ॥

Vencido por el sueño, con los miembros resecos y ásperos, yacía inmóvil y verdaderamente dormido; sin embargo, aun tendido allí contempló algo maravilloso.

Verse 129

श्मशानाभ्यासयोगेन दैवस्य बलवत्तया । अन्यदेहेन दत्त्वा तु गुरवे गुरुदक्षिणाम् ॥

Por la habitual convivencia con el crematorio y por la fuerza avasalladora del destino, entregó al maestro la guru-dakṣiṇā (la ofrenda debida al preceptor) por medio de otro cuerpo, es decir, mediante una encarnación distinta.

Verse 130

तदा द्वादश वर्षाणि दुःखदानात्तु निष्कृतिः । आत्मानं स ददर्शाथ पुक्कसीगर्भसम्भवम् ॥

Entonces, al cabo de doce años, se consumó la expiación nacida de la entrega del sufrimiento (esto es, de soportar consecuencias dolorosas); y se vio a sí mismo nacido del vientre de una pukkasī, una mujer de un grupo social ínfimo.

Verse 131

तत्रस्थश्चाप्यसौ राजा सोऽचिन्तयदिदं तदा । इतो निष्क्रान्तमात्रो हि दानधर्मं करोम्यहम् ॥

Allí mismo, aquel rey reflexionó entonces: «En cuanto salga de aquí, practicaré el dharma del dar, la caridad (dāna)»

Verse 132

अनन्तरं स जातस्तु तदा पुक्कसबालकः । श्मशानमृतसंस्कारकरणेषु सदोद्यतः ॥

Poco después, nació como un muchacho pukkasa, siempre dedicado a realizar en el crematorio los ritos funerarios para los difuntos.

Verse 133

प्राप्ते तु सप्तमे वर्षे श्मशानेऽथ मृतो द्विजः । आनीतो बन्धुभिर्दृष्टस्तेन तत्राधनो गुणी ॥

Cuando llegó el séptimo año, murió un “dos veces nacido” (un brahmán) y sus parientes lo llevaron al crematorio; allí lo vio: un hombre pobre, pero digno y merecedor, en aquel mismo lugar.

Verse 134

मूल्यार्थिना तु तेनापि परिभूतास्तु ब्राह्मणाः । ऊचुस्ते ब्राह्मणास्तत्र विश्वामित्रस्य चेष्टितम् ॥

Aquellos brāhmaṇas, ultrajados por quien buscaba un precio (ganancia), hablaron allí, relatando la conducta y proceder de Viśvāmitra.

Verse 135

पापिष्ठमशुभं कर्म कुरु त्वं पापकाकरक । हरिश्चन्द्रः पुरा राजा विश्वामित्रेण पुक्कसः ॥

“Cometes el acto más pecaminoso y funesto, ¡oh hacedor de mal! Hace mucho, el rey Hariścandra fue convertido en pukkasa por Viśvāmitra.”

Verse 136

कृतः पुण्यविनाशेन ब्राह्मणस्वापनाशनात् । यदा न क्षमते तेषां तैः स शप्तो रुषा तदा ॥

Por haber quebrantado la quietud y reposo de los brāhmaṇas, fue llevado a la destrucción de su mérito. Cuando ya no pudieron soportarlo, entonces, airados, lo maldijeron.

Verse 137

गच्छ त्वं नरकं घोरमधुनैव नराधम । इत्युक्तमात्रे वचने स्वप्नस्थः स नृपस्तदा ॥

“¡Ve ahora mismo, en este instante, al terrible infierno, oh el más vil de los hombres!” Apenas dichas estas palabras, aquel rey se halló en un estado de sueño.

Verse 138

अपश्यद्यददूतान् वै पाशहस्तान् भयावहान् । तैः संगृहीतमात्मानं नीयमानं तदा बलात् ॥

Vio a los mensajeros de Yama, portando lazos, aterradores; y se vio a sí mismo apresado por ellos y luego arrastrado por la fuerza.

Verse 139

पश्यति स्म भृशं खिन्नो हा मातः पितरद्य मे । एवंवादी स नरके तैलद्रोण्यां निपातितः ॥

Greatly distressed, he kept seeing (and crying), “Alas, my mother, my father—today (what has become of me)!” Speaking thus, he was cast in hell into a trough/cauldron of oil.

Verse 140

क्रकचैः पाट्यमानस्तु क्षुरधाराभिरप्यधः । अन्धे तमसि दुःखार्तः पूयशोणितभोजनः ॥

He was being sawn with saws, and below (also) by razor-edged blades; in blind darkness, afflicted with pain, he had pus and blood as his food.

Verse 141

सप्तवर्षं मृतात्मानं पुक्कसत्वे ददर्श ह । दिनं दिनन्तु नरके दह्यते पच्यतेऽन्यतः ॥

For seven years he saw that dead-souled one in the state of a pukkasa. Day after day in hell, he is burned; elsewhere he is cooked.

Verse 142

खिद्यते क्षोभ्यतेऽन्यत्र मार्यते पाट्यतेऽन्यतः । क्षार्यते दीप्यतेऽन्यत्र शीतवाताहतोऽन्यतः ॥

Elsewhere he is wearied and tormented; elsewhere he is struck down and cut; elsewhere he is treated with caustics and set ablaze; elsewhere he is battered by cold winds.

Verse 143

एवं दिनं वर्षशत-प्रमाणं नरकेऽभवत् । तथा वर्षशतं तत्र श्रीवितं नरके भटैः ॥

Thus a single day there in hell amounted to a hundred years. Likewise, there he ‘lived’ a hundred years in hell, (handled) by the attendants/executioners.

Verse 144

ततो निपातितो भूमौ विष्ठाशी श्वा व्यजायत । वान्ताशी शीतदग्धश्च मासमात्रे मृतोऽपि सः ॥

Entonces, derribado al suelo, nació como un perro que comía excremento. Alimentándose de vómito y abrasado por el frío, murió en tan sólo un mes.

Verse 145

अथापश्यत् खरं देहं हस्तिनं वानरं पशुम् । छागं विडालं कङ्कञ्च गामविं पक्षिणं कृमिम् ॥

Luego vio (a los seres tomando) cuerpos de asno, elefante, mono y fiera; de cabra, gato y garza; y también de vaca, de ave y de gusano.

Verse 146

मत्स्यं कूर्मं वराहञ्च श्वाविधं कुक्कुटं शुकम् । शारिकां स्थावरांश्चैव सर्पमन्यांश्व देहिनः ॥

Vio (a los seres volviéndose) pez, tortuga, jabalí, puercoespín, gallo y loro; ave myna; e incluso seres inmóviles (como plantas), y serpientes y otras criaturas encarnadas.

Verse 147

दिवसे दिवसे जन्म प्राणिनः प्राणिनस्तदा । अपश्यद् दुःखसन्तप्तो दिनं वर्षशतं तथा ॥

Día tras día vio los nacimientos de los seres vivientes. Atormentado por la pena, así contempló durante cien años completos.

Verse 148

एवं वर्षशतं पूर्णं गतं तत्र कुयोनिṣu । अपश्यच्च कदाचित् स राजा तत् स्वकुलोद्भवम् ॥

Así, allí transcurrieron cien años completos entre nacimientos bajos. Y en cierta ocasión, aquel rey vio a alguien nacido de su propio linaje.

Verse 149

तत्र स्थितस्य तस्यापि राज्यं द्यूतेन हारितम् । भार्या हृता च पुत्रश्च स चैकाकी वनं गतः ॥

Mientras él estaba allí, incluso su reino se perdió por el juego; su esposa fue llevada, y también su hijo. Y él, solo, se internó en el bosque.

Verse 150

तत्रापश्यत स सिंहं वै व्यादितास्यं भयावहम् । बिभक्षयिषुमायातं शरभेण समन्वितम् ॥

Allí vio a un león, con la boca abierta de par en par, aterrador, que se acercaba para devorar, junto con un śarabha.

Verse 151

पुनश्च भक्षितः सोऽपि भार्यां शोचितुमुद्यतः । हा शैव्ये ! क्व गतास्यद्य मामिहापास्य दुःखितम् ॥

Y de nuevo él también fue devorado; sin embargo, se puso a lamentar a su esposa: «¡Ay, Śaivyā! ¿Adónde has ido hoy, dejándome aquí en la aflicción?»

Verse 152

अपश्यत् पुनरेवापि भार्यां स्वं सहपुत्रकाम् । त्रायस्व त्वं हरिश्चन्द्र किं द्यूतेन तव प्रभो ॥

De nuevo vio a su propia esposa junto con su hijo. (Ella dijo:) «Sálvanos, oh Hariścandra. ¿Qué tiene que ver el juego contigo, oh señor?»

Verse 153

पुत्रस्ते शोच्यतां प्राप्तो भार्यंयाः शैव्यया सह । स नापश्यत् पुनरपि धावमानः पुनः पुनः ॥

(Ella dijo:) «Tu hijo ha llegado a un estado digno de lamentación, junto con tu esposa Śaivyā». Pero él no los vio de nuevo, aunque corría una y otra vez.

Verse 154

अथापश्यत् पुनरपि स्वर्गस्थः स नराधिपः । नीयते मुक्तकेशी सा दीना विवसना बलात् ॥

Entonces aquel rey, situado en el cielo, vio de nuevo: a una mujer—con el cabello suelto, desdichada y desnuda—siendo arrastrada por la fuerza.

Verse 155

हाहावाक्यं प्रमुञ्चन्ती त्रायस्वेत्यसकृत्स्वना । अथापश्यत् पुनस्तत्र धर्मराजस्य शासनात् ॥

Gritando «¡Ay, ay!» y llamando una y otra vez: «¡Sálvame!», ella se lamentaba. Entonces él vio de nuevo allí—que todo esto ocurría por mandato de Dharmarāja (Yama).

Verse 156

आक्रन्दन्त्यन्तरीक्षस्था आगच्छेह नराधिप । विश्वामित्रेण विज्ञप्तो यमो राजंस्तवार्थतः ॥

Desde el aire medio, una voz gimiente dijo: «Ven aquí, oh rey». Yama había sido implorado por Viśvāmitra—oh rey—por tu causa.

Verse 157

इत्युक्त्वा सर्पपाशैस्तु नीयते बलवद्विभुः । श्राद्धदेवेन कथितं विश्वामित्रस्य चेष्टितम् ॥

Dicho esto, el poderoso señor fue llevado, atado con lazos de serpiente. Este acto de Viśvāmitra fue relatado por Śrāddhadeva.

Verse 158

तत्रापि तस्य विकृतिर्नाधर्मोत्था व्यवर्धत । एताः सर्वा दशास्तस्य याः स्वप्ने सम्प्रदर्शिताः ॥

Aun allí, su aflicción no aumentó como algo nacido del adharma. Todos esos estados suyos le habían sido mostrados en un sueño.

Verse 159

सर्वास्तास्तेन सम्भुक्ता यावद्वर्षाणि द्वादश । अतीते द्वादशे वर्षे नीयमानो भटैर्बलात् ॥

Él experimentó todos esos estados durante doce años. Cuando se cumplieron los doce años, era llevado por la fuerza por los servidores.

Verse 160

यमं सोऽपश्यदाकारादुवाच च नराधिपम् । विश्वामित्रस्य कोपोऽयं दुर्निवार्यो महात्मनः ॥

Vio a Yama en su forma, y Yama dijo al rey: «La ira del magnánimo Viśvāmitra es difícil de apartar».

Verse 161

पुत्रस्य ते मृत्युमपि प्रदास्यति स कौशिकः । गच्छ त्वं मानुषं लोकं दुःखशेषञ्च भुङ्क्ष्व वै । गतस्य तत्र राजेन्द्र श्रेयस्तव भविष्यति ॥

«Ese Kauśika (Viśvāmitra) llegará incluso a causar la muerte de tu hijo. Ve al mundo de los hombres y, en verdad, experimenta la porción restante de aflicción. Cuando hayas ido allí, oh el mejor de los reyes, tu bienestar se cumplirá».

Verse 162

व्यतीते द्वादशे वर्षे दुःखस्यान्ते नराधिपः । अन्तरीक्षाच्च पतितो यमदूतैः प्रणोदितः ॥

Cuando pasaron doce años, al término de la aflicción, el rey cayó desde el cielo intermedio, empujado por los mensajeros de Yama.

Verse 163

पतितो यमलोकाच्च विबुद्धो भयसम्भ्रमात् । अहो कष्टमिति ध्यात्वा क्षते क्षारावसेवनम् ॥

Habiendo caído del mundo de Yama, despertó en un torbellino de temor. Pensando: «¡Ay, qué doloroso!», padeció un sufrimiento como si se aplicara álcali sobre una herida.

Verse 164

स्वप्ने दुःखं महद्दृष्टं यस्यान्तो नोपलभ्यते । स्वप्ने दृष्टं मया यत्तु किं नु मे द्वादशाः समाः ॥

En un sueño vi una gran aflicción, cuyo fin no podía percibirse. Pero lo que vi en ese sueño—¿significa que han de transcurrir para mí doce años?

Verse 165

गतेत्यपृच्छत तत्रस्थान् पुक्कसांस्तु स संभ्रमात् । नेत्युचुः केचित् तत्रस्थाः एवमेवापरेऽब्रुवन् ॥

Agitado, preguntó a los pukkasas que estaban allí de pie: «¿Se ha ido (él/ella)?». Algunos de los presentes respondieron: «No»; y otros dijeron lo mismo.

Verse 166

श्रुत्वा दुःखी तदा राजा देवान् शरणमीयिवान् । स्वस्ति कुर्वन्तु मे देवाः शैव्यायाः बालकस्य च ॥

Al oír esto, el rey se entristeció y luego se acogió a los dioses. «Que los dioses concedan bienestar a mí, a Śaivyā y al niño.»

Verse 167

नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे । परावराय शुद्धाय पुराणायाव्ययाय च ॥

Homenaje al gran Dharma; homenaje a Kṛṣṇa, el Ordenador (Vidhātṛ). (Homenaje) al Señor de lo alto y de lo bajo, al Puro, al Antiguo y al Imperecedero.

Verse 168

नमो बृहस्पते तुभ्यं नमस्ते वासवाय च । एवमुक्त्वा स राजा तु युक्तः पुक्कसकर्मणि ॥

Homenaje a ti, Bṛhaspati; y homenaje también a Vāsava (Indra). Dicho esto, aquel rey se ocupó entonces en la labor de los pukkasas.

Verse 169

शवानां मूल्यकरणे पुनर्नष्टस्मृतिर्यथा । मलिनो जटिलः कृष्णो लकुटी विह्वलो नृपः ॥

Mientras tasaba y traficaba con cadáveres, su memoria volvió a perderse. El rey—sucio, de cabellos enmarañados, de semblante oscurecido, empuñando una maza—quedó aturdido, desconcertado y estremecido.

Verse 170

नैव पुत्रो न भार्या तु तस्य वै स्मृतिगोचरे । नष्टोत्साहो राज्यनाशात् श्मशाने निवसंस्तदा ॥

Ni su hijo ni su esposa entraban ya en el ámbito de su memoria. Con el espíritu quebrantado por la pérdida de su reino, vivía entonces en el crematorio.

Verse 171

अथाजगाम स्वसुतं मृतमादाय लापिनी । भार्या तस्य नरेन्द्रस्य सर्पदष्टं हि बालकम् ॥

Entonces llegó, llorando a gritos, la esposa de aquel rey, llevando a su propio hijo—muerto en verdad, pues el niño había sido mordido por una serpiente.

Verse 172

हा वत्स ! हा पुत्र ! शिशो ! इत्येवं वदती मुहुः । कृशा विवर्णा विमनाः पांशुध्वस्तशिरोरुहा ॥

«¡Ay, mi ternerito! ¡Ay, mi hijo! ¡Oh, niño!»—así clamaba una y otra vez. Estaba consumida, pálida, abatida, con el cabello sucio y cubierto de polvo.

Verse 173

राजपत्नी उवाच— हा राजन्नद्य बालं त्वं पश्य सोमं महीतले । रममाणं पुरा दृष्टं दुष्टाहिना मृतम् ॥

La reina dijo: «¡Ay, oh rey! Hoy mira a este niño, semejante a la luna, tendido en el suelo. Antes se le veía jugar; ahora lo ha matado una serpiente malvada».

Verse 174

तस्याः विलापशब्दं तमाकर्ण्य स नराधिपः । जगाम त्वरितोऽत्रेति भविता मृतकम्बलः ॥

Al oír su sonido de lamentación, el rey se apresuró hacia allí, pensando: «Sin duda debe de ser Mṛtakambalā».

Verse 175

स तां रोरुदतीं भार्यां नाभ्यजानात्तु पार्थिवः । चिरप्रवाससंतप्तां पुनर्जातामिवाबलाम् ॥

Pero el rey no reconoció a su propia esposa mientras ella lloraba—consumida por la larga ausencia, parecía una mujer recién nacida, es decir, totalmente transformada.

Verse 176

सापि तं चारुकेशान्तं पुरा दृष्ट्वा जटालकम् । नाभ्यजानान्नृपसुता शुष्कवृक्षोपमं नृपम् ॥

Ella también—la hija del rey—no reconoció al rey, que antes tenía hermosa cabellera y ahora, con el pelo enmarañado, parecía un árbol reseco.

Verse 177

सोऽपि कृष्णपटे बालं दृष्ट्वाशीविषपीडितम् । नरेन्द्रलक्षणोपेतं चिन्तामाप नरेश्वरः ॥

Él también, al ver a un niño sobre un paño negro, atormentado por una serpiente venenosa y provisto de signos de realeza, cayó en pensamientos angustiosos.

Verse 178

अहो कष्टं नरेन्द्रस्य कस्याप्येष कुले शिशुः । जातो नीतः कृतान्तेन कामप्याशां दुरात्मना ॥

¡Ay!, qué dolor para algún rey: este niño, nacido en alguna estirpe real, ha sido arrebatado por el cruel Kṛtānta (la Muerte), junto con cierta esperanza (de vida).

Verse 179

एवं दृष्ट्वा हि मे बालं मातुरुत्सङ्गशायिनम् । स्मृतिमभ्यागतो बालो रोहिताश्वोऽब्जलोचनः ॥

Al ver al niño tendido así en el regazo de su madre, el joven Rohitāśva—de ojos de loto—volvió a mi memoria.

Verse 180

सोऽप्येतामेव मे वत्सो वयोऽवस्थामुपागतः । नीतो यदि न घोरेण कृतान्तेनात्मनो वशम् ॥

Mi querido hijo también habría alcanzado precisamente esta edad—si no hubiera sido arrebatado al poder terrible de Kṛtānta (la Muerte).

Verse 181

राजपत्नीउवाच हा वत्स ! कस्य पापस्य अपध्यानादिदं महत् । दुःखमापतितं घोरं यस्यान्तो नोपलभ्यते ॥

La reina dijo: «¡Ay, hijo mío! ¿Por meditar en qué pecado nos ha sobrevenido este gran y terrible dolor—cuyo fin no puede hallarse?»

Verse 182

हा नाथ ! राजन् ! भवता मामनाश्वास्य दुःखिताम् । क्वापि सन्तिष्ठता स्थाने विश्रब्धं स्थीयते कथम् ॥

«¡Oh señor, oh rey! Sin consolarme en esta aflicción, ¿cómo puede uno permanecer sereno, quedándose en cualquier sitio, en cualquier lugar?»

Verse 183

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः । हरिश्चन्द्रस्य राजर्षेः किं विधे ! न कृतं त्वया ॥

«La pérdida del reino, el abandono de los amigos, la venta de la esposa y del hijo—¡oh Vidhi (Destino)! ¿Qué es lo que no has hecho al sabio rey Harīścandra?»

Verse 184

इति तस्याः वचः श्रुत्वा राजा स्वस्थानतश्च्युतः । प्रत्यभिज्ञाय दयितां पुत्रञ्च निधनं गतम् ॥

Al oír sus palabras, el rey quedó sacudido y perdió la compostura. Al reconocer a su amada reina y a su hijo que había ido a la muerte, fue sobrecogido por el dolor.

Verse 185

कष्टं शैव्येयमेषा हि स बालोऽयमितीरयन् । रुरोद दुःखसंतप्तो मूर्च्छामभिजगाम च ॥

Gritando: «¡Ay! ¡Ésta es en verdad Śaivya, y éste es aquel niño!», lloró, abrasado por la pena, y también cayó desvanecido.

Verse 186

सा च तं प्रत्यभिज्ञाय तामवस्थामुपागतम् । मूर्च्छिता निपपातार्ता निष्चेष्टा धरणीतले ॥

Y ella, al reconocerlo y verlo caído en tal estado, se desvaneció también; afligida, se desplomó, inmóvil sobre el suelo.

Verse 187

चेतः संप्राप्य राजेंद्रो राजपत्नी च तै समम् । विलेपतुः सुसंतप्तौ शोकभारावपीडितौ ॥

Al recobrar el sentido, el rey y la reina, junto con los demás, se lamentaron—ardiendo de angustia y aplastados por el peso del dolor.

Verse 188

राजोवाच हाऽ वत्स ! सुकुमारं ते स्वक्षिभ्रूनासिकालकम् । पश्यतो मे मुखं दीनं हृदयं किं न दीर्यते ॥

Dijo el rey: «¡Ay, hijo mío! Tu rostro tierno—con sus propios ojos, cejas y naricita—al mirar mi rostro desdichado, ¿por qué no se parte mi corazón?»

Verse 189

तात ! तातेति मधुरं ब्रुवाणं स्वयमागतम् । उपगुह्य वदिष्ये कं वत्स ! वत्सेति सौहृदात् ॥

Diciendo dulcemente: «¡Padre, padre!», y viniendo por su propia voluntad—¿a quién abrazaré ahora y llamaré, por cariño, «¡hijo mío, hijo mío!»?

Verse 190

कस्य जानुप्रणीतेन पिङ्गेन क्षितिरेणुना । ममोत्तरीयमुत्सङ्गं तथाङ्गं मलमेṣ्यति ॥

¿Con el polvo terroso, de tono leonado—levantado por sus pequeñas rodillas—quién volverá a manchar mi manto superior, mi regazo y mi cuerpo?

Verse 191

अङ्गप्रत्यङ्गसम्भूतो मनोहृदयनन्दनः । मया कुपित्रा हा वत्स ! विक्रीतो येन वस्तुवत् ॥

Nacido de mis propios miembros y submiembros, deleitando mi mente y mi corazón—¡ay, hijo mío!—yo, padre malvado, te vendí como si fueras un simple objeto.

Verse 192

हृत्वा राज्यमशेषं मे ससाधनधनं महत् । दैवाहिना नृशंसनेन दष्टो मे तनयस्ततः ॥

Tras arrebatarme todo mi reino—con sus grandes riquezas y recursos—después mi hijo fue mordido por la cruel serpiente del destino.

Verse 193

अहं दैवाहिदष्टस्य पुत्रस्य आननपङ्कजम् । निरीक्षन्नपि घोरेण विषेणान्धीकृतोऽधुना ॥

Aun cuando contemplé el rostro de loto de mi hijo, mordido por la serpiente del destino, ahora estoy como cegado por aquel terrible veneno.

Verse 194

एकमुक्त्वा तमादाय बालकं बाष्पगद्गदः । परिष्वज्य च निष्चेष्टो मूर्च्छया निपपात ह ॥

Tras pronunciar una sola palabra, tomó al niño; la voz se le ahogó en lágrimas. Al abrazarlo quedó inmóvil y, vencido por el desmayo, cayó al suelo.

Verse 195

राजपत्नी उवाच— अयं स पुरुषव्याघ्रः स्वरेणैवोपलक्ष्यते । विद्वज्जनमनश्चन्द्रो हरिश्चन्द्रो न संशयः ॥

La reina dijo: «Este es el tigre entre los hombres: se le reconoce por su propia voz. Es Hariścandra, luna para las mentes de los sabios; de ello no hay duda».

Verse 196

तथास्य नासिका तुङ्गा अग्रतोऽधोमुखं गता । दन्ताश्च मुकुलप्रख्याः ख्यातकीर्तेर्महात्मनः ॥

Y su nariz—alta—se inclinaba hacia abajo en la parte frontal; y sus dientes eran como brotes—tales eran los rasgos de aquel magnánimo varón de fama renombrada.

Verse 197

श्मशानमागतः कस्मादद्यैष स नरेश्वरः । अपहाय पुत्रशोकं सापश्यत् पतितं पतिम् ॥

«¿Por qué ha venido hoy a la cremación ese señor de los hombres?» Apartando su duelo por el hijo, vio a su esposo caído en tierra.

Verse 198

प्रकृष्टा विस्मिता दीना भर्तृपुत्राधिपीडिता । वीक्षन्ती सा ततोऽपश्यद् भर्तृदण्डं जुगुप्सितम् ॥

Totalmente sacudida, asombrada y desdichada—afligida por la calamidad que tocaba a esposo e hijo—al mirar en derredor vio entonces el repugnante bastón de su marido (el bastón que porta en su condición degradada).

Verse 199

श्वपाकार्हमतो मोहं जगामायतलोचना । प्राप्य चेतश्च शनकैः सगद्गदमभाषत ॥

Por ello, la dama de ojos grandes cayó en desconcierto al ver que él parecía destinado a la suerte de un caṇḍāla. Recobrando poco a poco el sentido, habló con la voz ahogada.

Verse 200

धिक् त्वां दैवातिकरुणां निर्मर्यादं जुगुप्सितम् । येनायममरप्रख्यो नीतो राजा श्वपाकताम् ॥

¡Vergüenza para ti, oh destino, tan «misericordioso» (con ironía), sin freno y aborrecible! Por ti, este rey, de esplendor semejante al de los dioses, ha sido llevado al estado de un śvapāka (paria).

Verse 201

राज्यनाशं सुहृत्त्यागं भार्या-तनयविक्रयम् । प्रापयित्वापि नो कुक्तश्चण्डालोऽयं कृतो नृपः ॥

Aun después de provocar la pérdida de su reino, el abandono de los amigos y la venta de esposa e hijo, todavía no te das por satisfecha: este rey ha sido hecho caṇḍāla.